Mentionsy Mentionsy
SpoilerMaster
SpoilerMaster

S05E16: "Nietolerancja" (1916) -- CLASSIC

30.04.2023 ·1 godz 10 min

Opowiadam o filmie "Nietolerancja" (1916) Davida Warką Griffitha, zajmującym miejsce 7 w #Top100SpoilerMastera.

Witajcie, z tej strony Michał Oleszczyk, SpoilerMaster, podcast do słuchania po seansie. Witam Was w kolejnym odcinku podcastu, w którym opowiadam o kinie bez strachu przed spoilerami. Zapraszam do posłuchania odcinka, jeżeli widzieliście już film, o którym mówię, ewentualnie jeżeli Nie boicie się spoilerów. Ja jestem wykładowcą Wydziału Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego, a ten projekt, realizowany w całości po godzinach, ma misję w postaci popularyzacji wysokojakościowej wiedzy o kinie. W dzisiejszym odcinku opowiem Wam o najstarszym filmie, jaki kiedykolwiek pojawił się w Spoilermasterze jako główny bohater odcinka. Odcinek w cyklu Spoilermaster Classic.

Będzie dotyczył nietolerancji Davida Worka Griffitha. Ten film z roku 1916 jest już znany słuchaczom i słuchaczkom Spoilermastera, ponieważ pojawił się w mojej liście TOP 100 Spoilermastera. Konkretnie pojawił się w odcinku ostatnim, w którym prezentowałem dziesiątkę moich ulubionych filmów. Nietolerancja zajęła siódme miejsce na tej liście, a zatem jest to jeden z najbliższych mojemu sercu filmów. Ponieważ, co ujawniłem jakiś czas temu, postanowiłem, że każdy z tych filmów z dziesiątki otrzyma swój odcinek, tak żebym omówił tych moich dziesięć ukochanych arcydzieł, przyszła pora także na nietolerancję.

W dzisiejszym odcinku opowiem wam trochę więcej o powstaniu tego filmu, o jego bardzo nietypowej formie i o znaczeniu tego filmu w historii kina. Nietolerancja to film, jaki już nigdy nie powstanie. To film o skali, jakiej już nigdy, nikt się nie podejmie. Jest to film pod każdym względem wyjątkowy. Jest to film na tyle fascynujący, że w trakcie niedawnego pokazu w kwietniu 2023 roku w warszawskim Kinie Muranów na nowo porwała mnie jego energia i przy pełnej sali mogę powiedzieć także, że większość widzów była równie zafascynowana tym, co działo się na ekranie.

Na moim kanale można też posłuchać, być może część z was już to robiła, można posłuchać dyskusji, jaka rozegrała się po tamtym seansie, na gorąco, jeszcze z tą energią arcydzieła Griffitha w sali kinowej. W trakcie tej dyskusji wspominam, że trochę się bałem tego seansu, bo nie wiedziałem, jak współczesna publiczność już ponad 100 lat po realizacji tego filmu Nieznany mi kinoman wspaniale podsumował całość wieczoru, mówiąc, że był to jego pierwszy niemy film w życiu. Ale że po paru minutach pierwszego szoku i konieczności przyzwyczajenia się do konwencji kina niemego, absolutnie wszedł w opowiadaną historię i porównał to doświadczenie do oglądania filmów w 3D, wspominając, że na początku może trzeba się do tego przyzwyczaić, nasze oko się musi przyzwyczaić, ale kiedy już to zrobi, jesteśmy w całości w tej historii.

Bardzo podobało mi się to, co powiedział ten kinoman i dowiodło to pewnej wiecznej młodości i nietolerancji i kina Griffitha i w ogóle kina niemego, co ucieszyło mnie tym bardziej, że tuż po opublikowaniu mojego Top Ten Spotkałem się z zarzutami, że jest to bardzo stare top ten, że jest dużo starych filmów na tej liście. Odpowiadałem wtedy, że ja czuję, że te filmy wciąż są młode, że wciąż działają i odpowiadałem tak w pełnym przekonaniu, ale pokazy w Kinie Muranów i tocząca się jednocześnie replika dziesiątki Spoilermastera w Kinie Nowe Horyzonty we Wrocławiu Zanim powiem więcej o Nietolerancji, jeszcze jedna informacja.

