Studio wschodnie – o stanie relacji słowacko-węgierskich

Dzień dobry, witam Państwa w kolejnym podcaście Radia Lublin Studio wschodnie. Przed mikrofonem Tomasz Nieśpiał. Dziś jest z nami doktor Łukasz Lewkowicz z Katedry Myśli Politycznej i Komunikowania Politycznego UMCS. Dzień dobry. Witam serdecznie. Z którym dziś porozmawiamy o tym, co się dzieje w Wyszehradzie. Zaczniemy od tego, że ostatnio 25 unijnych państw poparło konkluzję szczytu Unii Europejskiej w sprawie Dalszego wsparcia Ukrainy. Z tych ustaleń wyłamało się dwa unijne kraje, Słowacja i Węgry, o których dziś dużo będzie. Skąd taka postawa Budapesztu i Bratysławy? Sytuacja jest taka dosyć skomplikowana, bo to możemy rozpatrywać w kontekście polityki wewnętrznej w obu państwach.

Wybory są za ponad dwa tygodnie, tak więc on tutaj pokazuje, że jest silnym graczem, że on potrafi rozgrywać, blokować decyzje całej Unii Europejskiej. To po pierwsze. Jeśli chodzi o Słowację, Tam nie ma wyborów w tym momencie, bo wybory będą w 2027. Można powiedzieć, że niedawno mieliśmy półmetek rządów Roberta Fico, ale tam też ta sytuacja polityczna jest trudna. Z tego względu, że poparcie dla partii Koalicji Rządzących spada. Z różnych powodów, przede wszystkim kwestie gospodarcze, wysokie ceny, drożyzna, te problemy z energią. Ja sobie dzisiaj rano na potrzeby naszego spotkania sprawdziłem szybko poparcie dla poszczególnych partii słowackich i okazało się, że wciąż od wielu miesięcy liderem jest opozycyjna partia Progresywna Słowacja.

To jest taka liberalna, proeuropejska partia i oni mają ponad 21%. Co jest dużo, jak na te warunki słowackie. Natomiast Smerch, czyli ta partia główna rządząca Roberta Fico ma 16-16,5%. Jeszcze tam do parlamentu weszłoby kilka partii, między innymi ta koalicyjny HLAS, socjalna demokracja, ale też partie opozycyjne, czyli gdyby progresywna Słowacja wygrała, to miałaby ewentualnych koalicjantów. Też jest ciekawe, że na trzecim miejscu z 13-14% poparciem jest taka skrajnie prawicowa Partia Republika. Na trzecim miejscu na Słowacji, co jest pewnym ewenementem w ostatnich latach.

Słowacja jest w trochę innej sytuacji, ale to jest tak jak mówię, przede wszystkim na użytek wewnętrzny. Ale też jest kwestia tego silnego uzależnienia obu krajów od gazu ropy rosyjskiej i poprzez właśnie blokowanie pewnych decyzji wydaje mi się, że tutaj obie strony chcą negocjować z Komisją Europejską jakieś wyjątki, jakieś łagodzenie sporów z Komisją Europejską. Ja przypomnę, że gazociąg Przyjaźń, który pompował gaz z Rosji przez Ukrainę właśnie na Węgry i na Słowację, on został zbombardowany. Przez Rosjan i nie funkcjonuje. I strona słowacka i węgierska oskarża władze w Kijowie, że blokują odbudowę i właśnie tranzyt tego gazu do tych państw.

W Unii Europejskiej oczywiście dochodzi do tego Kwestia, która budziła duże kontrowersje w ostatnich dniach, czyli oskarżenia kierowane wobec ministra spraw zagranicznych Węgier Petera Sijarto, który miał przekazywać pewne ustalenia w ramach Unii Europejskiej właśnie stronie rosyjskiej. Oskarżenia czy wprost nazywanie Ficy i Orbana politykami prorosyjskimi w ramach Unii Europejskiej, niektórzy mówią piąta kolumna, są oskarżeniami uzasadnionymi. No to ja bym rozróżnił jednak Węgry i Słowację.

