WEI uderza w NFOŚiGW. „Państwowy moloch przejada pieniądze”

Warsaw Enterprise Institute przygotowuje rozmaite raporty. Te raporty są na ogół bardzo ciekawe, ale dzisiaj chcę porozmawiać o raporcie dotyczącym ENFOS-u. Tytuł wielu raportów, Państwowe Molochy. To jest tytuł główny, Narodowy Fundusz Środowiska i Gospodarki Wodnej. To jest podtytuł i opowieść o tym. Teraz autor tego raportu, Andrzej Strojny, jest przy telefonie. Dzień dobry panu. Dzień dobry panu, dzień dobry państwu. No to zacznijmy opowieść o tym, jak marnotrawione są pieniądze publiczne. Cóż, panie redaktorze, to jest bardzo długa i niestety bardzo smutna opowieść, bowiem jeżeli mówimy o ogólnie państwowych molochach, no to można by napisać zapewne o tym całą wielostronnicową książkę, ale jeżeli koncentrujemy się na samym Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Włodnej, no to tutaj też mamy wiele, mówiąc kolokwialnie, kwiatków, tak?

Chociażby... Katastrofa centralnego planowania na przykładzie polskich domów drewnianych, czy też brak ukończonych inwestycji w ciepłownie geotermalne. w latach 2015-2021, mimo 28 projektów i wydania setek milionów złotych na realizację tychże projektów, czy chociażby słynny program Czyste Powietrze, który był chyba rekordowym tego typu programem, w który zaangażowano około 103 miliardów złotych, jeżeli chodzi o inwestycje w ochronę środowiska, w realizację celów klimatycznych. i który to ostatecznie został zrealizowany tylko w 2,4%.

Jeżeli mowa o początkowych założeniach, to wszystko są przykłady marnotrawstwa ogromnych miliardów złotych z budżetu państwa przez wspomniany Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. I tych przykładów moglibyśmy mnożyć, bo ostatecznie... Teraz o tych przypadkach porozmawiamy oddzielnie, o każdym przypadku, ile pieniędzy straciliśmy na kolejnych inwestycjach z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska. Ale zacznijmy od powstania. Kiedy Enfość powstał? Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, jego instytucja w tym charakterze, w którym mówimy teraz, ukonstytuował się tak naprawdę w 2001 roku, kiedy to na mocy ustawy Prawo ochrony środowiska powierzono mu de facto monopol, jeżeli chodzi o realizację strategicznych zadań z państwa w zakresie szeroko pojętej polityki ekologicznej.

Jest kilka artykułów tej ustawy, poczynając od artykułu 400b, kończąc na artykule 400r, które wprost konstytuują fundusz jako państwową osobę prawną, która realizuje te zadania wspomniane przeze mnie. No i na mocy tej ustawy właśnie mamy ukonstytuowanego tego państwowego molocha, o którym mówiłem, który w naszej ocenie ma daleko wykraczające poza swoje możliwości zadania. narzędzia i co więcej jest też instytucją dalece nieefektywną i jak się też okazuje na podstawie, i tu uwaga, sprawozdań Najwyższej Izby Kontroli, instytucją szeroko upolitycznioną. Patrzę teraz do Wikipedii. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej powstał w 1989 roku w okresie zmian ustrojowych.

Jest głównym ogniwem polskiego systemu finansowania ochrony środowiska i gospodarki wodnej, dysponującym największym potencjałem finansowym. To pełna zgoda, natomiast jeżeli mówimy o charakterze obecnym funkcjonowania tej osoby prawnej, tego organu państwa, to mowa tutaj już o 2001 roku, o ustawie o prawo ochrony środowiska. Czyli to jeszcze było przed wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej, czyli te fundusze, które płynęły, te pieniądze, które płynęły do Narodowego Funduszu były prosto i bezpośrednio z budżetu. Zgadza się, natomiast wraz z tym, jak Polska przystąpiła do Unii Europejskiej i jak zaczęliśmy wpisywać się w europejskie polityki dotyczące ochrony środowiska, Zielony Ład, czy też ogólną strategię dotyczącą odejścia od tradycyjnych metod grzewczych, od...

od węgla na rzecz odnawialnych źródeł energii wraz z tym, jak w Polsce popularyzowały się, czy też były poniekąd narzucane przez prawo europejskie te polityki dotyczące ochrony środowiska, tak pozycja NFOS-u też się wzmocniła i tutaj te ostatnie lata są szczególnie istotne, bo tu właśnie mowa o programie Czyste Powietrze, tutaj właśnie mowa o budowie elektrociepłowni geodermalnych, i o jeszcze innych przykładach, które są opisane w tym. No dobrze, ale teraz gdybyśmy popatrzyli na strumień finansowania Enfosiu, to są pieniądze, które płyną z budżetu europejskiego, to są pieniądze, które płyną z ETS-u, to są pieniądze, które są bezpośrednio z budżetu polskiego, czy to są składki na przykład firm energetycznych?