W międzyczasie pojawił się także tekst Jakuba Demiańczuka. Na łamach Tygodnika Polityka DKF wszedł nam w krew. Taki tytuł jest tego tekstu, w którym bardzo ucieszyłem się, że wspomniał o pokazach w Muranowie, właśnie pokazach dziesiątki SpoilerBlastera i o wielu innych inicjatywach, Jakub Demiańczuk w tym tekście mówi o pewnym odrodzeniu się DKF i pewnym nowym zainteresowaniu kinem klasycznym.

To także mnie ucieszyło i mam nadzieję, że ten odcinek będzie także słuchany przez tych wszystkich, którzy chcą o kinie niemym, kinie wczesnym dowiadywać się jeszcze więcej. W tym tekście Kuby Demianczuka pojawia się też informacja o nowym festiwalu filmowym, jaki Roman Gutek ogłosił niedawno. TimeLess Film Festival. I no bardzo, bardzo mnie to podekscytowało. Nie mogę powiedzieć więcej, ale nawet te szczegóły, które jeszcze nie są ujawnione, ale które do mnie jakoś dotarły, sprawiają, że czuję, że Polska będzie miała niedługo prawdziwą imprezę poświęconą znakomitej klasyce, pokazywanej w świetnych kopiach.

I na dodatek z fantastycznym programem. Na razie milknę na ten temat, czekamy na dalsze oficjalne potwierdzenia, ale na miejscu kinomanów, kinomanek, wszystkich tych, którym bliska jest klasyka kina, No już powoli myślałbym o rezerwowaniu karnetów. Ja będę na pewno. Powiem tyle, bo brzmi to fantastycznie. A zatem Timeless Film Festival już wkrótce będzie bardziej odsłonięty. Dowiemy się więcej oficjalnie, ale już w tym tekście Kuby Demieńczuka informacja się pojawiła. Jeszcze jeden news, zanim zacznę o nietolerancji. Mianowicie na początku odcinka zazwyczaj wspominam o tym, że praca przy Spoilermasterze jest możliwa dzięki wsparciu na Patronite.

To nadal pozostaje aktualne i nadal pozostaje kluczowe. Ponieważ bez tego wsparcia, rozpisanego w czasie stałego, ciągłego, podcastu po prostu nie miałbym możliwości, żeby poświęcać czasu na przygotowanie tych odcinków, nagrywanie ich i tak dalej. Więc moim patronkom i patronom należy się ciągłe podziękowanie. Powiem jeszcze o nich więcej. Dodam newsa w postaci takiej, że ponieważ dotarło do mnie dużo informacji, prośb, zapytań o to, czy można wesprzeć Spoilermastera także jednorazowo, to znaczy bez tej ciągłości comiesięcznej wpłat patronite'owych, Niektórzy nie chcą, nie mogą wesprzeć mnie w dłuższym okresie.

W pełni to rozumiem, ale chcieliby mnie wesprzeć pojedynczą wpłatą. Odpowiadam, obecnie jest już to możliwe. Jest to możliwe w serwisie BuyCoffee2. ByCoffee.to łamane przez SpoilerMaster. Tam można bezpośrednią, jednorazową wpłatą, bez rejestracji, no właśnie, postawić mi kawę i przyczynić się do powstawania kolejnych odcinków SpoilerMastera. Nie zmienia to faktu nadal, że przede wszystkim podcast może istnieć dzięki wsparciu patronek i patronów, którzy otrzymują bonusy rozmaite w postaci newslettera cotygodniowego, zaproszeń na webinary na żywo i pełnego dostępu do archiwów webinarów nagranych. Więcej o progach wsparcia na patronite.pl łamane przez Spoilermaster.

