David Graeber. Czym jest praca bez sensu?

To jednak nie sposób ominąć tego, że nasz stosunek do pracy się zmienia. I ja z pełnym przekonaniem powiem, że bardzo dobrze, że się zmienia, ponieważ świat, w którym praca staje się centrum funkcjonowania człowieka, jest właśnie tym światem, który doprowadził nas do obecnego stanu, czyli ogromnego poluzowania więzi społecznych, masowego poczucia alienacji, coraz większej zapadalności na kryzysy zdrowia psychicznego, o czym zresztą opowiem w kolejnym odcinku. Ale dziś chciałabym się pochylić nad tym, jak myślimy obecnie o pracy i co ta praca z nami robi. I w tym kontekście nie potrafię wyobrazić sobie lepszego przewodnika po tym temacie niż książka Praca bez sensu Davida Grebera.

Po polsku wyszła Utopia regulaminów o technologii, tempocie i ukrytych rozkoszach biurokracji, Dług pierwsze pięć tysięcy lat i właśnie Praca bez sensu, teoria, na której chce się skupić. Warto jednak podkreślić, że te zagadnienia podejmowane przez Grebera, podejmowane zazwyczaj z perspektywy ekonomicznej, w jego przypadku są umowane od takiej mało popularnej strony, no bo Greber jest antropologiem i przygląda się raczej temu, co te zjawiska robią w naszej przestrzeni społecznej i kulturowej. Greber więc raczej stawia pytania o to, jaki one ustanawiają porządek, z jakiego systemu się wywodzą. No i właśnie te wszystkie tematy służą mu przede wszystkim do podejmowania tak naprawdę krytycznej refleksji nad współczesną formą kapitalizmu i też rozmaitych form opresji, które się z kapitalizmem wiążą, a taką nieoczywistą formą opresji dla Grebera jest właśnie współczesna forma pracy bez sensu.

Czy może być coś bardziej demoralizującego nad konieczność wstawania rano przez pięć dni w tygodniu przez całe dorosłe życie, żeby wykonywać zadanie, o którym w skrytości ducha sądzi się, że wcale nie musi być wykonywane, że jest tylko marnotrawstwem czasu lub środków albo wręcz czyni świat gorszym? Czy to nie byłaby potworna psychiczna rana ziejąca w poprzek naszego społeczeństwa? Piekło. To zbiór jednostek, które poświęcają lwią część własnego czasu zadaniu, którego nie lubią i którego wykonywanie nie wychodzi im najlepiej. David Greber, Praca bez sensu, przełożył Mikołaj Denderski. Według Grebera formą przemocy, on to nazywa przemocą duchową, jest wykonywanie właśnie pracy bez sensu, co w oryginale on nazywa bullshit job i definiuje bullshit job następująco.

Takie prace, zdaniem Grebera, jeśli wykonujący je osoby mają poczucie bezsensu, prowadzą do moralnych i duchowych strat, No i o tym, na ile rzeczywiście ludzie czują się w nich bezsensownie, przeprowadzono badanie. W 2015 roku agencja sondażowa YouGov przeprowadziła w nawiązaniu do artykułu Grebera, który był przyczynkiem do powstania książki, badanie, które polegało na pytaniu Brytyjczyków, czy uważają, że ich praca daje światu coś sensownego. I ponad 1 trzecia badanych dokładniej 37%, odpowiedziało, że nie, a 13% nie miało pewności. Potem zapytano o to samo Holendrów i wśród nich za bezsensowną swoją pracę uznało 40% badanych.

I wskazuje, że ludzie też muszą często w pracy udawać zadowolonych, choć zadowoleni nie są. I to zdaniem Grebera prowadzi do potwornego zubożenia duchowego, które z kolei prowadzi do tak zwanego kompensacyjnego konsumpcjonizmu, czyli kupowania rzeczy w tym celu, żeby, jak on to mówi, wynagrodzić sobie fakt, że się nie ma życia, a w każdym razie ma się go niewiele. No i w ten właśnie sposób system się domyka. Autentyczni, produktywni pracownicy są bezlitośnie wykorzystywani i poddawani presji. Reszta dzieli się na sterroryzowaną warstwę powszechnie wytykanych palcami bezrobotnych i większą liczebnie warstwę, której płaci się w zasadzie za nic nierobienie na stanowiskach zaprojektowanych, by utożsamiała się z poglądami i uczuciami klasy średniej, menedżerów, administratorów itd., a w szczególności jej finansowych awatarów.