W skrócie ROP, który zakłada obciążenie przedsiębiorców wprowadzających na rynek produkty w opakowaniach, w tworzywach stucznych, dodatkową tak zwaną opłatą produktową w celu też ochrony środowiska i zwiększenia recyklingu. Tak, jeżeli mówimy o ropie, to tutaj Enfoś ma być już w Polsce głównym dystrybutorem środków pozyskanych właśnie ze wspomnianej przeze mnie opłaty produktowej i głównym dystrybutorem tych środków na realizację celów ujętych w ropie. Więc tutaj, jeżeli mówimy już o tym, jak prawo europejskie kształtuje, że tak powiem, pozycję NFOŚ-u, kształtuje je oczywiście docelowo ustawa, projekt ustawy UC-100, który o Europie mówi, natomiast de facto tutaj to prawodawstwo europejskie daje takie możliwości,

aby uczynić Narodowe Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej monopolistą, co też w naszej ocenie jest negatywnym zjawisem. Bo mówi Pan o realizacji celów, które są nierealizowane, natomiast pieniądze są wydawane. Dokładnie. Lepiej nie dałoby się tego podsumować. Jeżeli mówimy o Enfosiu, to moim zdaniem jeszcze dosyć istotne jest to, że charakter tego monopolu, państwowego monopolu jest o tyle niebezpieczny, że w przeciwieństwie do monopolii prywatnych, gdzie te instytucje rynkowe mają jeszcze jakieś bodźce właśnie związane z konkurencją, związane z chęcią utrzymania swojego statusu na rynku, który nie jest wieczny i nie jest chroniony prawnie, jednak starają się gdzieś tam zwiększać swoją efektywność, pilnują bardziej wydatkowania pieniędzy na różne cele operacyjne.

Tak w przypadku Enfosiu, który jest państwowym monopolistą, to jest tak naprawdę nieweryfikowalne i te ogromne strumienie pieniędzy bardzo często są realizowane na projekty polityczne. Tak jak chociażby słynna decyzja o alokacji 4,5 miliarda złotych na projekt ISER-a dotyczący produkcji aut elektrycznych, z którego ostatecznie żadne auto nie wyjechało na polskie ulice. I mimo tego, że Najwyższa Izba Kontroli raportowała o tym, aby nie przeznaczać tych pieniędzy z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska na realizację tego projektu i zera, tak Enfos i tak podążając za celami politycznymi, a raczej w myśl pewnych celów politycznych, zdecydował się na to.

Tak było, czy ja coś... Tak było, natomiast to, na czym my bazujemy przede wszystkim, to są raporty Najwyższej Izby Kontroli, która już w 2024 roku w sprawozdaniach rocznych informowała o tym, że tutaj tempo realizacji tego programu jest niewystarczające i tutaj tak naprawdę wydaje mi się, że charakter NFOŚ-u jest też... Taki, iż media, opinia publiczna przechodzi często obok działań tej instytucji. Natomiast ze względu na jej specyficzny charakter działania, oczywiście tematy związane z ochroną środowiska są dla nas coraz bliższe, natomiast nie jest to taka instytucja, która budzi tyle emocji, co chociażby Narodowy Fundusz Zdrowia,

około 140 tysięcy złotych na zakup śmigłowców dla policji, co było z punktu widzenia tej instytucji nieistotne z punktu widzenia realizowania jej mandatu do celów środowiskowych, ale my tego nie jesteśmy w stanie kontrolować, ponieważ jest to państwowy monopolista, który nie bierze udziału w konkurencji rynkowej i nie jest w stanie być, no jak widać, czy tutaj raporty Narodowej Najwyższej Izby Kontroli, czy nawet działania innych organów państwa, nie są na cele stanowcze i nie są w stanie wymusić na tej instytucji, aby aby coś się zmieniło i tak naprawdę jedną możliwością, jaką my w WEI-u dopatrujemy jest odejście od modelu monopolu NFOŚ-u na właśnie cele środowiskowe i przejście do modelu konkurencji rynkowej, w której prywatne firmy, organizacje pozarządowe są w stanie realizować te zadania.

Ale też WEI chce, żeby realizować te zadania za nasze pieniądze, za nasze podatki? Nie, no w żadnym wypadku. Wejdą w agasie tego, aby te zadania były rozpisywane na zasadzie przetargów, zamówień publicznych, w których będą właśnie startować prywatne firmy, organizacje pozarządowe, a Entwość będzie po prostu nadzorcą tego systemu, który będzie kontrolował, czy te zadania są należycie realizowane. Ale odpowiadając na Pana pytanie, jak na przykład W przypadku ROP-u to obecny projekt zakłada pozyskiwanie opłaty produktowej na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska, czyli de facto kolejnego podatku, który będzie obciążał kieszenie konsumentów, no bo gdzieś producenci będą musieli te wyższe koszty przerzucić.

Ale 103 miliardy to jest jedna druga pożyczki z SEJF, którą chce podpisać teraz rząd premiera Donalda Tuska. To są pieniądze, które wystarczyłyby na ochronę zdrowia. To były pieniądze, które wystarczyłyby na podwyżki dla nauczycieli. To są duże pieniądze. Pieniądze, których państwo polskie nie ma. My za te pieniądze sobie fundujemy wymianę kotłów, które będziemy musieli wymienić jeszcze raz za 10 lat w kolejnym programie Enfosiu pod tytułem Jeszcze Czystsze Powietrze. Bardzo słusznie pan podsumował, tylko proszę pamiętać, że ten program wystartował w 2018 roku. I my już w 2021 roku mieliśmy raporty NIK-u informujące o tym, że program jest opóźniony, że właśnie nie zostaną jego cele zrealizowane do tego 2027 czy 2028 roku, kiedy byłoby to w granicach terminu.