I jak zawsze dziękuję szczególnie moim patronkom i patronom imiennym, to znaczy Agnieszce Egeman, Sebastianowi Firlikowi, Joannie i Dominikowi Gajom, Odiemu Hendersonowi, Beacie Hołowni, Adamowi Andrzejowi Jaworskiemu, Annie Jóźwiak, Tomaszowi Kopoczyńskiemu, Misiowi Misiowej i Misiowi Juniorowi, Jakubowi Mrozowi, Iwonie Oleszczuk-Jaźwieckiej, Annie i Krystianowi Oleszczykom, Władimirowi Panfiłowowi, Tomaszowi Pikulskiemu, Weronice Więsyk, Jackowi Wiśniewskiemu, Michałowi Żołnierukowi i blogowi Przygody Scenarzysty, prezentującemu analizy scenariuszowe. Dziękuję im wszystkim, a teraz przechodzimy do nietolerancji. Nietolerancja to film, który swoją premierę, swój pierwszy pokaz miał 4 sierpnia roku 1916 w Orpheum Theatre w Riverside w Kalifornii.

To wtedy po raz pierwszy David W. Griffith, który liczył sobie wtedy już 41 lat, zaprezentował widzom swoją największą dotychczasową Produkcja, która przebiła skalą i ambicją Narodziny Narodu, czyli jego słynny, kontrowersyjny, wspaniały i haniebny jednocześnie klasyk z roku 1915, opowiadający o wojnie secesyjnej i wpisujący w tę opowieść bezpardonowe uprzedzenia rasowe. Otóż nietolerancja przebiła narodziny narodu pod względem skali i okazała się filmem, który miał dosyć mieszane przyjęcie, ale jednocześnie filmem, którego ani sam Griffith, ani nikt inny później już pod względem realizacyjnego rozmachu.

Nie przebił. Zanim powiem więcej o samej nietolerancji, dwa słowa o Davidzie W. Griffithie. Zapewne potrzeba by było, abym poświęcił jeszcze więcej czasu, być może nawet jeszcze jeden odcinek Griffithowi. Na ten moment mogę was skierować do mojego tekstu, który napisałem już ponad dekadę temu. Ten tekst dostępny jest w książce Kino Nieme. W takim ogromnym tomie zredagowanym przez Tadeusza Lubelskiego, Rafała Syskę i Iwonę Sowińską. Kinonieme to tysiącstronicowa cegła, w której ja mam także swój rozdział i ten rozdział napisałem właśnie o Davidzie W. Griffisie, a zatem jeżeli potrzebujecie takiego kompendium podstawowych informacji, odsyłam was do tej książki.

Na potrzeby tego odcinka powiem tyle, że urodzony w Kentucky Griffith wychowywał się na farmie, jego ojciec był pułkownikiem w Armii Konfederacji, czyli właśnie w Armii Południa Stanów Zjednoczonych w wojnie secesyjnej i był aspirującym najpierw dramatopisarzem, pracował też w rodzinnym biznesie na farmie, później także w sklepie po przeprowadzce do miasta. Louisville. I koniec końców próbował szczęścia jako aktor teatralny, a później także jako aktor filmowy w rodzącym się dopiero przemyśle filmowym, ponieważ pamiętać należy przy Griffisie, że przychodzi on na świat dwie dekady przed przyjściem samego kina na świat.

Jeżeli przyjmiemy umowną datę 895 roku, Jako daty narodzin kina, no to David W. Griffith przychodzi na świat dwie dekady wcześniej, a zatem jest 20-letnim mężczyzną w momencie, kiedy kino się pojawia. To jest bardzo istotne, ponieważ wszystko, co ukształtowało Griffitha, czyli przede wszystkim kultura XIX-wiecznej powieści, malarstwa akademickiego, teatru i tradycji południowej dumy amerykańskiej, To wszystko należy jeszcze do świata sprzed kinematografii. To bardzo istotne, ponieważ ten wielki pionier filmowej narracji będzie wciąż miał tę jedną nogę bardzo mocno w XIX-wiecznej sztuce, estetyce, polityce, wrażliwości, ideologii będzie miał tę nogę mocno, mocno postawioną.

