Studio wschodnie - o 40-letnim dorobku strefy Schengen

które znosiło kontrole graniczne między państwami członkowskimi. Co się dokładnie wydarzyło 40 lat temu w Schengen, pani doktor? Został podpisany układ Schengen pomiędzy pięcioma państwami członkowskimi ówczesnych wspólnot europejskich, aczkolwiek poza ramami prawnymi, poza ramami instytucjonalnymi wspólnot europejskich wtedy. Natomiast przy realizacji celów, które już wtedy w integracji europejskiej zamierzono, a to co dzisiaj jest uznawane za największe osiągnięcie integracji europejskiej, czyli obszar bez granic. Układ Schengen podpisany 14 czerwca 1985 roku, jak już zostało wspomniane, na pokładzie statku Prinz Marie Astrid w Schengen, malutkiej wiosce, na poziomie wtedy dość niskim, bo jedynie wiceministrów spraw zagranicznych.

Francji, Niemiec, Belgii, Holandii i Luksemburga. Było to zapoczątkowane również rok wcześniej, w roku 1984, takim porozumieniem między Francją a Niemcami na przejściu granicznym Zarbik and Forbach, gdzie te państwa też już pierwszą współpracę graniczną nawiązały. Natomiast państwa Beneluxu wtedy były związane Unią Baszportową Beneluxu. Wzorowaną na nordyckiej Unii Paszportowej. Unia Paszportowa Beneluxu istniała już od roku 1960. W roku 1958 była podpisana pierwsza nordycka Unia Paszportowa, która to właśnie wprowadzała podział na granice wewnętrzne i zewnętrzne, co później przejęły państwa strefy Schengen.

Układ Schengen był otwarty nie tylko dla państw sygnatariuszy, ale również dla wszystkich państw ówczesnych wspólnot europejskich. Ograniczało się to jedynie do kontroli wzrokowej. Jeżeli coś wzbudzało podejrzenia funkcjonariuszy granicznych, to wtedy już na drugiej linii przeprowadzano normalną kontrolę graniczną. I to się sprawdziło. Natomiast zjednoczenie Niemiec, upadek muru berlińskiego spowodował, że konwencja wykonawcza wchodzi w życie dopiero 5 lat po jej podpisaniu, ze względu też na zmianę państw sygnatariuszy. I do dzisiaj przed muzeum w Schengen stoją fragmenty muru berlińskiego, które też symbolizują to wydarzenie.

Wyzwania współczesności. I paneliści też wspominali, bo mieliśmy gości również ze straży granicznej, wspominali o takim spełnieniu marzenia, o przekraczaniu granicy bez kontroli. To rzeczywiście Przełomowe wydarzenie i też w takiej świadomości ludzi, w świadomości swobody podróżowania, rzeczywiście kluczowe osiągnięcie integracji europejskiej, aczkolwiek dzisiaj nie bez problemów, bo tych problemów jest dość sporo. Natomiast samo wydarzenie, postrzeganie tego społeczne, No pokazuje, że jednak jest to wielki sukces integracji europejskiej, jakkolwiek by nie mówić o tym, co się pojawia dzisiaj, o ciągle trwających kryzysach, głównie migracyjnym.

Samo osiągnięcie niezaprzeczalnie po latach 450 Milionów obywateli, którzy mogą swobodnie podróżować. Tych, którzy podróżują do pracy dziennie, to jest też ponad półtora miliona po prostu w normalnym życiu codziennym funkcjonujących, gdzie z granicą, kontrolą graniczną, granice oczywiście jako fakt administracyjny nadal istnieją, ale mówimy o zniesieniu kontroli granicznej, no byłoby to znacznie utrudnione. Dziś można powiedzieć w wielu miejscach na granicach między państwami no właśnie stoją jeszcze te już opuszczone w dużej części budynki, a w niektórych miejscach gdzieś trasy takie przelotowe już omijają te stare przejścia graniczne, które są takim wspomnieniem.

