S05E16: "Nietolerancja" (1916) -- CLASSIC
Opowiadam o filmie "Nietolerancja" (1916) Davida Warką Griffitha, zajmującym miejsce 7 w #Top100SpoilerMastera.
Będzie dotyczył nietolerancji Davida Worka Griffitha. Ten film z roku 1916 jest już znany słuchaczom i słuchaczkom Spoilermastera, ponieważ pojawił się w mojej liście TOP 100 Spoilermastera. Konkretnie pojawił się w odcinku ostatnim, w którym prezentowałem dziesiątkę moich ulubionych filmów. Nietolerancja zajęła siódme miejsce na tej liście, a zatem jest to jeden z najbliższych mojemu sercu filmów. Ponieważ, co ujawniłem jakiś czas temu, postanowiłem, że każdy z tych filmów z dziesiątki otrzyma swój odcinek, tak żebym omówił tych moich dziesięć ukochanych arcydzieł, przyszła pora także na nietolerancję.
Na moim kanale można też posłuchać, być może część z was już to robiła, można posłuchać dyskusji, jaka rozegrała się po tamtym seansie, na gorąco, jeszcze z tą energią arcydzieła Griffitha w sali kinowej. W trakcie tej dyskusji wspominam, że trochę się bałem tego seansu, bo nie wiedziałem, jak współczesna publiczność już ponad 100 lat po realizacji tego filmu Nieznany mi kinoman wspaniale podsumował całość wieczoru, mówiąc, że był to jego pierwszy niemy film w życiu. Ale że po paru minutach pierwszego szoku i konieczności przyzwyczajenia się do konwencji kina niemego, absolutnie wszedł w opowiadaną historię i porównał to doświadczenie do oglądania filmów w 3D, wspominając, że na początku może trzeba się do tego przyzwyczaić, nasze oko się musi przyzwyczaić, ale kiedy już to zrobi, jesteśmy w całości w tej historii.
Bardzo podobało mi się to, co powiedział ten kinoman i dowiodło to pewnej wiecznej młodości i nietolerancji i kina Griffitha i w ogóle kina niemego, co ucieszyło mnie tym bardziej, że tuż po opublikowaniu mojego Top Ten Spotkałem się z zarzutami, że jest to bardzo stare top ten, że jest dużo starych filmów na tej liście. Odpowiadałem wtedy, że ja czuję, że te filmy wciąż są młode, że wciąż działają i odpowiadałem tak w pełnym przekonaniu, ale pokazy w Kinie Muranów i tocząca się jednocześnie replika dziesiątki Spoilermastera w Kinie Nowe Horyzonty we Wrocławiu Zanim powiem więcej o Nietolerancji, jeszcze jedna informacja.
To wtedy po raz pierwszy David W. Griffith, który liczył sobie wtedy już 41 lat, zaprezentował widzom swoją największą dotychczasową Produkcja, która przebiła skalą i ambicją Narodziny Narodu, czyli jego słynny, kontrowersyjny, wspaniały i haniebny jednocześnie klasyk z roku 1915, opowiadający o wojnie secesyjnej i wpisujący w tę opowieść bezpardonowe uprzedzenia rasowe. Otóż nietolerancja przebiła narodziny narodu pod względem skali i okazała się filmem, który miał dosyć mieszane przyjęcie, ale jednocześnie filmem, którego ani sam Griffith, ani nikt inny później już pod względem realizacyjnego rozmachu.
Nie przebił. Zanim powiem więcej o samej nietolerancji, dwa słowa o Davidzie W. Griffithie. Zapewne potrzeba by było, abym poświęcił jeszcze więcej czasu, być może nawet jeszcze jeden odcinek Griffithowi. Na ten moment mogę was skierować do mojego tekstu, który napisałem już ponad dekadę temu. Ten tekst dostępny jest w książce Kino Nieme. W takim ogromnym tomie zredagowanym przez Tadeusza Lubelskiego, Rafała Syskę i Iwonę Sowińską. Kinonieme to tysiącstronicowa cegła, w której ja mam także swój rozdział i ten rozdział napisałem właśnie o Davidzie W. Griffisie, a zatem jeżeli potrzebujecie takiego kompendium podstawowych informacji, odsyłam was do tej książki.