David W. Griffith zaczyna swoją przygodę z kinem około roku 1907. Wtedy to dostaje pracę jako aktor w wytwórni Tomasza Edisona. Bardzo szybko zaczyna także realizować filmy i pomiędzy 1908 i 1913 kręci ponad 400 krótkich filmów dla wytwórni Biograph, która wówczas mieściła się Wciąż bardzo, bardzo istotny czas z punktu widzenia filmoznawców, którzy zgłębiają te krótkie filmy, tzw. filmy jednoszpulowe trwające około 14 minut, których wówczas Griffith zrealizował setki.

Dużo o tym, jak wyglądała realizacja tych filmów znajdziecie w biografii napisanej przez Richarda Schickela. Ta biografia pt. DW Griffith's An American Life to książka, którą obdarzam szczególnym sentymentem, bo to była pierwsza taka wielka biograficzna, anglojęzyczna cegła, przez którą jakimś cudem przebiłem się, przygotowując się do napisania tamtego rozdziału ponad 15 lat temu. W momencie, w którym dopiero wykuwałem swoją kompetencję anglojęzyczną, więc patrzę teraz nawet na ten egzemplarz, bardzo pokreślony i już lekko znoszony, w tej książce Richarda Shikala znajdziecie więcej informacji o tym, jak ten okres biografu

Najważniejsze jest to, że Griffith w tym okresie pięcioletnim, kiedy realizuje kilkaset filmów, także łącząc w zasadzie takie funkcje producenckie, reżyserskie, scenariopisarskie w modelu produkcji sprzed powstania wielkich wytwórni hollywoodzkich, kiedy to nie istniał jeszcze sztywny podział na to, czym reżyser ma się zajmować, a czym nie, Otóż David W. Griffith eksperymentuje w ramach tych krótkich filmów z różnymi formułami gatunkowymi, wywiedzionymi z powieści, z teatru, z malarstwa także, jeżeli chodzi o ikonografię, i formuje coś na kształt swojej trupy. Wtedy zaczyna także współpracę z Billy Bitzerem, czyli swoim późniejszym operatorem, także przy Nietolerancji, i wtedy tworzy swoją trupę aktorską.

Na czele z Lillian Gish, Robertem Harronem, później pojawia się także I wiele, wiele innych nazwisk, które co prawda jeszcze wówczas nie pojawiały się w czołówkach tych filmów, które nawet nie wymieniały często nazwiska Griffitha, tylko były po prostu to filmy biografu, ale którzy później stworzą naprawdę niezapomniane kreacje w późniejszych dziełach Griffitha. To jest okres nowojorski, okres kolejny to okres kalifornijski. Griffith jest jednym z pionierów, który zaczął kręcenie także właśnie w tej słonecznej Kalifornii i nietolerancja będzie powstawała w owym kalifornijskim Skwarze, o tym jeszcze powiem, ponieważ ogromne dekoracje jakie zostały zbudowane na potrzeby nietolerancji, dekoracje babilońskie, przez bardzo wiele lat pozostawały przy bulwarze zachodzącego słońca jako taki pomnik pewnego szaleństwa filmowego, właśnie szaleństwa.

Jeśli chodzi o krótkie filmy biografu, wspomnę tylko o dwóch rzeczach, ponieważ dzisiaj muszę się ograniczać, ten odcinek mógłby się naprawdę rozrosnąć pewnie do kilku godzin, gdybym zagłębiał się w każdy szczegół, ale powiem tyle, że z punktu widzenia nietolerancji, która będzie dzisiaj dla nas jednak takim filtrem, to najważniejsze jest to, że Griffith w okresie biografu, czyli kręcąc tych ponad 400 filmów, Uczy się ogromnej elastyczności, elastyczności także gatunkowej, ponieważ są krótkie filmy biografu, które są komediami, są krótkie filmy, które są nawet komediami romantycznymi, pionierskimi, jak Promyk Słońca chociażby, ale są także filmy, które ocierają się o kino gangsterskie, jak muszkieterzy z Peak Alley, filmy wojenne, najczęściej nawiązujące właśnie do

