Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S05E16: "Nietolerancja" (1916) -- CLASSIC

30.04.2023 ·1 godz 10 min

Opowiadam o filmie "Nietolerancja" (1916) Davida Warką Griffitha, zajmującym miejsce 7 w #Top100SpoilerMastera.

Będzie dotyczył nietolerancji Davida Worka Griffitha. Ten film z roku 1916 jest już znany słuchaczom i słuchaczkom Spoilermastera, ponieważ pojawił się w mojej liście TOP 100 Spoilermastera. Konkretnie pojawił się w odcinku ostatnim, w którym prezentowałem dziesiątkę moich ulubionych filmów. Nietolerancja zajęła siódme miejsce na tej liście, a zatem jest to jeden z najbliższych mojemu sercu filmów. Ponieważ, co ujawniłem jakiś czas temu, postanowiłem, że każdy z tych filmów z dziesiątki otrzyma swój odcinek, tak żebym omówił tych moich dziesięć ukochanych arcydzieł, przyszła pora także na nietolerancję.

W dzisiejszym odcinku opowiem wam trochę więcej o powstaniu tego filmu, o jego bardzo nietypowej formie i o znaczeniu tego filmu w historii kina. Nietolerancja to film, jaki już nigdy nie powstanie. To film o skali, jakiej już nigdy, nikt się nie podejmie. Jest to film pod każdym względem wyjątkowy. Jest to film na tyle fascynujący, że w trakcie niedawnego pokazu w kwietniu 2023 roku w warszawskim Kinie Muranów na nowo porwała mnie jego energia i przy pełnej sali mogę powiedzieć także, że większość widzów była równie zafascynowana tym, co działo się na ekranie.

Bardzo podobało mi się to, co powiedział ten kinoman i dowiodło to pewnej wiecznej młodości i nietolerancji i kina Griffitha i w ogóle kina niemego, co ucieszyło mnie tym bardziej, że tuż po opublikowaniu mojego Top Ten Spotkałem się z zarzutami, że jest to bardzo stare top ten, że jest dużo starych filmów na tej liście. Odpowiadałem wtedy, że ja czuję, że te filmy wciąż są młode, że wciąż działają i odpowiadałem tak w pełnym przekonaniu, ale pokazy w Kinie Muranów i tocząca się jednocześnie replika dziesiątki Spoilermastera w Kinie Nowe Horyzonty we Wrocławiu Zanim powiem więcej o Nietolerancji, jeszcze jedna informacja.

I na dodatek z fantastycznym programem. Na razie milknę na ten temat, czekamy na dalsze oficjalne potwierdzenia, ale na miejscu kinomanów, kinomanek, wszystkich tych, którym bliska jest klasyka kina, No już powoli myślałbym o rezerwowaniu karnetów. Ja będę na pewno. Powiem tyle, bo brzmi to fantastycznie. A zatem Timeless Film Festival już wkrótce będzie bardziej odsłonięty. Dowiemy się więcej oficjalnie, ale już w tym tekście Kuby Demieńczuka informacja się pojawiła. Jeszcze jeden news, zanim zacznę o nietolerancji. Mianowicie na początku odcinka zazwyczaj wspominam o tym, że praca przy Spoilermasterze jest możliwa dzięki wsparciu na Patronite.

I jak zawsze dziękuję szczególnie moim patronkom i patronom imiennym, to znaczy Agnieszce Egeman, Sebastianowi Firlikowi, Joannie i Dominikowi Gajom, Odiemu Hendersonowi, Beacie Hołowni, Adamowi Andrzejowi Jaworskiemu, Annie Jóźwiak, Tomaszowi Kopoczyńskiemu, Misiowi Misiowej i Misiowi Juniorowi, Jakubowi Mrozowi, Iwonie Oleszczuk-Jaźwieckiej, Annie i Krystianowi Oleszczykom, Władimirowi Panfiłowowi, Tomaszowi Pikulskiemu, Weronice Więsyk, Jackowi Wiśniewskiemu, Michałowi Żołnierukowi i blogowi Przygody Scenarzysty, prezentującemu analizy scenariuszowe. Dziękuję im wszystkim, a teraz przechodzimy do nietolerancji. Nietolerancja to film, który swoją premierę, swój pierwszy pokaz miał 4 sierpnia roku 1916 w Orpheum Theatre w Riverside w Kalifornii.