ale równocześnie pielęgnowała piekącą urazę wobec każdego, kto wykonuje pracę o wyraźnej i niezaprzeczalnej wartości społecznej. Wydaje się, że w naszym społeczeństwie panuje ogólna zasada, zgodnie z którą im bardziej jawnie czyjaś praca służy innym ludziom, tym mniej pieniędzy można się spodziewać za jej świadczenie. David Greber, Praca bez sensu, przełożył Mikołaj Denderski. Już kończąc, dodam tylko, że jeszcze bardzo ciekawym wątkiem w refleksji Grebera jest to, jak on analizuje, które prace są dobrze opłacane, a które są opłacane najgorzej, ponieważ dochodzi on do wniosku, że najgorzej opłacane prace to są właśnie te prace, które mają sens, czyli albo te, które służą dobru wspólnemu, czyli jakiejś formy pracy opiekuńczej lub altruistycznej, albo te, które mają jakąś wartość duchową, artystyczną.

to jeśli nie dysponujesz pewnym majątkiem rodzinnym, sieciami kontaktów i kapitałem kulturowym, po prostu nie masz wstępu. Liberalna elita to ci, którzy w praktyce założyli blokadę na każde stanowisko, na którym można otrzymać zapłatę za wykonywanie czegokolwiek, co można chcieć robić z innego powodu niż pieniądze. No i właśnie jako przedstawicielka grupy, która chciałaby wykonywać tego typu rzeczy, a nie należy do liberalnej elity, porozmawiam o tym z Agatą Sikorą, która napisała o pracy bez sensu Grebera bardzo ciekawe esej na łamach dwutygodnika. Agata jest kulturoznawczynią, krytyczką literacką, doktorką nauk humanistycznych, autorką takich książek jak Szczerość o wyłanianiu się nowoczesnego porządku komunikacyjnego,

Robię chyba taki podstawowy błąd w czasie social mediów, to znaczy nie update'uję jakichś profilów bardzo starych, licząc, że jeżeli ktoś będzie potrzebował się do mnie odezwać, to pewnie na podstawie tego, co robię w życiu publicznym, więc i tak przez to mnie znajdzie. Ale tak, mam, ale nie mam. Pytam cię o tego LinkedIna, dlatego że on mi jakoś w ciekawy sposób rezonuje z tą książką Grebera, od której się chciałabym odbić. Nie dlatego, że tam panuje jakaś taka bardzo specyficzna propaganda sukcesu. Jest to oczywiście portal konstruowany w taki sposób, że ma umożliwiać kontakty związane z pracą, więc nie dziwne, że się opiera na kwestiach zawodowych. No ale tam mamy właśnie taką apoteozę swojego miejsca pracy, wychwalanie swojego szefa, współpracowników, jakieś takie w ogóle usztucznienie relacji zawodowych, mam wrażenie.

Moim zdaniem my jesteśmy na tym biegunie bardzo silnie traktującym pracę jako kierat, w którym właśnie sytuacja, o czym jest książka Graebera, kiedy ta praca daje jakąkolwiek satysfakcję, jakby jest już uważane za przywilej, za który w jakiś sposób należy zapłacić. Ostatnio dużo się zastanawiam i zajmuję się tym, w jaki sposób możemy zdefiniować naszą sprawczość i że właśnie żyjemy w społeczeństwie, które każe, ja to na przykład bardzo czuję na sobie, że... Niezależnie od całej teorii, którą posiadam, niezależnie od dosyć, wydaje mi się, takiego jakby silnego poczucia i przekonania co do swoich celów, co do wartości tego, co robię, ja dalej cały czas nie potrafię się uwolnić od analizowania swojej działalności w kategoriach wydajności ekonomicznych i sytuacji materialnej.

I bardzo ja osobiście odbieram właśnie te fragmenty Grebera, w których on pisze o tym, że liberalne elity zawłaszczyły sobie te takie funkcje. które właśnie mogą dać to poczucie sprawczości poprzez swoją pracę, no bo żeby się tym zajmować, to najlepiej jest właśnie mieć jakiś majątek rodzinny, jakieś zaplecze, czyli właśnie nie traktować pracy jako swojego źródła dochodu, a jeśli nie masz takich możliwości jak ja na przykład, no to rzeczywiście utrzymanie się w ten sposób właściwie jest niemożliwe. No i tutaj dochodzimy do czegoś, o czym ty piszesz w swoim tekście dla dwutygodnika. To jest tekst zatytułowany Bez sensu, do którego lektury bardzo zachęcam, bo to jest bardzo ciekawy tekst o tej książce Grebera. I ty stawiasz takie dwa pytania, które ze mną bardzo mocno zostały i ty o nich piszesz w kontekście braku Grebera, więc pomyślałam, że mogłybyśmy uzupełnić tego Grebera o ten wątek tu i teraz.

