Polinezja Francuska. Raiatea i Taputapuatea. Święte serce Polinezji.

Raiatea i Taputapuatea. Święte serce Polinezji. Zatrzymujesz się przy brzegu laguny. Przed Tobą leży szeroki, kamienny plac. Dalej stoi niska platforma z dużych bloków i płyt. Nie ma wieży, monumentalnej bramy ani dachu, pod którym można by szukać ołtarza. Ktoś robi zdjęcie, ktoś spogląda w stronę wody. Po kilku minutach łatwo uznać, że wszystko już się zobaczyło. A jednak do tego miejsca przypływano kiedyś z odległych wysp, żeby potwierdzić władzę, odnowić sojusze i spotkać ludzi przechowujących wiedzę o oceanie. Na Raiatei najważniejszy zabytek łatwo przeoczyć właśnie dlatego, że spodziewamy się zupełnie innego rodzaju świątyni.

Słuchasz podcastu Świat Do Słuchania, tworzonego przez Kiribati Club. Jesteśmy w Taputapuatea, na południowo-wschodnim wybrzeżu Raiatei. Wyspa należy do archipelagów Wysp Towarzystwa i leży na północny zachód od Tahiti. Tuż obok znajduje się Taha'a. Obie otacza wspólny system rafy i laguny. Jeszcze dalej na północny zachód leży Bora Bora. Współczesny podróżnik często przyjeżdża na Raiateę popływać po lagunie, wyruszyć jachtem albo zobaczyć zielone doliny. W Taputapuatea pojawia się inne pytanie. Jak wyspa pośrodku oceanu mogła stać się ważnym ośrodkiem dla ludzi mieszkających daleko poza jej brzegami? Odpowiedź zaczyna się od słowa Marae. Na wyspach towarzystwa określa ono świętą przestrzeń ceremonialną, często mającą postać kamiennego dziedzińca z podwyższoną platformą.

Oro był ważnym bogiem między innymi w kontekście wojny i władzy. Sama religia nie sprowadzała się jednak do jednego bóstwa. Istnieli inni bogowie, lokalne tradycje i różne sposoby opowiadania o początkach świata. Polinezja nigdy nie była jedną parafią zarządzaną z rajatei. Na terenie kompleksu warto zwrócić uwagę na Marae Hauwiri i stojący tam duży kamień związany z uroczystościami nadawania godności wodzowskiej. To dobry moment, żeby przestać patrzeć na kamienie wyłącznie jak na materiał budowlany. Ten konkretny mógł być świadkiem publicznego potwierdzenia, kto ma prawo przewodzić innym. Znamy podobny mechanizm również z Europy. Korona nie daje fizycznej siły, a jednak jej nałożenie przez odpowiednią osobę, w odpowiednim miejscu i wobec świadków może zmienić status człowieka.

Na Raiatei działał inny zestaw symboli, ale pytanie było równie konkretne. Dlaczego właśnie tego wodza należy uznać? Także rozbudowa Marae miała znaczenie. Większa platforma i bardziej okazała przestrzeń mogły towarzyszyć wzrostowi prestiżu związanej z nimi grupy. Dzisiejszy zabytek nie powstał więc jednego dnia według gotowego projektu. Zmieniał się przez stulecia razem z układem sił. Teraz odwróćmy się ku Lagunie. Naprzeciw kompleksu znajduje się przejście przez rafę nazywane Teawamoa. Tędy można było dostać się z otwartego oceanu do świętego miejsca. Uczestnicy dalekich wypraw przybywali od strony wody i byli wprowadzani w ustalonym porządku. Dla współczesnego turysty główne wejście jest tam, gdzie zostawił samochód.

Nie oznacza to, że Raiatea panowała nad całym trójkątem polinezyjskim, od Hawajów po Nową Zelandię. Zasięg pamięci o miejscu, pokrewieństwa czy religijnego prestiżu jest czymś innym niż kontrola terytorium. W opowieściach turystycznych te rzeczy bywają łączone zbyt łatwo. Podobnie określenie rajatei jako kolebki Polinezji odnosi się do jej ogromnego znaczenia w tradycjach i pamięci wielu społeczności. Nie jest dowodem, że każda wyspa Pacyfiku została zasiedlona przez wyprawę, która ruszyła właśnie z tego kamiennego placu. Najlepiej poznajemy ten świat dzięki człowiekowi, który potrafił przekraczać jego granice. Nazywał się Tupaja. Był pochodzącym z Rajatei kapłanem, doradcą i znawcą nawigacji.

Kształcił się w środowisku Taputapuatea. Łączył wiedzę religijną ze znajomością genealogii, wysp i szlaków morskich. W jego życiorysie te umiejętności wzajemnie się uzupełniały. Nie mieszkał jednak przez całe życie bezpiecznie obok Świętej Platformy. Wojny między wyspami zmusiły go do opuszczenia Raiatei. Schronienia szukał na Tahiti. To ważny szczegół, bo sieć kontaktów nie usuwała konfliktów. Ludzie, którzy zawierali sojusze potrafili również najeżdżać ziemię sąsiadów. Kiedy w 1769 roku na Tahiti dotarł brytyjski żeglarz James Cook, Tupaja stał się jednym z jego najważniejszych rozmówców. Później dołączył do wyprawy na statku Endeavour. Europejczycy mieli mapy, instrumenty i szczegółowe dzienniki.

Zanim uznamy, że popełnił błąd, powinniśmy sprawdzić, na jakie pytanie jego mapa odpowiada. Wiedza Tupai przydawała się także poza nawigacją. W Nowej Zelandii potrafił porozumiewać się z Maorysami. Pokrewieństwo języków polinezyjskich i jego pozycja religijna pomagały mu rozmawiać z ludźmi, których Brytyjczycy nie rozumieli. Dla części gospodarzy to właśnie on był najważniejszą osobą przybywającą na europejskim statku. Tupaja nie wrócił na Raiateę. Zmarł podczas dalszej podróży w Batavi, dzisiejszej Dżakarcie. Jego historia zostawia nam jednak coś bardzo konkretnego. Obraz miejscowego specjalisty, bez którego europejska wyprawa wiedziałaby mniej i napotykała więcej trudności. W XIX wieku świat Taputapuatea gwałtownie się zmieniał.