Christa Wolf

To jest Enigma w RMF Classic. Z sekrety życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek. Przemysław Semczuk. Jako dziecko wierzyła w Führera i wyższość rasy niemieckiej. Po wojnie poznała prawdę o narodowym socjalizmie, ale żyjąc w NRD wpadła z deszczu pod rynnę. Jedna dyktatura zastąpiła drugą. Została pisarką, ale za sukces zapłaciła ogromną cenę. Poznajmy historię Chrysty Wolf. 21 stycznia 1993 roku na drugiej stronie dziennika Berliner Zeitung ukazuje się krótki tekst pisarki Chrysty Wolf zatytułowany Oświadczenie. Wolf pisze, że przeglądała 42 tomy dokumentów tajnej wschodnioniemieckiej policji Stasi.

Wiedziała, że przez niemal 20 lat była obserwowana przez agentów, którzy się nawet z tym nie kryli. Ale zaskoczyła ją jeszcze jedna teczka, z której dowiedziała się, że od 1959 do 1962 roku Stasi zarejestrowała ją jako tajnego współpracownika o kryptonimie Margarete. Twierdzi, że nie wiedziała, choć dokumenty mówią co innego. Oświadczenie Chrysty Wolf jest sensacją, a nawet skandalem, bowiem Wolf jest jedną z największych postaci współczesnej niemieckiej literatury. W NRD pełniła ważną rolę publiczną, będąc członkiem partii komunistycznej SED, a jednocześnie krytykowała system totalitarny. Jej literaturę i działalność doceniono również w Niemczech Zachodnich. Jest laureatką niezliczonych nagród i doktoratów honoris causa.

Wojna budzi w niej Niepokój, bo ojciec zostaje powołany do służby pomocniczej. Póki co ich życie się nie zmienia. Nie zmienia się też wiara w Führera. Christa wstępuje do Bund Deutscher Mädel nazistowskiego ruchu młodzieżowego dziewcząt. Śpiew, wycieczki, zawody sportowe, grupowa gimnastyka dają poczucie uczestnictwa w ważnym przedsięwzięciu – budowaniu nowego niemieckiego człowieka. Rok 1945 oznacza dla Christy koniec dzieciństwa i koniec świata, który zna. W styczniu, uciekając przed nadciągającą Armią Czerwoną, rodzina musi porzucić dom oraz sklep. Docierają do Gamelin w Mecklenburgii. Te tereny zajmuje armia amerykańska, a później stają się częścią radzieckiej strefy okupacyjnej. Przez jakiś czas Christa pracuje jako maszynistka w urzędzie burmistrza.

A kilka miesięcy później do partii komunistycznej SED. I tak nowa ideologia płynnie zajmuje miejsce starej. W tym czasie zaczyna studiować germanistykę na Uniwersytecie w Jenie. Tam spotyka Gerharda Wolfa. Zna go z widzenia z Bad Frankenhausen. Chłopak jest oczytany, zna literaturę i historię. Pokazuje jej Goethego i Reinera Rilke. Spędzają razem mnóstwo czasu i szybko uznają, że będzie prościej, gdy Christa wprowadzi się do jego wynajętego pokoju. Bynajmniej nie cieszy to rodziców, choć ma wymiar praktyczny. We dwoje jest łatwiej, bo zaoszczędzone pieniądze można wydać na jedzenie. Jedzenie, którego w tym czasie brakuje i często ich jedyną strawą jest literatura. Już po roku Christa i Gerhard zaręczają się, a po kolejnym biorą ślub. Obawy rodziców się sprawdziły, wkrótce sami mają zostać rodzicami.

Aby utrzymać rodzinę, Gerhard przerywa studia i znajduje pracę w rozgłośni radiowej w Lipsku. Dzięki temu Christa może kontynuować naukę. W kolejnym semestrze przenosi się na uniwersytet w Lipsku, który należy do najważniejszych ośrodków humanistycznych w NRD. Wykładają tu uczeni, którzy uciekli z III Rzeszy, a po zakończeniu wojny wybrali wschodnie Niemcy. Dla Chrysty Wolf to relacja ze starszym pokoleniem, dla którego doświadczenie nazizmu różni się od tego, co doświadczyła będąc członkiem Bund Deutscher Medel. W styczniu 1952 roku rodzi córkę Annette. Mimo to udaje jej się napisać i obronić pracę w terminie. Po ukończeniu studiów wraz z mężem przenoszą się do Berlina. Nie ma jeszcze muru, ale miasto jest podzielone na strefy wschodnią i zachodnią. Rodzi drugą córkę, Katrin.