Na potrzeby tego odcinka powiem tyle, że urodzony w Kentucky Griffith wychowywał się na farmie, jego ojciec był pułkownikiem w Armii Konfederacji, czyli właśnie w Armii Południa Stanów Zjednoczonych w wojnie secesyjnej i był aspirującym najpierw dramatopisarzem, pracował też w rodzinnym biznesie na farmie, później także w sklepie po przeprowadzce do miasta. Louisville. I koniec końców próbował szczęścia jako aktor teatralny, a później także jako aktor filmowy w rodzącym się dopiero przemyśle filmowym, ponieważ pamiętać należy przy Griffisie, że przychodzi on na świat dwie dekady przed przyjściem samego kina na świat.
Jeżeli przyjmiemy umowną datę 895 roku, Jako daty narodzin kina, no to David W. Griffith przychodzi na świat dwie dekady wcześniej, a zatem jest 20-letnim mężczyzną w momencie, kiedy kino się pojawia. To jest bardzo istotne, ponieważ wszystko, co ukształtowało Griffitha, czyli przede wszystkim kultura XIX-wiecznej powieści, malarstwa akademickiego, teatru i tradycji południowej dumy amerykańskiej, To wszystko należy jeszcze do świata sprzed kinematografii. To bardzo istotne, ponieważ ten wielki pionier filmowej narracji będzie wciąż miał tę jedną nogę bardzo mocno w XIX-wiecznej sztuce, estetyce, polityce, wrażliwości, ideologii będzie miał tę nogę mocno, mocno postawioną.
David W. Griffith zaczyna swoją przygodę z kinem około roku 1907. Wtedy to dostaje pracę jako aktor w wytwórni Tomasza Edisona. Bardzo szybko zaczyna także realizować filmy i pomiędzy 1908 i 1913 kręci ponad 400 krótkich filmów dla wytwórni Biograph, która wówczas mieściła się Wciąż bardzo, bardzo istotny czas z punktu widzenia filmoznawców, którzy zgłębiają te krótkie filmy, tzw. filmy jednoszpulowe trwające około 14 minut, których wówczas Griffith zrealizował setki.
Dużo o tym, jak wyglądała realizacja tych filmów znajdziecie w biografii napisanej przez Richarda Schickela. Ta biografia pt. DW Griffith's An American Life to książka, którą obdarzam szczególnym sentymentem, bo to była pierwsza taka wielka biograficzna, anglojęzyczna cegła, przez którą jakimś cudem przebiłem się, przygotowując się do napisania tamtego rozdziału ponad 15 lat temu. W momencie, w którym dopiero wykuwałem swoją kompetencję anglojęzyczną, więc patrzę teraz nawet na ten egzemplarz, bardzo pokreślony i już lekko znoszony, w tej książce Richarda Shikala znajdziecie więcej informacji o tym, jak ten okres biografu
Najważniejsze jest to, że Griffith w tym okresie pięcioletnim, kiedy realizuje kilkaset filmów, także łącząc w zasadzie takie funkcje producenckie, reżyserskie, scenariopisarskie w modelu produkcji sprzed powstania wielkich wytwórni hollywoodzkich, kiedy to nie istniał jeszcze sztywny podział na to, czym reżyser ma się zajmować, a czym nie, Otóż David W. Griffith eksperymentuje w ramach tych krótkich filmów z różnymi formułami gatunkowymi, wywiedzionymi z powieści, z teatru, z malarstwa także, jeżeli chodzi o ikonografię, i formuje coś na kształt swojej trupy. Wtedy zaczyna także współpracę z Billy Bitzerem, czyli swoim późniejszym operatorem, także przy Nietolerancji, i wtedy tworzy swoją trupę aktorską.