To wtedy po raz pierwszy David W. Griffith, który liczył sobie wtedy już 41 lat, zaprezentował widzom swoją największą dotychczasową Produkcja, która przebiła skalą i ambicją Narodziny Narodu, czyli jego słynny, kontrowersyjny, wspaniały i haniebny jednocześnie klasyk z roku 1915, opowiadający o wojnie secesyjnej i wpisujący w tę opowieść bezpardonowe uprzedzenia rasowe. Otóż nietolerancja przebiła narodziny narodu pod względem skali i okazała się filmem, który miał dosyć mieszane przyjęcie, ale jednocześnie filmem, którego ani sam Griffith, ani nikt inny później już pod względem realizacyjnego rozmachu.

Nie przebił. Zanim powiem więcej o samej nietolerancji, dwa słowa o Davidzie W. Griffithie. Zapewne potrzeba by było, abym poświęcił jeszcze więcej czasu, być może nawet jeszcze jeden odcinek Griffithowi. Na ten moment mogę was skierować do mojego tekstu, który napisałem już ponad dekadę temu. Ten tekst dostępny jest w książce Kino Nieme. W takim ogromnym tomie zredagowanym przez Tadeusza Lubelskiego, Rafała Syskę i Iwonę Sowińską. Kinonieme to tysiącstronicowa cegła, w której ja mam także swój rozdział i ten rozdział napisałem właśnie o Davidzie W. Griffisie, a zatem jeżeli potrzebujecie takiego kompendium podstawowych informacji, odsyłam was do tej książki.

Najważniejsze jest to, że Griffith w tym okresie pięcioletnim, kiedy realizuje kilkaset filmów, także łącząc w zasadzie takie funkcje producenckie, reżyserskie, scenariopisarskie w modelu produkcji sprzed powstania wielkich wytwórni hollywoodzkich, kiedy to nie istniał jeszcze sztywny podział na to, czym reżyser ma się zajmować, a czym nie, Otóż David W. Griffith eksperymentuje w ramach tych krótkich filmów z różnymi formułami gatunkowymi, wywiedzionymi z powieści, z teatru, z malarstwa także, jeżeli chodzi o ikonografię, i formuje coś na kształt swojej trupy. Wtedy zaczyna także współpracę z Billy Bitzerem, czyli swoim późniejszym operatorem, także przy Nietolerancji, i wtedy tworzy swoją trupę aktorską.

Na czele z Lillian Gish, Robertem Harronem, później pojawia się także I wiele, wiele innych nazwisk, które co prawda jeszcze wówczas nie pojawiały się w czołówkach tych filmów, które nawet nie wymieniały często nazwiska Griffitha, tylko były po prostu to filmy biografu, ale którzy później stworzą naprawdę niezapomniane kreacje w późniejszych dziełach Griffitha. To jest okres nowojorski, okres kolejny to okres kalifornijski. Griffith jest jednym z pionierów, który zaczął kręcenie także właśnie w tej słonecznej Kalifornii i nietolerancja będzie powstawała w owym kalifornijskim Skwarze, o tym jeszcze powiem, ponieważ ogromne dekoracje jakie zostały zbudowane na potrzeby nietolerancji, dekoracje babilońskie, przez bardzo wiele lat pozostawały przy bulwarze zachodzącego słońca jako taki pomnik pewnego szaleństwa filmowego, właśnie szaleństwa.

Jeśli chodzi o krótkie filmy biografu, wspomnę tylko o dwóch rzeczach, ponieważ dzisiaj muszę się ograniczać, ten odcinek mógłby się naprawdę rozrosnąć pewnie do kilku godzin, gdybym zagłębiał się w każdy szczegół, ale powiem tyle, że z punktu widzenia nietolerancji, która będzie dzisiaj dla nas jednak takim filtrem, to najważniejsze jest to, że Griffith w okresie biografu, czyli kręcąc tych ponad 400 filmów, Uczy się ogromnej elastyczności, elastyczności także gatunkowej, ponieważ są krótkie filmy biografu, które są komediami, są krótkie filmy, które są nawet komediami romantycznymi, pionierskimi, jak Promyk Słońca chociażby, ale są także filmy, które ocierają się o kino gangsterskie, jak muszkieterzy z Peak Alley, filmy wojenne, najczęściej nawiązujące właśnie do