Niektórzy być może z nostalgią, chociaż rzeczywiście bez wątpienia taki symboliczny, namacalny dowód pewnego przełomu, który nastąpił. Tak, trochę się wydaje, że to taki pomnik przeszłości, aczkolwiek ze względu na liczne zagrożenia, szczególnie migracyjne, z którymi obecnie się mierzymy, ta infrastruktura może być w pewnych sytuacjach wykorzystana. Kodeks graniczny Schengen, czyli taka konstytucja strefy Schengen, kluczowy akt prawny Unii Europejskiej w zakresie polityki granicznej, oparty notabene na układzie Schengen, konwencji wykonawczej, Pozostawia taką możliwość wykorzystania tej infrastruktury granicznej na wypadek tymczasowego przywrócenia kontroli na granicach wewnętrznych.

Co się dzieje? Z zasady jest ono tymczasowe, aczkolwiek jest sporo takich państw w Unii Europejskiej, które wykorzystują tą możliwość permanentnie, łamiąc de facto zasady kodeksu granicznego Schengen, czyli prawa Unii. Anna Szachoń-Psenny. Anna Szachoń-Psenny. ...środowiskowe czy religijne, tak jak Światowe Dni Młodzieży.

Także raczej zatrzymuje się busy. No sama w tamtym czasie przejeżdżałam przez granicę polsko-słowacką, nic się nie działo, oprócz tego, że rzeczywiście Są to pojazdy straży granicznej do mobilnej kontroli granicznej. I to tymczasowe przywrócenie kontroli granicznej trochę bardziej wygląda jak wypadek drogowy na autostradzie. Tyle, że oznaczenia to nie wypadek, a kontrola graniczna. I takie wrażenie sprawdzają. No i stoją białe busy z zielonym napisem Schengenbus. Tam jest to takie urządzenie właśnie do mobilnej kontroli, gdzie mamy dostęp do systemu informacyjnego Schengen drugiej generacji, gdzie można sprawdzić osoby przejeżdżające. Natomiast jest to co do zasady kontrola wyrywkowa, nie jest to kontrola stała.

Czasami ona też jest sprawowana tak zupełnie z powodów takiego nasilenia ruchu granicznego, tak jak na przykład mieliśmy w roku 2000 Tutaj też takie specyficzne przywrócenie kontroli. Wtedy mieliśmy Euro 2012, Polska-Ukraina, czyli z jednej strony trochę pewne złagodzenie na granicy zewnętrznej, żeby przepuścić kibiców sportowych. Z drugiej strony na granicach wewnętrznych ta kontrola wiadomo, że ona była naprawdę mocno ograniczona, ale ze względu bezpieczeństwa musiała być sprawowana, żeby gdzieś jakiś Ktoś z zamiarem niecnym, terrorystycznym nie przedostał się, natomiast bardzo dobrze to było oceniane też medialnie jako jedna z najlepszych form współpracy Straży Granicznej, również tej z państwa trzeciego, z Ukrainą, bardzo bezpiecznie przeprowadzone.

Trzeba było tą granicę wzmocnić i to, co się gdzieś w Polsce w okolicach akcesji do Unii Europejskiej udało osiągnąć, czyli to łagodzenie ruchu wizowego, niestety on musiał być wzmocniony. I musiała być wzmocniona sama granica. Cały obszar przygotowania się do włączenia do strefy Schengen oznaczał również rozbudowę, wzmocnienie infrastruktury granicznej. I tutaj naprawdę Polska przy pomocy środków unijnych, ale poradziła sobie świetnie nie tylko infrastrukturalnie, ale również personalnie, jeżeli chodzi o funkcjonariuszy, bo później polscy funkcjonariusze straży granicznej szkolili Szwajcarię przed wejściem do strefy Schengen, więc to też

Świadczy o takim dobrym przygotowaniu i tak jak opowiadał mój przyjaciel ze Straży Granicznej, jak przygotowywali się do wejścia do strefy Schengen, to jak przyjeżdżali do nas przedstawiciele państw tak zwanej Starej Unii i oni się spodziewali, że zostaną takie lasy buszy, że u nas ta cywilizacja trochę inaczej wygląda, to byli naprawdę bardzo zaskoczeni, jak bardzo ta granica się rozbudowała, jak bardzo dobrze jest zabezpieczona. I o ile w przypadku Rumunii i Bułgarii to wiele lat były wątpliwości, o tyle tutaj w przypadku Polski i również państw bałtyckich ta granica naprawdę dobrze została zabezpieczona. Natomiast w wyniku problemów, które pojawiły się i to już nie tylko kwestia strefy Schengen,