Na czele z Lillian Gish, Robertem Harronem, później pojawia się także I wiele, wiele innych nazwisk, które co prawda jeszcze wówczas nie pojawiały się w czołówkach tych filmów, które nawet nie wymieniały często nazwiska Griffitha, tylko były po prostu to filmy biografu, ale którzy później stworzą naprawdę niezapomniane kreacje w późniejszych dziełach Griffitha. To jest okres nowojorski, okres kolejny to okres kalifornijski. Griffith jest jednym z pionierów, który zaczął kręcenie także właśnie w tej słonecznej Kalifornii i nietolerancja będzie powstawała w owym kalifornijskim Skwarze, o tym jeszcze powiem, ponieważ ogromne dekoracje jakie zostały zbudowane na potrzeby nietolerancji, dekoracje babilońskie, przez bardzo wiele lat pozostawały przy bulwarze zachodzącego słońca jako taki pomnik pewnego szaleństwa filmowego, właśnie szaleństwa.
Jeśli chodzi o krótkie filmy biografu, wspomnę tylko o dwóch rzeczach, ponieważ dzisiaj muszę się ograniczać, ten odcinek mógłby się naprawdę rozrosnąć pewnie do kilku godzin, gdybym zagłębiał się w każdy szczegół, ale powiem tyle, że z punktu widzenia nietolerancji, która będzie dzisiaj dla nas jednak takim filtrem, to najważniejsze jest to, że Griffith w okresie biografu, czyli kręcąc tych ponad 400 filmów, Uczy się ogromnej elastyczności, elastyczności także gatunkowej, ponieważ są krótkie filmy biografu, które są komediami, są krótkie filmy, które są nawet komediami romantycznymi, pionierskimi, jak Promyk Słońca chociażby, ale są także filmy, które ocierają się o kino gangsterskie, jak muszkieterzy z Peak Alley, filmy wojenne, najczęściej nawiązujące właśnie do
W tamtym czasie Griffith zaczyna także eksperymentować ze swoimi słynnymi montażowymi chwytami, to znaczy z Ratunkiem w ostatniej chwili, kiedy to zagrożona zazwyczaj kobieta w dosłownie ostatnim momencie zostaje uratowana po sekwencji wzmagającej napięcie, a także montaż równoległy, czyli naprzemienne montowanie dwóch akcji dziejących się w dwóch różnych miejscach, ale w tym samym czasie. Połączenie tych dwóch elementów to oczywiście pościg na ratunek, W którym widzimy, jak w Nietolerancji na przykład mężczyznę na szafocie, który już zaraz ma zawisnąć i pogoń samochodową grupy ludzi, którzy mają w ręku jego uniewinnienie.
Narodziny Narodu to film oczywiście, który poprzez swój portret południa zagrożonego, świeżo uzyskaną wolnością czarnych obywateli w tej właśnie optyce historycznej Griffitha, nacechowanej rasistowsko, był filmem, który w przekonaniu wielu domagał się jakiejś apologii, jakichś przeprosin i często powtarzany mit o tym, że nietolerancja była takim aktem przeprosin, Gryffith nigdy nie czuł potrzeby przepraszania za narodziny narodu, chociaż w roku 1930, kiedy nakręcił dźwiękowy prolog do udźwiękowanej wersji narodzin, W takiej dziwnej, sfilmowanej rozmowie z Wolterem Houstonem, który w międzyczasie zagrał u Griffitha w dźwiękowym już filmie Abrahama Lincolna, Griffith w takich bardzo przedziwnych paru sekundach, kontemplując widok szabli konfederackiej właśnie z czasów wojny secesyjnej, kiedy Walter Houston pyta go, czy film Rodziny Narodu mówi prawdę,
Griffith odpowiada, hmm, czym jest prawda? Piłat już chciał to wiedzieć. I tak nagle, jak zresztą Mark Iwan pisze, jest to chyba jedyny moment, w którym sam Griffith wyraził także wątpliwości co do tego, czy narodziny narodu faktycznie prawdę prezentują. Przechodzimy do nietolerancji. Nietolerancja jest filmem, który, pamiętajmy o tym, był już bardzo zaawansowanym projektem, albo inaczej, był projektem bardzo zaawansowanej fazy filmografii Griffitha w takim ogromnym, rozpisanym na tomy katalogu dzieł Griffitha z bardzo szczegółowym komentarzem filmograficznym, filmoznawczym,
Otóż ten film ma numer 543. Te numery są uzasadnione, one też odnoszą się do filmów, w których Griffith miał udział producencki, ale warto sobie uświadomić, że jest to około pięćsetny albo pięćset pięćdziesiąty film tak w ogóle. W który Griffith był zaangażowany od roku 1907, a zatem przez tę dekadę zrealizować 500 filmów, w tym największy film, jaki dotychczas zrealizowano, myślę o Narodzinach Narodu, pokazuje to skalę geniuszu, przedsiębiorczości, a także chyba jakiejś fizycznej wytrzymałości Griffitha.