Tak, dziś prezydent ostatecznie tam, ta koalicja ówczesna nie wygrała, wygrała opozycja, ta centroprawicowa, ale też nie na długo. Ale to też pokazuje, że państwo trzecie próbowało ingerować w proces wyborczy, co też nie wygląda za dobrze. Nawet z perspektywy słowackiej, bo to tak wygląda, że Węgrzy próbują Słowakom jakąś tam scenę polityczną, nawet jeśli to jest w ich interesie, bo to chodzi o poparcie dla Smeru. W tym sensie, no tak, wydaje mi się, że tutaj z Węgrami jest bardziej jednoznaczna sytuacja, aczkolwiek Orban cały czas twierdzi, że prowadzi tą politykę wielowektorową, że Węgry są w NATO, w Unii Europejskiej, tak więc to też nie do końca będzie takie jednoznaczne. Co do Słowacji jest trochę inna sytuacja, bo mi się wydaje, że tam w dużym stopniu chodzi jednak o tą

Politykę wewnętrzną, sondaże, próby pozyskiwania tych radykalnych wyborców, którzy odpłynęli od Smeru w ostatnich dwóch latach. Po prostu te rządy koalicji spowodowały, że część ludzi się rozczarowała, zaczęła szukać jakiejś alternatywy, no i między innymi w skrajnej prawicy w Republice. Tak więc oczywiście są wypowiedzi pewne świadczące o tej prorosyjskości. Sam Fico jeździł do Moskwy na uroczystości. Spotyka się parlamentarzyści słowaccy z koalicji, ze Smeru czy ze Słowackiej Partii Narodowej. Jeździli również do Moskwy. Mieliśmy takie przypadki, które świadczyły o tym, że jest Słowacja prorosyjska, ale sam Fico cały czas twierdzi, że to jest wymuszone tą trudną sytuacją energetyczną, że nie muszą z Rosjanami rozmawiać, że z Ukrainą się ciężko rozmawia, że Ukraina nie idzie na rękę Słowakom.

Oni są cały czas bardzo uzależnieni od No ale oni tak to tłumaczą dla swojego elektoratu. Więc ja bym powiedział tak, w pewnych zakresach rządy tych państw prowadzą politykę prorosyjską, w pewnych nie. Natomiast na pewno Słowacja się zradykalizowała pod tym względem, bo wcześniej raczej nie blokowała decyzji Unii Europejskiej, natomiast teraz zdecydowała się wspólnie z WG to zrobić. Czy tego typu działania, one zacieśniają współpracę tą dwustronną słowacko-węgierską? Jak można by ocenić te słowacko-węgierskie relacje dziś?

Pamiętamy, że swojego czasu, podczas tego pierwszego kryzysu migracyjnego, 2015 rok, taka postawa między innymi Słowacji i Węgier, ale także i Polski, pamiętajmy, no jednak doprowadziła do pewnej zmiany myślenia i też działania Unii Europejskiej. No tak i tutaj pewnie też stanowisko rządu czeskiego będzie się zbliżało do tych dwóch państw. Tak więc tutaj w Wyszehradzie coraz bardziej się kształtuje taki sojusz trzech państw, które będą miały w pewnych zakresach polityki europejskiej wspólne stanowisko. Nawet te kraje podkreślają, że chciałyby rewitalizować Grupę Wyszehradzką, która w ostatnich latach właściwie była zamrożona, nie odbywały się jakieś ważne szczyty na wysokim poziomie.

Więc one widzą w Grupie Wyszehradzkiej, która ma w tym roku 35 lat. Ale z drugiej strony od razu powiem, że jeśli chodzi o te relacje słowacko-węgierskie mamy też dużo problemów potencjalnych. Pamiętajmy dosyć dużą mniejszość węgierską na Słowacji. Tam jest niecałe pół miliona ludzi przyznających się do pochodzenia węgierskiego według ostatniego Spis ludności z 2021. Ta liczba spada co 10 lat, to też od razu podkreślę, ale wciąż jest to bardzo duża grupa ludzi, która ma swoje pewne interesy. W tym momencie nie ma swojej reprezentacji w parlamencie, bo żadna partia etniczna węgierska nie weszła w 2023 roku do parlamentu.

Więc to też jest jakby pewien torcik do pocięcia pomiędzy poszczególne partie, czyli to opozycyjne, które próbują pozyskiwać Węgrów, ale też Smer, który też próbuje tych Węgrów przyciągnąć do siebie. Ale to też może być element nacisku, bo Węgry w przeszłości, sam Orban, jego rząd często wykorzystywały te kwestie mniejszości węgierskiej na Słowacji czy w innych krajach, No tak, odbudowa Wielkich Węgier czy plany, prawda? Zresztą sama nazwa kraju, który dziś nie jest Republiką Węgierską, tylko Węgrami, co sugeruje, że Węgrzy myślą o sobie jako narodzie przede wszystkim. Sam Orban chce rządzić Węgrami wszystkimi Pamiętam traktat w Trianon. Trauma węgierska, zabranie dwóch trzecich terytorium Węgier, które dziś są krajem w porównaniu z wielkimi Węgrami niewielkim.