Bo rozszerzenie NATO również wpłynęło na to, że nasza granica pełni funkcję nie tylko granicy polskiej, ale granicy zewnętrznej Unii Europejskiej, granicy zewnętrznej strefy Schengen, ale również granicy zewnętrznej NATO. Jest to częścią... Taka kumulacja, która nastąpiła, ale też te jakby wysiłki, starania, profesjonalizm, o którym Pani wspomniała. Dobre przygotowanie Polskiej Straży Granicznej, polskich służb do pilnowania tej granicy, ono też można powiedzieć znalazło też pewne odzwierciedlenie w pewnym docenieniu instytucjonalnym polskich służb, no bo tu w Polsce mamy siedzibę Frontexu.

Zgadza się. Frontex, czyli Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej. W pewien sposób świadomie ta siedziba została wybrana w Warszawie, chociaż tam był długi spór między Warszawą a Budapesztem, w którym państwo, bo to były te dwa nowe państwa członkowskie, dwa państwa na granicy zewnętrznej, wschodniej. Ta polska granica jest najdłuższa na granicy wschodniej, stąd... To zdecydowało, mogło zdecydować? Też strategiczna tutaj i chyba jednak trochę lepsze przygotowanie Polski, polskich służb straży granicznej, zwłaszcza do kontroli ochrony tej granicy. Natomiast Frontex jest agencją unijną, czyli służącą wszystkim państwom członkowskim Unii Europejskiej, również strefy Schengen.

Wracając do agencji Frontex. Agencja Frontex jest też częścią tzw. administracji granicznej Unii Europejskiej. Czyli razem Frontex, łącznie ze służbami granicznymi, również przybrzeżnymi państw członkowskich, tworzy Europejską Straż Graniczną i Przybrzeżną. Jest to bardzo specyficzna służba. Jest ona dwupoziomowa, bo i z poziomu Unii Europejskiej i z poziomu krajowego. Każdy z tych komponentów pełni inną funkcję. Frontex jest tu bardziej takim koordynatorem, wsparciem dla państw członkowskich. Zgodnie z rozporządzeniem Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej to państwa członkowskie w pierwszej kolejności pozostają odpowiedzialne za ochronę swoich odcinków granicy zewnętrznej.

One oczywiście działają w interesie wszystkich państw obszaru bez granic, natomiast to krajowe służby graniczne odpowiadają za swoje odcinki. Natomiast w sytuacji kiedy Jeśli mamy do czynienia z presją migracyjną, to wtedy Frontex może takiej pomocy udzielić. I państwa mogą się do Frontexu o taką pomoc zwrócić. I wielokrotnie zwracała się na przykład Grecja w przypadku nasilenia kryzysu o pomoc do Frontexu. I wtedy oddelegowuje się funkcjonariuszy. Tutaj trochę się struktura zmieniła, bo sam Frontex powstał w roku 2004, czyli też jako następstwo największego rozszerzenia Unii Europejskiej. On później zmienia nazwę, bo na początku był agencją współpracy operacyjnej, później zmienia nazwę na Agencję Straży Granicznej i Przybrzeżnej. Zmieniają się też jego kompetencje.

Wcześniej Frontex bazował na wypożyczeniu funkcjonariuszy i sprzętu Z państw członkowskich. Skutkowało to tym, że w sytuacji, kiedy mieliśmy na przykład presję migracyjną na morskie granice Grecji, to zanim zabrała się grupa tych funkcjonariuszy plus sprzęt, trochę to trwało. Teraz Frontex ma swoje własne wyposażenia techniczne, ma swój stały korpus, który jest zresztą nazywany pierwszą mundurową europejską służbą graniczną. Oczywiście działa też na zasadzie wypożyczenia specjalistów, zresztą Frontex się opiera na specjalistach z państw członkowskich, ale przebiega to po prostu szybciej. Czy ten kryzys migracyjny, te wszystkie procesy, które na granicy polsko-białoruskiej obserwujemy, to jest też kolejne wyzwanie i jedno z najważniejszych czy największych problemów także strefy Schengen?