Teraz Gerhardt kończy studia na Uniwersytecie Humboldta, a Christa pracuje w Niemieckim Związku Pisarzy. Zajmuje się recenzowaniem utworów przygotowywanych do wydania. Związek Pisarzy organizuje też życie literackie, wspiera autorów i wydawnictwa, a przy tym egzekwuje politykę kulturalną narzuconą przez SED. Poznaje tam wielu pisarzy i już po dwóch latach wchodzi do zarządu związku, jednocześnie zostając redaktorką naczelną wydawnictwa Neues Leben, drukującego literaturę młodzieżową. A w 1958 roku zaczyna publikować własne teksty w czasopiśmie Neue Deutsche Literatur. Każdy kolejny rok niesie zmiany w karierze Christy. W 1959 roku Wolfowie przenoszą się do Halle, gdzie oboje recenzują propozycje wydawnicze dla Mitteldeutscher Verlag.

Rozpoczyna się budowa muru. Christa postanawia to wykorzystać. W kolejnej książce pt. Podzielone niebo bohaterką jest Rita Zeidel, młoda studentka odbywająca praktykę w fabryce wagonów. Dziewczyna zakochuje się w chemiku Manfredzie, który, rozczarowany sytuacją w NRD, ucieka do Berlina Zachodniego. Rita musi zdecydować, czy dołączy do ukochanego, czy pozostanie w kraju. Kocha Manfreda, ale nie chce porzucić własnego życia. Wybierając NRD, cierpi z powodu utraty miłości. W ciągu kilku miesięcy nakład osiąga 160 tysięcy egzemplarzy, a Christa wraz z reżyserem Konradem Wolfem przygotowuje ekranizację, która wejdzie do kin dwa lata później. Póki co władze komunistyczne są zadowolone, choć niektórzy dostrzegają, że Wolf opisała obraz ludzi rozczarowanych biurokracją i pozbawionych zaufania do partyjnych urzędników.

Sukces wydawniczy otwiera jej drogę również za granicę. Jeszcze zanim podzielone niebo ukaże się w innych krajach socjalistycznych, powieść zostaje wydana w Niemczech Zachodnich. W 1964 roku Christa Wolf przy okazji premiery i spotkań autorskich we Frankfurcie nad Menem przygląda się rozprawie I Procesu Oświęcimskiego, w którym sązeni są byli funkcjonariusze niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. I po raz kolejny dostrzega niezgodność. Po wojnie związała życie z państwem demokratycznym i antyfaszystowskim. Tymczasem rozliczenie z przeszłością widzi dopiero w tych drugich Niemczech. Podczas jednego ze spotkań pada pytanie, czy nie jest rozczarowana rzeczywistością NRD. Przyznaje, że biurokracja i cenzura ingerująca w prace pisarzy jest uciążliwa.

Bardzo szybko przekonuje się, że jest w błędzie. W grudniu 65 roku podczas obradującego w Berlinie XI plenum Komitetu Centralnego SED Erich Honecker, członek biura politycznego, a zarazem sekretarz bezpieczeństwa, wygłasza referat oskarżając środowisko artystyczne, filmowców i pisarzy o wzbudzanie niepokoju poprzez krytyczne publikacje i niewłaściwe przedstawienie socjalistycznej rzeczywistości, sianie pesymizmu i szkodliwych poglądów. Jego zdaniem szczególnie niebezpieczna jest krytyka władzy i ujawnianie nadużyć. Christa Wolf uczestniczy w plenum jako kandydatka do Komitetu Centralnego. Ma 36 lat, jest laureatką nagrody państwowej i cieszy się uznaniem. Wie, że zabranie głosu może mieć dla niej nieprzyjemne konsekwencje.

Jako jedyna wychodzi na mównicę i sprzeciwia się polityce kulturalnej, w której urzędnicy arbitralnie rozstrzygają, co jest sztuką socjalistyczną, a co wrogą działalnością. Staje w obronie Wernera Browninga, autora powieści Rumelplatz. Browning opisał życie budujących powojenne Niemcy górników, pracujących w kopalniach uranu. Powieść wywołała wzburzenie wśród partyjnych działaczy, którzy uznali ją za antysocjalistyczną. Wolf argumentuje, że przedstawienie rzeczywistych problemów robotników nie może być z góry uznawane za działalność przeciwko socjalizmowi. A jakie konsekwencje wywoła wystąpienie Christy na partyjnym plenum i jak potoczą się jej dalsze losy, o tym już za chwilę. To jest Enigma w RMF Classic. Sekretarz życiorysów ludzi, którzy tworzyli XX wiek.