Czasami się też określa chociażby Słowację jako felwidek, czy górne ziemie, czy górne Węgry. Ja ostatnio kupiłem sobie jakieś stare pocztówki na Węgrzech, oczywiście przez internet. I doszło do mnie i tam było właśnie napisane nie Słowakia, czy Szlowakia, tylko Felwidek. I to mnie tak, nawet sobie zatrzymałem to na pamiątkę, bo to było dosłownie chyba miesiąc temu taką przesyłkę otrzymałem. I często politycy nawet te nazwy stare węgierskie w kontekście miast słowackich używają. Więc te kwestie historyczne, ta mniejszość, kwestie historyczne, Trianon, kwestie dekretów Benesza, które wciąż obowiązują na Słowacji, a one uderzyły w dużym stopniu właśnie poza mniejszością niemiecką, której już właściwie na Słowacji nie ma, to przede wszystkim mniejszość węgierska.

To przypomnijmy w takim razie, czego dotyczy ten spór, czy kwestia kontrowersyjna, nazwijmy to. W zeszłym roku parlament słowacki przyjął nowelizację kodeksu karnego, która karze nawet karą więzienia do pół roku za podważanie dekretów Benesza, bo one jakby faktycznie dalej istnieją. One polegały między innymi na wysiedleniu ludności węgierskiej albo na zabraniu jej własności. I do dzisiaj przy jakichś wielkich inwestycjach, budowie autostrad, dróg, to państwo słowackie się powołuje na te dekrety. Część partii, takich jak opozycyjne partie, Progresywna Słowacja, chciały, żeby te dekrety Benesza zlikwidować, ale rządzący na Słowacji się na to nie zgodzili.

Dlatego progresywna Słowacja to wykorzystuje w swojej narracji, że to uderza w mniejszość węgierską. Dlatego tak jak mówiłem wcześniej, oni jakby grają o elektorat mniejszości węgierskiej. Opozycja, która próbuje dojść do władzy w 2027 roku lub wcześniej ewentualnie. Tak więc dekrety Benesza są takim gorącym kartoflem. Dlaczego? No bo teoretycznie Viktor Orban powinien bronić interesów mniejszości węgierskiej, a on pytany o to przez dziennikarzy, o tą kwestię tej zmiany prawnej, tak wypowiadał się bardzo ogólnie i nie krytykował Roberta Fico, no bo mamy to taktyczne zbliżenie. Więc ta kwestia dekretów czy praw mniejszości odchodzi na razie na drugi plan.

Wypowiadał się Peter Magiar na ten temat, że on by chciał, żeby tutaj Słowacja się z tego wycofała, ale Fico stwierdził, że to jest próba ingerowania w system prawny niepodległego państwa i oczywiście tego nie zrobią. Co ciekawe, również opozycyjna taka chadecka partia KDH również skrytykowała progresywną Słowację, że jakby otwiera puszkę Pandory, tak mówiąc kolokwialnie, mówiąc o tych dekretach Benesza. Czyli z jednej strony taktyczne zbliżenie, z drugiej strony pewne różnice na tle historycznym się pojawiają, co oczywiście z jednej strony komplikuje, ale też myślę, że jest ciekawym polem do analizy tych relacji.

Wróćmy do samej Słowacji i tych aktualnych, bieżących wydarzeń. Bo słowacki rząd właściwie reaguje na to, co się dzieje na rynku paliw w związku oczywiście z wydarzeniami na Bliskim Wschodzie. Premier Fico próbuje reagować, zmienia ceny, różnicuje. Dla obcokrajowców, cudzoziemców i dla Słowaków pewne ograniczenia występują. Sam Fico tłumaczy, że chodzi o ograniczenie turystyki paliwowej na Słowacji. Dlaczego rzeczywiście Fico zdecydował się na taki krok?

Te decyzje okażą się skuteczne, korzystne dla Słowacji, dla Słowaków. Pamiętamy, że można powiedzieć, że jest to kalka rozwiązań węgierskich, także tych przyjętych w czasie pandemii. Czy to będzie skuteczne? Trudno powiedzieć. Fico to tłumaczy tym, że po prostu w pewnym momencie on wspomina o Polakach, że zaczęli przyjeżdżać do tych stacji benzynowych przy granicy i wykupywać paliwo i to spowodowało, że te stacje były puste i już Słowacy nie mogli Zatankować. To było spowodowane tym, że w pewnym momencie różnica cen między Polską a Słowacją wynosiła nawet złotówkę. Tak jest. Więc to się po prostu opłacało tym mieszkańcom pogranicza południowego, tam Podhale, Orawa i tak dalej.