Musiałam być tu na określoną godzinę, musiałam się przygotować do tego. Czy ja w tej chwili promuję siebie? Nie jestem pewna, czy to jest dla mnie jakaś szalona promocja w porównaniu z wieloma innymi rzeczami, które bym mogła zrobić prościej. Kotki, ładne zdjęcia, jesień w Londynie. Trzecia sprawa, czy to ma jakiś wymiar społeczny? No moim zdaniem ma, bo moim zdaniem ta książka Grabera jest bardzo ważna. Ja nawet nie chcę teraz odpowiadać na pytania. Można oczywiście zadać pytanie, czy ja mam ochotę na tą rozmowę? Tak, mam ochotę na tą rozmowę. To znaczy biorąc pod uwagę to wcześniej, co było powiedziane, gdybym jej nie miała, kalkulacja zysków i strat na pewno przemawia przeciwko niej dla mnie. Więc znowu, czy fakt, że czerpię z tego przyjemność powoduje, że co, że ona jest mniej ważna?

Że ja mam zostać ukarana za tą przyjemność? I to jest strasznie fajne w tym Greyberze właśnie. On mówi o czymś takim, że przez to, że cała masa, albo to jest to, co jeszcze nam trochę umknęło, że teza Graebera jest taka, że ludzie oddają swój czas, bardzo często mówimy tu o pracach korporacyjnych, właśnie pracach klasy średniej, bardzo często oddają swój czas na użytek kompletnie bezsensownych rzeczy, gdzie muszą spędzić określoną liczbę czasu grając w tą grę, że to jest ważne, a mając świadomość, że to nie jest ważne. Więc on mówi o czymś takim, wręcz o takim biurowym sadomasochizmie, to znaczy, że mobbing biurowy też się z tego bierze, to znaczy z tego, że ludzie są już tak znudzeni, że coś się musi zadziać, więc dlaczego nie jakiś power play, a z drugiej strony mówi, że to jest olbrzymi rezerwuar po prostu populizmu.

Ja osobiście uważam, i tutaj sorry, ale zrobię ten promocyjny element, że twoja książka Wolność, Równość, Przemoc bardzo ciekawie się z tym Greberem jakoś mi zgrywa. To znaczy jest również o tym właśnie podziale prywatne, publiczne i o tym, jak my mamy silnie zinternalizowane te kalki neoliberalne i kapitalistyczne. I ja wiem, że jesteś tutaj zbyt... skromna, żeby polecić własną książkę, więc ja cię wyręczę w tym i polecę twoją książkę jako uzupełnienie dla Grabera, bo dla mnie to jest bardzo ważny esej właśnie o tym. Super, dzięki. Nie, nie, to znaczy, żeby było jasne, ja nie będę swojej książki próbować, ale po to ją napisałam, że tak, uważam, że to, co mam tam do powiedzenia jest jakoś potrzebne i jest ważne i nie będę od tego uciekać.

a potem po latach przeczytała, że ktoś, kto 20 lat czy 15 lat później został jednym z najbardziej słyszalnych głosów w danej sprawie, zainspirował się tym, że zobaczył garstkę kobiet stojącą gdzieś w tym deszczu. I w tym sensie to, co nam pokazuje Solnit, co mi się wydaje strasznie ważne, to nie jest to, że mamy jasny ciąg przyczynowo-skutkowy przy takim działaniu. I że też musimy sobie z tego zdawać sprawę. I ona też mówi, że samym działaniem opartym na pewnych wartościach budujemy już świat, w którym te wartości obowiązują. Nawet jeżeli nie zapanuje, nie powrócimy do raju, gdzie one staną się ogólnie obowiązujące. Może to nie dotyczy samej pracy, ale właśnie tutaj tak przewrotnie przerzucę tego Grabera, bo nie pamiętam, czy w samej pracy bez sensu pada to słowo sprawczość.

Nie jestem tego w stanie teraz tak z głowy przypomnieć, ale moim zdaniem bardzo fajnie zadać sobie to pytanie o relacje pracy i sprawczości. I jeżeli sobie zamiast pracy uruchomimy to drugie słowo, to jak bardzo nagle nasza ocena rzeczywistości może zostać opowiedziana zupełnie innymi kategoriami. To z tym pytaniem zostawimy już naszych słuchaczy i słuchaczki. Bardzo Ci dziękuję, że mimo wszystko znalazłaś chęć, czas i będziemy naszą tutaj poczucie misyjności jednak spełniłyśmy, aczkolwiek Tobie wielkie podzięki i bardzo to była dla mnie ciekawa rozmowa i cieszę się, że tego Grebera mogłyśmy od trochę innej strony uchwycić. Okej, dziękuję Ci bardzo.