Przemysław Semczuk. To jest Enigma w RMF Classic. W tym czasie Christa wraz z mężem i reżyserem Kurtem Barthelem pracują nad nowym filmem Freulein Schmetterling – Panna Motyl. To historia młodej dziewczyny, która po śmierci ojca musi zaopiekować się młodszą siostrą. Chce żyć po swojemu, ale napotyka ograniczenia narzucone przez opiekę społeczną i otoczenie. Scenariusz ukazuje urzędniczą kontrolę ograniczającą wolność człowieka. Po wystąpieniu Chrysty na XI plenum partii robocza wersja zostaje wyświetlona w gronie partyjnych dygnitarzy i poddana ideologicznej ocenie, która jak łatwo się domyślić wypada negatywnie.

Produkcja zostaje wstrzymana, a film trafia do archiwum. Wybiegając w przyszłość zostanie pokazany dopiero w 2005 roku. Christa ma też na ukończeniu kolejną książkę. Bohaterka, tytułowa Christa T., jest kobietą, która próbuje odnaleźć swoje miejsce w powojennym społeczeństwie. Pracuje jako nauczycielka, studiuje, wychodzi za mąż, zostaje matką. Nie potrafi jednak pogodzić własnych pragnień z oczekiwaniami otoczenia. Młodo umiera na białaczkę. Powieściowa Christa T. to Christy Tabert, przyjaciółka Wolf z czasów szkolnych. Po wojnie wciąż utrzymywały kontakt listowny. Jej życiorys odtworzony na podstawie korespondencji staje się pierwowzorem literackiej postaci. Nie chodzi już jak w podzielonym niebie o wybór pomiędzy Niemcami wschodnimi a zachodnimi. Tematem jest prawo do samostanowienia w NRD.

Książka jest gotowa w 1967 roku, ale z powodu obiektywnych trudności ukazuje się dopiero w kolejnym roku. Władze odczytują to jako zakwestionowanie socjalistycznego ładu, w którym jednostka jest podporządkowana celom zbiorowości. Krytyka partyjna zarzuca w Wolf nadmierny indywidualizm, subiektywizm i odstępstwo od zasad realizmu socjalistycznego. Zachodni krytycy przeciwnie uznają ją za jedną z najważniejszych pozycji ukazujących sprzeczności w życiu społeczeństwa w NRD. Uwagę od książki skutecznie odciąga jednak interwencja Wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Dla Chrysty Wolf, która nadal wierzy, że socjalizm można zreformować, to kolejny cios. Odmawia podpisania oświadczenia Związku Pisarzy NRD popierających inwazję.

W obu krajach budzi się nadzieja na naprawę socjalizmu, a przy okazji otwarta zostaje granica. Obywatele mogą swobodnie podróżować. Christa Wolf już w lipcu jedzie do Gorzowa Wielkopolskiego, by odwiedzić miasto, w którym się urodziła i wychowała, ale zastaje już inne miasto, jakże różne od tego, które musiała opuścić w 1945 roku. Podróż do Polski skłania ją do rozpoczęcia pracy nad książką Wzorce dzieciństwa. Chce się zmierzyć z własnymi wspomnieniami i z pytaniem o odpowiedzialność niemieckiego społeczeństwa za nazizm. Bohaterką jest Nelly Jordan, dziewczynka wychowująca się w nazistowskich Niemczech. To literacki odpowiednik młodej Christy. Od 1953 roku w NRD mieszka i tworzy pieśniarz i poeta Wolf Biermann. W 1953 roku, wierząc w ideę socjalizmu, przeniósł się z Hamburga do NRD.

Oczywiście jego decyzje wykorzystano propagandowo, ale Biermann szybko przejrzał na oczy, zobaczył prawdziwą twarz dyktatury. Zaczął piętnować SED i stał się niewygodny. W 1976 roku władze wykorzystują jego wyjazd na koncert do Kolonii. Biermann jadąc autostradą z radia dowiaduje się, że został pozbawiony obywatelstwa i nie ma prawa powrócić do Niemiec Wschodnich. W jego obronie staje kilkunastu intelektualistów, w tym Christa Wolf. Piszą list do Erisa Honeckera i redakcji Neues Deutschland. Oczywiście nie ma mowy, by został wydrukowany, ale jakimś sposobem trafia za żelazną kurtynę i publikuje go francuska agencja prasowa Agence France-Presse. Stasi rozpoczyna represje wobec sygnatariuszy listu, chcąc zmusić ich do wycofania poparcia. Gerhard Wolf zostaje wyrzucony z SED, a Christa otrzymuje nagane.

