Polinezja Francuska. Raiatea i Taputapuatea. Święte serce Polinezji.

Nie oznacza to, że Raiatea panowała nad całym trójkątem polinezyjskim, od Hawajów po Nową Zelandię. Zasięg pamięci o miejscu, pokrewieństwa czy religijnego prestiżu jest czymś innym niż kontrola terytorium. W opowieściach turystycznych te rzeczy bywają łączone zbyt łatwo. Podobnie określenie rajatei jako kolebki Polinezji odnosi się do jej ogromnego znaczenia w tradycjach i pamięci wielu społeczności. Nie jest dowodem, że każda wyspa Pacyfiku została zasiedlona przez wyprawę, która ruszyła właśnie z tego kamiennego placu. Najlepiej poznajemy ten świat dzięki człowiekowi, który potrafił przekraczać jego granice. Nazywał się Tupaja. Był pochodzącym z Rajatei kapłanem, doradcą i znawcą nawigacji.

Kształcił się w środowisku Taputapuatea. Łączył wiedzę religijną ze znajomością genealogii, wysp i szlaków morskich. W jego życiorysie te umiejętności wzajemnie się uzupełniały. Nie mieszkał jednak przez całe życie bezpiecznie obok Świętej Platformy. Wojny między wyspami zmusiły go do opuszczenia Raiatei. Schronienia szukał na Tahiti. To ważny szczegół, bo sieć kontaktów nie usuwała konfliktów. Ludzie, którzy zawierali sojusze potrafili również najeżdżać ziemię sąsiadów. Kiedy w 1769 roku na Tahiti dotarł brytyjski żeglarz James Cook, Tupaja stał się jednym z jego najważniejszych rozmówców. Później dołączył do wyprawy na statku Endeavour. Europejczycy mieli mapy, instrumenty i szczegółowe dzienniki.

Tupaja miał wiedzę, której na tych mapach jeszcze nie było. Wspólnie z uczestnikami ekspedycji pracował nad przedstawieniem wysp Pacyfiku. Zachowane kopie mapy przez długi czas sprawiały badaczom kłopot. Nie wszystkie wyspy znajdowały się tam, gdzie oczekiwalibyśmy ich na zwykłej mapie geograficznej. Badacze Lars Ekstein i Ania Schwarz z Uniwersytetu w Poczdamie zaproponowali wyjaśnienie. Układ mapy łączył europejskie konwencje z polinezyjskim myśleniem o kierunkach podróży. Według tej interpretacji trzeba ją czytać przez relację pomiędzy miejscem wypłynięcia, a kolejnym celem. Była próbą przełożenia jednego systemu wiedzy na drugi. To trochę tak, jakby ktoś opisywał miasto przez sieć połączeń, a my oceniali jego rysunek wyłącznie jako plan ulic.

Zanim uznamy, że popełnił błąd, powinniśmy sprawdzić, na jakie pytanie jego mapa odpowiada. Wiedza Tupai przydawała się także poza nawigacją. W Nowej Zelandii potrafił porozumiewać się z Maorysami. Pokrewieństwo języków polinezyjskich i jego pozycja religijna pomagały mu rozmawiać z ludźmi, których Brytyjczycy nie rozumieli. Dla części gospodarzy to właśnie on był najważniejszą osobą przybywającą na europejskim statku. Tupaja nie wrócił na Raiateę. Zmarł podczas dalszej podróży w Batavi, dzisiejszej Dżakarcie. Jego historia zostawia nam jednak coś bardzo konkretnego. Obraz miejscowego specjalisty, bez którego europejska wyprawa wiedziałaby mniej i napotykała więcej trudności. W XIX wieku świat Taputapuatea gwałtownie się zmieniał.