W tamtym czasie Griffith zaczyna także eksperymentować ze swoimi słynnymi montażowymi chwytami, to znaczy z Ratunkiem w ostatniej chwili, kiedy to zagrożona zazwyczaj kobieta w dosłownie ostatnim momencie zostaje uratowana po sekwencji wzmagającej napięcie, a także montaż równoległy, czyli naprzemienne montowanie dwóch akcji dziejących się w dwóch różnych miejscach, ale w tym samym czasie. Połączenie tych dwóch elementów to oczywiście pościg na ratunek, W którym widzimy, jak w Nietolerancji na przykład mężczyznę na szafocie, który już zaraz ma zawisnąć i pogoń samochodową grupy ludzi, którzy mają w ręku jego uniewinnienie.

Ta figura montażowa powróci w Nietolerancji w sposób niesamowity, ale będzie też tylko częścią strategii montażowej, ponieważ będzie jeszcze coś więcej. Narodziny narodu, czyli rok 1915, to całkowicie odrębny rozdział. Zapewne też wymagałby odrębnego odcinka. Powiem tylko tyle, że w międzyczasie, tutaj odsyłam de facto do swojego tekstu z książki, o której już wspomniałem, ale w międzyczasie wyszła też nowa, świetna książka, bardzo żałuję, że nie było jej, kiedy pracowałem nad rozdziałem, mianowicie książka w serii BFI Film Classics, Tę książkę napisał Paul McEwan i on spędził ponad dekadę badając Narodziny Narodu, badając archiwa. No, ta książeczka jest wybitna, jeżeli chodzi o analizę i formalną tego filmu, oddającą sprawiedliwość jego innowacji formalnej i genialnej.

Narodziny Narodu to film oczywiście, który poprzez swój portret południa zagrożonego, świeżo uzyskaną wolnością czarnych obywateli w tej właśnie optyce historycznej Griffitha, nacechowanej rasistowsko, był filmem, który w przekonaniu wielu domagał się jakiejś apologii, jakichś przeprosin i często powtarzany mit o tym, że nietolerancja była takim aktem przeprosin, Gryffith nigdy nie czuł potrzeby przepraszania za narodziny narodu, chociaż w roku 1930, kiedy nakręcił dźwiękowy prolog do udźwiękowanej wersji narodzin, W takiej dziwnej, sfilmowanej rozmowie z Wolterem Houstonem, który w międzyczasie zagrał u Griffitha w dźwiękowym już filmie Abrahama Lincolna, Griffith w takich bardzo przedziwnych paru sekundach, kontemplując widok szabli konfederackiej właśnie z czasów wojny secesyjnej, kiedy Walter Houston pyta go, czy film Rodziny Narodu mówi prawdę,

Griffith odpowiada, hmm, czym jest prawda? Piłat już chciał to wiedzieć. I tak nagle, jak zresztą Mark Iwan pisze, jest to chyba jedyny moment, w którym sam Griffith wyraził także wątpliwości co do tego, czy narodziny narodu faktycznie prawdę prezentują. Przechodzimy do nietolerancji. Nietolerancja jest filmem, który, pamiętajmy o tym, był już bardzo zaawansowanym projektem, albo inaczej, był projektem bardzo zaawansowanej fazy filmografii Griffitha w takim ogromnym, rozpisanym na tomy katalogu dzieł Griffitha z bardzo szczegółowym komentarzem filmograficznym, filmoznawczym,

Dodam, że ja w swojej bibliotece posiadam niestety tylko jeden tom z The Griffith Project, ponieważ są to absurdalnie drogie książki. One były wydawane na początku lat dwutysięcznych. Jest 12 tomów tego Griffith Project. One są w takich bibliotekarskich wydaniach Brytyjskiego Instytutu Filmowego. Ich ceny idą w setki złotych, to są od 400 powyżej. A zatem ja zainwestowałem tylko w ten jeden tom, w którym jest nietolerancja omówiona bardzo szczegółowo. Natomiast są też inne tomy, ja okresowo poluję na to, kiedy może spadną te ceny. Tak czy siak polecam, jeżeli ktoś jest bardzo zdeterminowanym fanem Griffitha, to jest to taka najsłynniejsza publikacja, gdzie drobnym druczkiem na tysiącach stron omówiony jest cały dorobek griffithowski.