Dodam, że ja w swojej bibliotece posiadam niestety tylko jeden tom z The Griffith Project, ponieważ są to absurdalnie drogie książki. One były wydawane na początku lat dwutysięcznych. Jest 12 tomów tego Griffith Project. One są w takich bibliotekarskich wydaniach Brytyjskiego Instytutu Filmowego. Ich ceny idą w setki złotych, to są od 400 powyżej. A zatem ja zainwestowałem tylko w ten jeden tom, w którym jest nietolerancja omówiona bardzo szczegółowo. Natomiast są też inne tomy, ja okresowo poluję na to, kiedy może spadną te ceny. Tak czy siak polecam, jeżeli ktoś jest bardzo zdeterminowanym fanem Griffitha, to jest to taka najsłynniejsza publikacja, gdzie drobnym druczkiem na tysiącach stron omówiony jest cały dorobek griffithowski.
My zatrzymujemy się przy nietolerancji, czyli przy filmie griffithowskim numer 543. I teraz w końcu o nim więcej. Ten film na początku powstawał jako The Mother and the Law, to znaczy Matka i Prawo. Miał to być kolejny film współczesny Griffitha, nawiązujący do tematów, które oczywiście już podjął w latach biografu, ponieważ, tak jak wspomniałem, o tej wszechstronności, jaką wyćwiczył Griffith w latach biografu, ona była bardzo ważna, ponieważ po prostu równie łatwo było mu sięgać do tematów historycznych, odległych, egzotycznych, jak do tematów współczesnych. I takie na przykład filmy z okresu biografu jak Lichwiarz The Usurer z roku 1910, czy wcześniejszy troszeczkę Magnat Przeniczny rok 1909, a nawet film z 1913 roku,
Te reformatorki i biznesmen korporacyjny to czarne charaktery całej opowieści, w której Griffith z jednej strony wytyka właśnie zło takiego korporacyjnego kapitalizmu, The Mother and the Law miało być kolejnym filmem współczesnym Griffitha, ale już w trakcie realizacji Griffith zorientował się, że jego skala jest Za mała, żeby zdyskontować ogromny sukces i skalę Narodzin Narodu, które wówczas już właściwie były jednoznacznie potwierdzone jako największy sukces kasowy w krótkiej, ale już zacnej historii kina.
A zatem Griffith od pewnego momentu zaczął rozwijać równolegle inne opowieści, Co ciekawe, nazywał początkowo Matka i Prawo II, Matka i Prawo III i Matka i Prawo IV. Na to zwraca uwagę historyk Kevin Brownlow. Nie wiadomo dokładnie, w którym momencie Griffith postanowił te wszystkie opowieści montażowo połączyć, Ale właśnie z tego połączenia powstała nietolerancja. Przy czym nietolerancja, która opowiada wszystkie te cztery historie, tzn. już wspomnianą historię współczesną, dodatkowo historię judejską, w której widzimy ukrzyżowanie Chrystusa, historię francuską z XVI-wiecznej Francji, w której widzimy Rzeź w nocy św. Bartłomieja, rzeź Huguenotów i opowieść babilońską z VI wieku p.n.e., gdzie widzimy zwycięstwo perskich wojsk Cyrusa nad królem Baltazarem.