Totalnie inne od I to jest jedna strona granicy, kiedy łagodzono możliwości wjazdu nawet bez dokumentów, bo te dokumenty na wojnie gdzieś tam zaginęły, czy na zasadzie różnego rodzaju chociażby świadectwa urodzenia wystarczyło to przez ten pierwszy Okres, więc tutaj zastosowano szereg wyjątków z kodeksu granicznego Schengen, na przykład dotyczących chociażby wjazdu zwierząt. Nie trzeba było tych badań wszystkich robić. I to inny fragment granicy. Natomiast granica z Białorusią, o którą pan redaktor pyta, to już zupełnie inna sytuacja. Druga połowa 2021 roku zaczyna się instrumentalizacja migrantów. Jest to zjawisko zupełnie nowe na granicy wschodniej.

Dzisiaj bym powiedziała, że największe wyzwanie, przed jakim Unia Europejska, strefa Schengen, stoi. Natomiast czy strefa Schengen upadnie? Nie jest to takie proste. Trzeba by było wziąć pod uwagę ogromne korzyści jakie strefa Schengen przynosi. To co wspomniałam o tych ponad 450 milionach obywateli, o tych którzy codziennie przejeżdżają. Same korzyści wynikające z turystyki. Jak mieliśmy COVID to było widać jak ten ruch turystyczny zupełnie spadł. Nie mówiąc o ludziach podróżujących w celach służbowych. To też druga strona medalu. Strefa Schengen to oczywiście zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych, kontroli osobowej, ale za tym idą też kwestie towarowe, bo strefa Schengen związana ze swobodnym przepływem osób wchodzi też w rynek wewnętrzny, który również obejmuje swobodny przepływ towarów, usługi, kapitału, więc też te kwestie towarowe, znowu kolejki na granicach, czekanie, to są ogromne koszty, tam są analizy, które o tym mówią, to są straty nawet liczone w poszczególnych dniach, to jest totalna

Bardzo często nadużywanym. To też świadczy o tym, że ten kryzys jest, że tutaj coś się dzieje. Zresztą o tym dzisiaj nie rozmawialiśmy. Może kiedyś też będzie okazja. Kwestie migracyjne, paktu migracyjnego, braku solidarności państw związanych z relokacją migrantów, licznych problemów, czy chociażby kwestii finansowania murów. Kilka dni temu uczestniczyłam w takiej konferencji. Dotyczącej 40-lecia strefy Schengen, tam przedstawiciel Komisji Europejskiej zapytała o możliwość finansowania murów. On dość wymijająco odpowiedział o perspektywie zmiany w nowej perspektywie finansowej Unii Europejskiej, zmiany zasad finansowania. Więc gdzieś to zielone światło dla finansowania murów, tym bardziej, że te zabezpieczenia elektroniczne już są finansowane, a one de facto są. Na murach montowane. Poza tym Kodeks Graniczny Schengen w 2004 roku wprowadził pojęcie infrastruktury stałej.

Nie wyjaśniając tego, ale wydaje się, że to właśnie są te mury graniczne. Więc to finansowanie gdzieś w perspektywie pewnie nie krótszej, dłuższej perspektywie czasowej się pojawi. Więc na pewno to oblicze strefy Schengen się zmieni. Zresztą widać, że ono się zmienia. To nie jest to samo. Natomiast sam upadek strefy Schengen to nie jest taka prosta sprawa. I na pewno wydaje się nie być w interesie wielu mieszkańców Unii Europejskiej strefy Schengen, o czym dziś państwu opowiadała pani doktor Anna Szachoń-Pszenny z Katedry Stosunków Międzynarodowych i Bezpieczeństwa w Instytucie Nauk o Polityce i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Bardzo dziękuję za rozmowę.