Christa Wolf

To jest Enigma w RMF Classic. Z sekrety życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek. Przemysław Semczuk. Jako dziecko wierzyła w Führera i wyższość rasy niemieckiej. Po wojnie poznała prawdę o narodowym socjalizmie, ale żyjąc w NRD wpadła z deszczu pod rynnę. Jedna dyktatura zastąpiła drugą. Została pisarką, ale za sukces zapłaciła ogromną cenę. Poznajmy historię Chrysty Wolf. 21 stycznia 1993 roku na drugiej stronie dziennika Berliner Zeitung ukazuje się krótki tekst pisarki Chrysty Wolf zatytułowany Oświadczenie. Wolf pisze, że przeglądała 42 tomy dokumentów tajnej wschodnioniemieckiej policji Stasi.

Wiedziała, że przez niemal 20 lat była obserwowana przez agentów, którzy się nawet z tym nie kryli. Ale zaskoczyła ją jeszcze jedna teczka, z której dowiedziała się, że od 1959 do 1962 roku Stasi zarejestrowała ją jako tajnego współpracownika o kryptonimie Margarete. Twierdzi, że nie wiedziała, choć dokumenty mówią co innego. Oświadczenie Chrysty Wolf jest sensacją, a nawet skandalem, bowiem Wolf jest jedną z największych postaci współczesnej niemieckiej literatury. W NRD pełniła ważną rolę publiczną, będąc członkiem partii komunistycznej SED, a jednocześnie krytykowała system totalitarny. Jej literaturę i działalność doceniono również w Niemczech Zachodnich. Jest laureatką niezliczonych nagród i doktoratów honoris causa.

Wydaje własne oświadczenie, w którym nie potępia zdławienia praskiej wiosny siłą, ale wyraża nadzieję, że porozumienie zawarte ze Związkiem Radzieckim pozwoli zażegnać kryzys. Władze nie są pewne co do jej intencji. Już od kilku lat tajna policja Stasi przygląda się jej i Gerhardowi. Ale na początku 69 roku rozpoczyna sprawę operacyjną pod kryptonimem Doppelziegler, czyli dwulicowi. Jednocześnie pozwalają jej wyjeżdżać za granicę nawet do krajów zachodnich i nagradzają wyróżnieniami literackimi. Kolejny wstrząs to grudzień 1970 roku, gdy w Polsce na wybrzeżu giną robotnicy. Te wydarzenia doprowadzają do zmiany władz. W Polsce pierwszym sekretarzem partii zostaje Edward Gierek. Zmiany dokonują się też w NRD. Po cichym przewrocie władzę przejmuje Erich Honecker.

Oczywiście jego decyzje wykorzystano propagandowo, ale Biermann szybko przejrzał na oczy, zobaczył prawdziwą twarz dyktatury. Zaczął piętnować SED i stał się niewygodny. W 1976 roku władze wykorzystują jego wyjazd na koncert do Kolonii. Biermann jadąc autostradą z radia dowiaduje się, że został pozbawiony obywatelstwa i nie ma prawa powrócić do Niemiec Wschodnich. W jego obronie staje kilkunastu intelektualistów, w tym Christa Wolf. Piszą list do Erisa Honeckera i redakcji Neues Deutschland. Oczywiście nie ma mowy, by został wydrukowany, ale jakimś sposobem trafia za żelazną kurtynę i publikuje go francuska agencja prasowa Agence France-Presse. Stasi rozpoczyna represje wobec sygnatariuszy listu, chcąc zmusić ich do wycofania poparcia. Gerhard Wolf zostaje wyrzucony z SED, a Christa otrzymuje nagane.

Zostaje również usunięta z zarządu berlińskiej sekcji Związku Pisarzy. Po poparciu Biermana, Stasi przestaje się kryć, co ma na celu zastraszenie pisarki. Christa widzi stojący przed domem samochód z agentami. Widzi obserwację śledzącą ją w mieście. Wie, że telefon jest na podsłuchu. Zaczyna zastanawiać się, co i do kogo mówi, bo wokół niej z pewnością są współpracownicy Stasi. Nie zatrzymano druku wzorców dzieciństwa, ale książka ukazuje się w mniejszym nakładzie i zapewne z powodu cenzury przemilczana w prasie i w środowisku literackim. To czas kryzysu. NRD opuszcza wielu pisarzy, w tym jej przyjaciółka Sara Kirsch. Właściwie zostaje zmuszona do wyjazdu, a Christa chcąc zaprotestować, rezygnuje ze stanowiska w zarządzie Związku Pisarzy. Choć również sama rozważa opuszczenie NRD, ale wciąż ma nadzieję, że socjalizm jest lepszy od kapitalizmu, a jego wady da się naprawić.