My zatrzymujemy się przy nietolerancji, czyli przy filmie griffithowskim numer 543. I teraz w końcu o nim więcej. Ten film na początku powstawał jako The Mother and the Law, to znaczy Matka i Prawo. Miał to być kolejny film współczesny Griffitha, nawiązujący do tematów, które oczywiście już podjął w latach biografu, ponieważ, tak jak wspomniałem, o tej wszechstronności, jaką wyćwiczył Griffith w latach biografu, ona była bardzo ważna, ponieważ po prostu równie łatwo było mu sięgać do tematów historycznych, odległych, egzotycznych, jak do tematów współczesnych. I takie na przykład filmy z okresu biografu jak Lichwiarz The Usurer z roku 1910, czy wcześniejszy troszeczkę Magnat Przeniczny rok 1909, a nawet film z 1913 roku,

A zatem Griffith od pewnego momentu zaczął rozwijać równolegle inne opowieści, Co ciekawe, nazywał początkowo Matka i Prawo II, Matka i Prawo III i Matka i Prawo IV. Na to zwraca uwagę historyk Kevin Brownlow. Nie wiadomo dokładnie, w którym momencie Griffith postanowił te wszystkie opowieści montażowo połączyć, Ale właśnie z tego połączenia powstała nietolerancja. Przy czym nietolerancja, która opowiada wszystkie te cztery historie, tzn. już wspomnianą historię współczesną, dodatkowo historię judejską, w której widzimy ukrzyżowanie Chrystusa, historię francuską z XVI-wiecznej Francji, w której widzimy Rzeź w nocy św. Bartłomieja, rzeź Huguenotów i opowieść babilońską z VI wieku p.n.e., gdzie widzimy zwycięstwo perskich wojsk Cyrusa nad królem Baltazarem.

Otóż te cztery historie od pewnego momentu już były rozwijane jako równoległe opowieści i tak też zostały zmontowane przez, uwaga, tutaj ważne nazwisko, o którym zapominamy, kiedy mówimy o tym filmie, mianowicie te historie zostały zmontowane razem przez Jamesa Smitha i Rose Smith. James Smith był głównym montażystą Nietolerancji. To całkiem duże zadanie, zarówno zważywszy na obszerność materiału wizualnego, jak i na ową przedziwną koncepcję, w której jednocześnie rozwija się przed naszymi oczami cztery różne historie, przeskakując od jednej do drugiej w momentach, jak głosi napis początkowy, w których rozwija się w danej opowieści temat łączący.

W programie, który był dołączany do pierwszych pokazów Nietolerancji, Griffith pisał, że film będzie rozwijał się tak, jak rozwijają się nasze myśli, kiedy dokonujemy porównań albo kiedy podsumowujemy nasze życie. Tym samym Griffith wymyślił strukturę, w której w jednym cięciu możemy przeskoczyć o tysiące lat i jednocześnie zobaczyć, że pewne rzeczy się nie zmieniają. Tą główną, niezmienną wartością, a właściwie antywartością, jaką Griffith dostrzega poprzez wieki jako powtarzający się lejtmotyw ludzkości jest oczywiście tytułowa nietolerancja, Przy czym ma ona tutaj bardzo różne twarze. Trudno porównać do końca rodzaje nietolerancji, które się pojawiają w czterech opowieściach.

Katolicka nietolerancja protestantów w wersji opowieści francuskiej, czy faryzejska nienawiść do Chrystusa w opowieści judejskiej. Czy konflikt pomiędzy wyznawcami Isztar i Boga Marduka w opowieści babilońskiej? Nie do końca te sytuacje są porównywalne, a dodatkowo, co także zauważa Kevin Brownow, brakuje w tym przeglądzie czterech typów nietolerancji, tej najbardziej chyba rozplenionej w amerykańskim społeczeństwie, a zatem nietolerancji rasowej. To bardzo znaczące pominięcie, które wskazuje na uprzedzenie Griffitha i także na uparte odmówienie jakichkolwiek przeprosin za narodziny narodu, ponieważ najbardziej oskarżany o rasizm już wtedy amerykański reżyser, kręcąc film o nietolerancji i poświęcając temu zjawisku