W tamtym czasie Griffith zaczyna także eksperymentować ze swoimi słynnymi montażowymi chwytami, to znaczy z Ratunkiem w ostatniej chwili, kiedy to zagrożona zazwyczaj kobieta w dosłownie ostatnim momencie zostaje uratowana po sekwencji wzmagającej napięcie, a także montaż równoległy, czyli naprzemienne montowanie dwóch akcji dziejących się w dwóch różnych miejscach, ale w tym samym czasie. Połączenie tych dwóch elementów to oczywiście pościg na ratunek, W którym widzimy, jak w Nietolerancji na przykład mężczyznę na szafocie, który już zaraz ma zawisnąć i pogoń samochodową grupy ludzi, którzy mają w ręku jego uniewinnienie.

Ta figura montażowa powróci w Nietolerancji w sposób niesamowity, ale będzie też tylko częścią strategii montażowej, ponieważ będzie jeszcze coś więcej. Narodziny narodu, czyli rok 1915, to całkowicie odrębny rozdział. Zapewne też wymagałby odrębnego odcinka. Powiem tylko tyle, że w międzyczasie, tutaj odsyłam de facto do swojego tekstu z książki, o której już wspomniałem, ale w międzyczasie wyszła też nowa, świetna książka, bardzo żałuję, że nie było jej, kiedy pracowałem nad rozdziałem, mianowicie książka w serii BFI Film Classics, Tę książkę napisał Paul McEwan i on spędził ponad dekadę badając Narodziny Narodu, badając archiwa. No, ta książeczka jest wybitna, jeżeli chodzi o analizę i formalną tego filmu, oddającą sprawiedliwość jego innowacji formalnej i genialnej.

Piosenka o naracji, a jednocześnie rzucająca może nawet jeszcze bardziej jaskrawe światło na uprzedzenia rasowe, które są weń wpisane. I także, co ważne, dokumentująca opór wobec tego filmu, jaki pojawił się już po premierze, Jednym z ciągle powtarzanych mitów, też w odniesieniu chociażby do Przeminął z wiatrem, jest to, jakoby zarzuty o rasizm tego filmu czy tych filmów były wymysłem ostatnich dekad czy ostatnich wręcz lat. Jest to wielka nieprawda, ponieważ tym filmom od początku towarzyszyły bardzo gwałtowne BFI Film Classics The Birth of a Nation

Narodziny Narodu to film oczywiście, który poprzez swój portret południa zagrożonego, świeżo uzyskaną wolnością czarnych obywateli w tej właśnie optyce historycznej Griffitha, nacechowanej rasistowsko, był filmem, który w przekonaniu wielu domagał się jakiejś apologii, jakichś przeprosin i często powtarzany mit o tym, że nietolerancja była takim aktem przeprosin, Gryffith nigdy nie czuł potrzeby przepraszania za narodziny narodu, chociaż w roku 1930, kiedy nakręcił dźwiękowy prolog do udźwiękowanej wersji narodzin, W takiej dziwnej, sfilmowanej rozmowie z Wolterem Houstonem, który w międzyczasie zagrał u Griffitha w dźwiękowym już filmie Abrahama Lincolna, Griffith w takich bardzo przedziwnych paru sekundach, kontemplując widok szabli konfederackiej właśnie z czasów wojny secesyjnej, kiedy Walter Houston pyta go, czy film Rodziny Narodu mówi prawdę,

Griffith odpowiada, hmm, czym jest prawda? Piłat już chciał to wiedzieć. I tak nagle, jak zresztą Mark Iwan pisze, jest to chyba jedyny moment, w którym sam Griffith wyraził także wątpliwości co do tego, czy narodziny narodu faktycznie prawdę prezentują. Przechodzimy do nietolerancji. Nietolerancja jest filmem, który, pamiętajmy o tym, był już bardzo zaawansowanym projektem, albo inaczej, był projektem bardzo zaawansowanej fazy filmografii Griffitha w takim ogromnym, rozpisanym na tomy katalogu dzieł Griffitha z bardzo szczegółowym komentarzem filmograficznym, filmoznawczym,

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.