W programie, który był dołączany do pierwszych pokazów Nietolerancji, Griffith pisał, że film będzie rozwijał się tak, jak rozwijają się nasze myśli, kiedy dokonujemy porównań albo kiedy podsumowujemy nasze życie. Tym samym Griffith wymyślił strukturę, w której w jednym cięciu możemy przeskoczyć o tysiące lat i jednocześnie zobaczyć, że pewne rzeczy się nie zmieniają. Tą główną, niezmienną wartością, a właściwie antywartością, jaką Griffith dostrzega poprzez wieki jako powtarzający się lejtmotyw ludzkości jest oczywiście tytułowa nietolerancja, Przy czym ma ona tutaj bardzo różne twarze. Trudno porównać do końca rodzaje nietolerancji, które się pojawiają w czterech opowieściach.
Katolicka nietolerancja protestantów w wersji opowieści francuskiej, czy faryzejska nienawiść do Chrystusa w opowieści judejskiej. Czy konflikt pomiędzy wyznawcami Isztar i Boga Marduka w opowieści babilońskiej? Nie do końca te sytuacje są porównywalne, a dodatkowo, co także zauważa Kevin Brownow, brakuje w tym przeglądzie czterech typów nietolerancji, tej najbardziej chyba rozplenionej w amerykańskim społeczeństwie, a zatem nietolerancji rasowej. To bardzo znaczące pominięcie, które wskazuje na uprzedzenie Griffitha i także na uparte odmówienie jakichkolwiek przeprosin za narodziny narodu, ponieważ najbardziej oskarżany o rasizm już wtedy amerykański reżyser, kręcąc film o nietolerancji i poświęcając temu zjawisku
Nietolerancja w roku 1916, na co zwracała uwagę Pauline Kael w swoim Eseju napisanym tuż po śmierci May Marsh w latach 60-tych, Nietolerancja była częścią tych samych eksperymentów narracyjnych z czasem, z jednoczesnością przedstawiania teraźniejszości i przeszłości, jakie były udziałem takich twórców jak James Joyce, T.S. Eliot, Ezra Pound czy Virginia Woolf. Innymi słowy, Griffith był modernistą, który poszukiwał nowych sposobów reprezentacji czasu i który, iście modernistycznie, próbował użyć medium i przekształcić medium filmowe tak, aby odzwierciedlało ono procesy mentalne.
Tak jak Ulysses ma przeprowadzić nas przez procesy mentalne jednego bohatera przez jeden dzień jego życia, W całej chaotyczności tego dnia, a jednocześnie jego symbolicznych różnych elementach, tak samo David W. Griffith próbuje odtworzyć rodzaj ruchu myśli, która kontempluje całość ludzkiej historii poprzez właśnie ów przeplatany montaż Jamesa Smitha. Nazwisko powtarzam, ponieważ powinniśmy je znać, jeżeli mówimy o nietolerancji filmu, który tak mocno jest oparty właśnie na koncepcji montażowej. I w ramach tego odcinka chciałbym wspomnieć o kilku aspektach tej produkcji. Nie da się chyba nagrać takiego odcinka podcastu, który opowiedziałby o całości nietolerancji.
I także warto ją zdobyć, jeżeli możecie, ale jeżeli chcecie poczuć, że naprawdę obejrzeliście Nietolerancję, obejrzyjcie tę wersję Brown Lowa z muzyką Davisa. To jest wersja, która daje wam absolutnie pełne wyobrażenie o tym dziele, które tak naprawdę, jak napisał Russell Merritt, nie ma jednego, jednej ostatecznej wersji, ponieważ David W. Griffith nigdy nie ukończył de facto pracy nad tym filmem, pozostawiając go w takiej formie wiecznie nieukończonej. Jakie to są aspekty, o których ja chciałbym powiedzieć? Po pierwsze chciałbym wskazać na to, jak bardzo nietolerancja wchłonęła w zasadzie jak taka gąbka zjawiska artystyczne i osobowości artystyczne swojego czasu. Ponieważ jest to rzeczywiście taki właśnie film, gigantyczna gąbka, który wchłonął w siebie tyle wpływów, tyle nazwisk, tyle zjawisk,
Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.