Kilka dni później Honecker zostaje odsunięty od władzy. 4 listopada w Berlinie na Alexanderplatz odbywa się największa demonstracja w historii NRD. Christa Wolf mówi z trybuny. Demokratia? Teraz czy nigdy? Demokracja teraz albo nigdy. Chce budować nowe, naprawdę demokratyczne państwo. Pięć dni później granica zostaje otwarta. Wydarzenia toczą się błyskawicznie i zupełnie nie po jej myśli. Zresztą wielu obywateli NRD, tak jak ona, nie chce zjednoczenia Niemiec. Chcą własnego państwa na innych zasadach, ale zostają przegłosowani i NRD znika z mapy stając się częścią jednych Niemiec. 5 czerwca 1990 roku, jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec, Christa publikuje powieść Was bleibt, co pozostaje.

To opowieść o kobiecie, która jest obserwowana przez Stasi. To oczywiste, że są to jej własne doświadczenia. Tekst napisała jeszcze w 1979 roku. Publikacja wywołuje jednak falę krytyki. Frankfurter Allgemeine Zeitung podważa jej wiarygodność, Autor recenzji pyta, dlaczego nie opublikowała powieści wtedy, gdy miałaby znaczenie, a jednocześnie zarzuca, że Wolf była beneficjentką komunistycznego systemu. W obronie Chrysty Wolf stają między innymi Günther Grass i Walter Jentz. Mówią, że w 1979 roku publikacja takiego tekstu była niemożliwa, a Wolf od lat pozostawała w konflikcie z władzami. W prasie rozpoczyna się debata nazwana Deutsch-Deutscher Literaturstreit, czyli niemiecko-niemiecki spór literacki.

Dyskusja dotyczy całego środowiska, ale Wolf stoi w samym centrum sporu, jako symbol rozliczania z przeszłością. Sytuacja na jakiś czas uspokaja się, ale wraz z ujawnianiem Akt Stasi w Niemczech rozpoczyna się polowanie na tych, którzy donosili, Wolf wie, że prędzej czy później i ona stanie się celem publicznego oskarżenia, więc w 1993 roku sama publikuje oświadczenie, w którym ujawnia współpracę z tajną policją. Teczka Chrysty Wolf zawiera 137 stron, ale tylko 20 to raporty z jej współpracy. Przez trzy lata spotkała się z agentem Stasi zaledwie siedem razy. Jeden raport napisała własnoręcznie. Dotyczył pisarza Waltera Kaufmana. Rzecz w tym, że oceniła jego twórczość i postawę pozytywnie. Zresztą, podobnie jak innych, których nazwiska znalazły się w pozostałych notatkach, w końcu Stasi uznało ją za mało wartościową i dało jej spokój.

Co istotne, współpraca ze Stasi musiała być tajna, a Wolf była młodą, wystraszoną kobietą i postawiła warunek, by oficer przychodził do domu. Spotykali się w obecności męża. Miała też nie wiedzieć, że otrzymała kryptonim Margarete. Już następnego dnia tabloid Das Bild robi z tego sensację. A tygodnik Der Spiegel atakuje Wolf nazywając w tytule Lękliwą Margaretę. Autorzy nie wierzą, że nie pamięta pseudonimu, że tłumaczenie jest mało przekonujące i że celowo pomija fragmenty swojej biografii. Co ciekawe, na zarzuty odpowiada nie Christa Wolf, a Walter Kaufman, na którego, jak informuje prasa, napisała donos. Pisze list do redakcji Der Spiegel, w którym argumentuje, że nie wyrządziła mu szkody, a jej późniejszego dorobku i postawy nie należy przekreślać z powodu tego epizodu.

Nie ma wątpliwości, że Wolf w 1959 roku, mając 33 lata i dwoje dzieci, nie miała żadnych szans, by przeciwstawić się Stasi. W innych krajach komunistycznych werbunek odbywał się na zasadzie dobrowolności wymuszonej szantażem. W NRD nie dbano o takie drobiazgi. Odmowa oznaczała wyrzucenie z pracy i wilczy bilet, a w konsekwencji oskarżenie o uporczywe uchylanie się od pracy i wyrok – przymusowy obóz pracy. Mąż z pewnością podzieliłby jej los, a córki oddano by do domu dziecka. Wybrała najlepsze wyjście. Jej raporty były bezwartościowe, a próba naprawienia socjalizmu przez literaturę czyniła dyktaturze więcej szkody niż pożytku. Christa Wolf napisała kilkanaście powieści i kilkadziesiąt publikacji z zakresu literatury.