Polinezja Francuska. Raiatea i Taputapuatea. Święte serce Polinezji.

Raiatea i Taputapuatea. Święte serce Polinezji. Zatrzymujesz się przy brzegu laguny. Przed Tobą leży szeroki, kamienny plac. Dalej stoi niska platforma z dużych bloków i płyt. Nie ma wieży, monumentalnej bramy ani dachu, pod którym można by szukać ołtarza. Ktoś robi zdjęcie, ktoś spogląda w stronę wody. Po kilku minutach łatwo uznać, że wszystko już się zobaczyło. A jednak do tego miejsca przypływano kiedyś z odległych wysp, żeby potwierdzić władzę, odnowić sojusze i spotkać ludzi przechowujących wiedzę o oceanie. Na Raiatei najważniejszy zabytek łatwo przeoczyć właśnie dlatego, że spodziewamy się zupełnie innego rodzaju świątyni.

Słuchasz podcastu Świat Do Słuchania, tworzonego przez Kiribati Club. Jesteśmy w Taputapuatea, na południowo-wschodnim wybrzeżu Raiatei. Wyspa należy do archipelagów Wysp Towarzystwa i leży na północny zachód od Tahiti. Tuż obok znajduje się Taha'a. Obie otacza wspólny system rafy i laguny. Jeszcze dalej na północny zachód leży Bora Bora. Współczesny podróżnik często przyjeżdża na Raiateę popływać po lagunie, wyruszyć jachtem albo zobaczyć zielone doliny. W Taputapuatea pojawia się inne pytanie. Jak wyspa pośrodku oceanu mogła stać się ważnym ośrodkiem dla ludzi mieszkających daleko poza jej brzegami? Odpowiedź zaczyna się od słowa Marae. Na wyspach towarzystwa określa ono świętą przestrzeń ceremonialną, często mającą postać kamiennego dziedzińca z podwyższoną platformą.

Uzasadniała pozycję rodziny, porządkowała relacje i pozwalała odnaleźć własne miejsce wśród innych ludzi. Zapamiętywanie pochodzenia było częścią wiedzy o świecie, a nie wyłącznie zainteresowaniem rodzinnymi pamiątkami. Gdy słuchamy dzisiaj lokalnych opowieści o przodkach, łatwo czekać tylko na widowiskową legendę. Tymczasem dla opowiadającego właśnie lista powiązań może być najważniejsza. Wyjaśnia, dlaczego jego rodzina jest związana z konkretną doliną, kamieniem lub miejscem nad wodą. Taputapuatea wyróżniało się tym, że znaczenie tutejszych obrzędów wykraczało poza jedną wspólnotę. Rozwój ośrodka wiązał się z rodem wodzów Tamatoa i kultem boga Oro. Wraz ze wzrostem pozycji tych wodzów rosła także ranga miejsca, w którym potwierdzano ich związki ze światem Sakrum.

Dawny przybysz miał zupełnie inną perspektywę. Najpierw widział wyspę z morza, potem odnajdywał przejście przez rafę i dopiero po przyjęciu na brzeg stawał wobec gospodarzy. To pozwala lepiej zrozumieć położenie Taputapuatea. Ośrodek nie stał na uboczu tylko dlatego, że nie prowadziła do niego droga lądowa z odległego miasta. Jego drogą był ocean. Rafa wyznaczała próg, a laguna umożliwiała dotarcie do miejsca spotkania. Przypływali tu wodzowie, kapłani i wojownicy z innych wysp. utrzymywali związki polityczne i religijne, a powtarzane spotkania sprawiały, że sojusz nie pozostawał tylko wspomnieniem. Taka sieć wymagała zarówno obrzędów, jak i bardzo konkretnych umiejętności. Budowy łodzi, planowania wypraw i odnajdywania drogi.

Kształcił się w środowisku Taputapuatea. Łączył wiedzę religijną ze znajomością genealogii, wysp i szlaków morskich. W jego życiorysie te umiejętności wzajemnie się uzupełniały. Nie mieszkał jednak przez całe życie bezpiecznie obok Świętej Platformy. Wojny między wyspami zmusiły go do opuszczenia Raiatei. Schronienia szukał na Tahiti. To ważny szczegół, bo sieć kontaktów nie usuwała konfliktów. Ludzie, którzy zawierali sojusze potrafili również najeżdżać ziemię sąsiadów. Kiedy w 1769 roku na Tahiti dotarł brytyjski żeglarz James Cook, Tupaja stał się jednym z jego najważniejszych rozmówców. Później dołączył do wyprawy na statku Endeavour. Europejczycy mieli mapy, instrumenty i szczegółowe dzienniki.

Zanim uznamy, że popełnił błąd, powinniśmy sprawdzić, na jakie pytanie jego mapa odpowiada. Wiedza Tupai przydawała się także poza nawigacją. W Nowej Zelandii potrafił porozumiewać się z Maorysami. Pokrewieństwo języków polinezyjskich i jego pozycja religijna pomagały mu rozmawiać z ludźmi, których Brytyjczycy nie rozumieli. Dla części gospodarzy to właśnie on był najważniejszą osobą przybywającą na europejskim statku. Tupaja nie wrócił na Raiateę. Zmarł podczas dalszej podróży w Batavi, dzisiejszej Dżakarcie. Jego historia zostawia nam jednak coś bardzo konkretnego. Obraz miejscowego specjalisty, bez którego europejska wyprawa wiedziałaby mniej i napotykała więcej trudności. W XIX wieku świat Taputapuatea gwałtownie się zmieniał.

Rozprzestrzenianie chrześcijaństwa, nowe ośrodki władzy i przemiany społeczne osłabiały rolę dawnych miejsc kultu. Kompleks przestał pełnić wcześniejsze funkcje. Część przestrzeni zarosła, a kamienne konstrukcje wymagały później prac konserwatorskich. Dzisiejszy wygląd terenu jest więc także wynikiem badań i restauracji. Nie oglądamy miejsca pozostawionego w niezmienionym stanie od czasu ostatniej dawnej ceremonii. W XX wieku odradzające się zainteresowanie językami, tańcem i tradycyjną żeglugą nadało Taputapuatea nowe znaczenie. Powracające łodzie i spotkania ludzi z różnych wysp pozwalały odbudowywać więzi. Miejsce stało się przestrzenią współczesnej pamięci, a nie wyłącznie stanowiskiem archeologicznym.