3 godziny i 4 wielkie opowieści jakoś nie znalazł miejsca, żeby wspomnieć o tym typie nietolerancji właśnie na tle rasowym, który przecież trawił jego społeczeństwo tak mocno i w tamtym czasie i nawet do dzisiaj. Znaczące pominięcie i nieprzydające chluby Griffithowi należy je wszakże odnotować. Nietolerancja jako eksperyment narracyjny w zasadzie nie ma sobie równych filmów. Zwróćmy uwagę, że istnieją filmy nowelowe, takie, w których nawet porównuje się różne okresy historyczne, tylko zazwyczaj opowiada się je nie przeplatając te okresy, tylko raczej po kolei. Typowym przykładem byłby film Być człowiekiem Billa Forsytha, bardzo niedoceniony film, w którym Robin Williams śp. wcielał się

Nietolerancja w roku 1916, na co zwracała uwagę Pauline Kael w swoim Eseju napisanym tuż po śmierci May Marsh w latach 60-tych, Nietolerancja była częścią tych samych eksperymentów narracyjnych z czasem, z jednoczesnością przedstawiania teraźniejszości i przeszłości, jakie były udziałem takich twórców jak James Joyce, T.S. Eliot, Ezra Pound czy Virginia Woolf. Innymi słowy, Griffith był modernistą, który poszukiwał nowych sposobów reprezentacji czasu i który, iście modernistycznie, próbował użyć medium i przekształcić medium filmowe tak, aby odzwierciedlało ono procesy mentalne.

Tak jak Ulysses ma przeprowadzić nas przez procesy mentalne jednego bohatera przez jeden dzień jego życia, W całej chaotyczności tego dnia, a jednocześnie jego symbolicznych różnych elementach, tak samo David W. Griffith próbuje odtworzyć rodzaj ruchu myśli, która kontempluje całość ludzkiej historii poprzez właśnie ów przeplatany montaż Jamesa Smitha. Nazwisko powtarzam, ponieważ powinniśmy je znać, jeżeli mówimy o nietolerancji filmu, który tak mocno jest oparty właśnie na koncepcji montażowej. I w ramach tego odcinka chciałbym wspomnieć o kilku aspektach tej produkcji. Nie da się chyba nagrać takiego odcinka podcastu, który opowiedziałby o całości nietolerancji.

I także warto ją zdobyć, jeżeli możecie, ale jeżeli chcecie poczuć, że naprawdę obejrzeliście Nietolerancję, obejrzyjcie tę wersję Brown Lowa z muzyką Davisa. To jest wersja, która daje wam absolutnie pełne wyobrażenie o tym dziele, które tak naprawdę, jak napisał Russell Merritt, nie ma jednego, jednej ostatecznej wersji, ponieważ David W. Griffith nigdy nie ukończył de facto pracy nad tym filmem, pozostawiając go w takiej formie wiecznie nieukończonej. Jakie to są aspekty, o których ja chciałbym powiedzieć? Po pierwsze chciałbym wskazać na to, jak bardzo nietolerancja wchłonęła w zasadzie jak taka gąbka zjawiska artystyczne i osobowości artystyczne swojego czasu. Ponieważ jest to rzeczywiście taki właśnie film, gigantyczna gąbka, który wchłonął w siebie tyle wpływów, tyle nazwisk, tyle zjawisk,

Że samo ich wyliczenie może przyprawić o zawrót głowy, a jednocześnie wskazuje to na osobowość samego Griffitha, który chciał połączyć w Nietolerancji w zasadzie całą swoją wiedzę, całą swoją pasję i wszystkie swoje przemyślenia na temat świata, ludzi i historii chciał połączyć w tą jedną trzygodzinną opowieść. A zatem malarstwo. Malarstwo głównie akademickie, takich autorów jak Rochegrosse czy Edwin Long, John Martin, którego obraz Uczta Baltazara okazał się jednym z kluczowych, jeśli chodzi o inspiracje wizualne, a także James Jacques Joseph Tissot i jego ilustracje biblijne z roku 1895. Te wszystkie tropy malarskie z malarstwa akademickiego wskazują na to, że Griffith próbował stworzyć summę ikonografii historycznej swojego czasu.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.