To opowieść o kobiecie, która jest obserwowana przez Stasi. To oczywiste, że są to jej własne doświadczenia. Tekst napisała jeszcze w 1979 roku. Publikacja wywołuje jednak falę krytyki. Frankfurter Allgemeine Zeitung podważa jej wiarygodność, Autor recenzji pyta, dlaczego nie opublikowała powieści wtedy, gdy miałaby znaczenie, a jednocześnie zarzuca, że Wolf była beneficjentką komunistycznego systemu. W obronie Chrysty Wolf stają między innymi Günther Grass i Walter Jentz. Mówią, że w 1979 roku publikacja takiego tekstu była niemożliwa, a Wolf od lat pozostawała w konflikcie z władzami. W prasie rozpoczyna się debata nazwana Deutsch-Deutscher Literaturstreit, czyli niemiecko-niemiecki spór literacki.

Dyskusja dotyczy całego środowiska, ale Wolf stoi w samym centrum sporu, jako symbol rozliczania z przeszłością. Sytuacja na jakiś czas uspokaja się, ale wraz z ujawnianiem Akt Stasi w Niemczech rozpoczyna się polowanie na tych, którzy donosili, Wolf wie, że prędzej czy później i ona stanie się celem publicznego oskarżenia, więc w 1993 roku sama publikuje oświadczenie, w którym ujawnia współpracę z tajną policją. Teczka Chrysty Wolf zawiera 137 stron, ale tylko 20 to raporty z jej współpracy. Przez trzy lata spotkała się z agentem Stasi zaledwie siedem razy. Jeden raport napisała własnoręcznie. Dotyczył pisarza Waltera Kaufmana. Rzecz w tym, że oceniła jego twórczość i postawę pozytywnie. Zresztą, podobnie jak innych, których nazwiska znalazły się w pozostałych notatkach, w końcu Stasi uznało ją za mało wartościową i dało jej spokój.

Co istotne, współpraca ze Stasi musiała być tajna, a Wolf była młodą, wystraszoną kobietą i postawiła warunek, by oficer przychodził do domu. Spotykali się w obecności męża. Miała też nie wiedzieć, że otrzymała kryptonim Margarete. Już następnego dnia tabloid Das Bild robi z tego sensację. A tygodnik Der Spiegel atakuje Wolf nazywając w tytule Lękliwą Margaretę. Autorzy nie wierzą, że nie pamięta pseudonimu, że tłumaczenie jest mało przekonujące i że celowo pomija fragmenty swojej biografii. Co ciekawe, na zarzuty odpowiada nie Christa Wolf, a Walter Kaufman, na którego, jak informuje prasa, napisała donos. Pisze list do redakcji Der Spiegel, w którym argumentuje, że nie wyrządziła mu szkody, a jej późniejszego dorobku i postawy nie należy przekreślać z powodu tego epizodu.

Nie ma wątpliwości, że Wolf w 1959 roku, mając 33 lata i dwoje dzieci, nie miała żadnych szans, by przeciwstawić się Stasi. W innych krajach komunistycznych werbunek odbywał się na zasadzie dobrowolności wymuszonej szantażem. W NRD nie dbano o takie drobiazgi. Odmowa oznaczała wyrzucenie z pracy i wilczy bilet, a w konsekwencji oskarżenie o uporczywe uchylanie się od pracy i wyrok – przymusowy obóz pracy. Mąż z pewnością podzieliłby jej los, a córki oddano by do domu dziecka. Wybrała najlepsze wyjście. Jej raporty były bezwartościowe, a próba naprawienia socjalizmu przez literaturę czyniła dyktaturze więcej szkody niż pożytku. Christa Wolf napisała kilkanaście powieści i kilkadziesiąt publikacji z zakresu literatury.