Panie doktorze, kontynuując trochę wątek, chciałem zapytać o znaczenie lutowej wizyty szefa amerykańskiej dyplomacji w Bratysławie i w Budapeszcie. Co wynika z wizyty Marco Rubio na Słowacji i na Węgrzech? On był w połowie lutego, spotkał się z prezydentem Pelegrinim, premierem Fico. Oczywiście wśród tych tematów współpraca energetyczna dominowała. Ta wizyta miała moim zdaniem przede wszystkim charakter polityczny, czyli to był taki sygnał polityczny obecnej administracji Donalda Trumpa, że oni zauważają, że Węgry i Słowacja mają nieco inne stanowisko niż np. Unia Europejska i próbują jakby budować tutaj bliższe relacje z tymi dwoma państwami.

Węgry od początku przejęcia władzy przez Donalda Trumpa grały na to, żeby być takim głównym Współpracującym z Amerykanami w Unii Europejskiej. Mimo, że są małym państwem, nie mają aż takiego dużego potencjału politycznego, ale próbowali tutaj i próbują dalej. Ze Słowacją jest bardziej sytuacja skomplikowana, bo Robert Fico jest formalnie politykiem lewicowym. Ale na przykład w zeszłym roku on uczestniczył w SIPAK w Stanach Zjednoczonych, czyli w tym zlocie konserwatystów, czyli Ruch MAGA plus te właśnie partie konserwatywne z całego świata. I on w tym uczestniczył. Czyli on chciał taki dać sygnał, że identyfikuje się w wielu kwestiach z konserwatystami.

Zresztą Smer, jeśli tak sobie prześledzimy jego program i praktykę polityczną, to mimo że jest partią lewicową, to jednak ma taką agendę często konserwatywną, to powiem wprost. Tak więc to też jest dosyć specyficzna sytuacja. Więc Słowacja też tutaj próbuje coś ugrać. Pojawiła się taka inicjatywa czy idea w kontekście oczywiście tej wizyty słowackiej, żeby zaprosić w jakiś pogłębiony sposób do współpracy Stanów Zjednoczonych w ramach Grupy Wyszehradzkiej. Pojawiła się ta idea formatu V4 plus Stany Zjednoczone. Tak, bo ten format istnieje od początku, że tam Grupa Wyszehradzka może funkcjonować z jakimiś innymi partnerami, spotykać się, organizować szczyty.

Więc Amerykanie tu widzą pewien interes. Zresztą padły te słowa na wspólnej konferencji prasowej, że Amerykanie mogliby w jakiś sposób wesprzeć budowę nowej elektrowni jądrowej na Słowacji. Elektrowni, która ma powstać do roku 2040. Dokładnie tak. Więc widzimy, że tu są jakieś pola współpracy. No i tu Fico zawsze może powiedzieć, że to jest jego polityka na cztery strony świata, że z jednej strony jesteśmy w Unii, z drugiej strony współpracujemy z Rosją, z trzeciej strony współpracujemy z Amerykanami. Każdy jest zadowolony. Polityka wielowektorowości. Taka wielowektorowość po słowacku. Która zresztą nie charakteryzuje wyłącznie prowadzenia polityki przez rząd słowacki. W sytuacji Węgier i wizyty Marko Rubio w Budapeszcie, oczywiście kwestie gospodarcze też były poruszane, kwestie budowy małych reaktorów.

Dokładnie tak, bo zaczynam staż na Słowacji i tam przy okazji sobie zrobię taki krótki wyjazd przed wyborami, żeby porozmawiać z analitykami, politologami, którzy się zajmują właśnie tymi kwestiami politycznymi w Budapeszcie i może coś też Państwu uda się na bieżąco przekazać. Mam nadzieję i trzymam za słowo, że właśnie uda się podzielić tymi doświadczeniami. Skoro mowa o Pana wizytach, podróżach także naukowych przede wszystkim oczywiście, to chciałbym nieco na koniec zmienić miejsce i chciałbym dwa słowa poświęcić Słowenii. Pan naukowo może mniej się zajmuje, ale regularnie od kilku lat bywa