Mickiewicz Palestyńczyków. Wiersze Mahmuda Darwisza [Poetycki piątek]

Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dzień dobry, panie profesorze. Dzień dobry, państwo. Dzień dobry, panie redaktorze. Dzisiaj poezja bardzo ciekawa, bardzo interesująca, bardzo niezwykła, bo... Poezja miłosna. Poezja miłosna, walentynki. Jak się pan zapewne domyśla, poezja miłosna. Mówiłem komuś, spiesząc tu rozpaczliwie do studia, że właśnie spieszę do studia, a on powiedział, żeby o wierszach miłosnych, więc ja proponuję może tak. W dniu Świętego Walentego Roku Pańskiego 1994 słuchałem ćwierkania pani redaktorki Radia BZDET. Z czarnej skrzynki promieniował ciepły głos. Cip, cip, cip, cipki. Tak wabiły gospodynie w przedpotopowych czasach.

Drup, kurki, koguciki, kikiriki, cip, cip, cip, dziewczynki. Życzymy wszystkiego naj, naj, naj wszystkim zakochanym, bo to dzisiaj ich święto. Cip, cip, cip, szaleństwo w wielkich damach towarowych. Amerykanie kupują amerykankom biżuterię, bieliznę, słodycze, wszystkie W kształcie czerwonego serduszka epidemia AIDS sprawiła, że obyczajem stało się wręczanie za kochanym prezerwatyw ozdobionych serduszkami wisiorki w kształcie serduszka bombonierki. Dwudziestojednoletni chłopak w kształcie serduszka zamordował czteroletniego synka na pytanie dlaczego to zrobił. Młody ojciec odpowiedział tak długo i głośno płakał aż mnie zdenerwował. Jego szesnastoletnia żona powiedziała płacząc wiem, że źle zrobił, ale ja go kocham. To pierwsza część słynnego poematu Tadeusza Różewicza

Jest pewnie Mickiewiczem Palestyńczyków, Mickiewiczem z XIX wieku. Ale też takim powiedziałbym Mickiewiczem mimowoli, bo w momencie, kiedy on się pojawił, kiedy się pojawiła jego poezja, to natychmiast pojawiło się też zapotrzebowanie, żeby on pisał tak, jakby naród chciał, żeby pisał. Tak niestety jest z pisarzami, którzy za życia stają się legendami albo zaczynają coś uosabiać, ucieleśniać, symbolizować, reprezentować, być głosem. Czyimś głosem jakiejś wspólnoty, jakiejś zbiorowości narodu całego, czy powiedzmy subnarodu, narodu, który się formował

On wielokrotnie w swoich wypowiedziach, świetnie o tym pisze Hanna Jankowska, tłumaczka i autorka posłowia, On wielokrotnie w swoich wypowiedziach dotyczących poezji i sztuki upominał się o wartościową artystycznie, choćby mniej popularną, choćby mniej zrozumiałą, choćby słabiej docierającą do szerokiej publiczności, ale artystycznie odkrywczą twórczością poetycką. Ten dylemat, czy pisać Poezję agitacyjną, poezję apelu, poezję chwili, poezję, którą łatwo zamienić w piosenkę, w pieśń, którą... Zrozumiałą przede wszystkim. Zrozumiałą oczywiście i taką chwytającą za serce i jednającą ludzi albo jakby jednoczącą ludzi i czyniącą ludzi jednakowymi w pewnym sensie, tak?

Może panie profesorze jakiś przykład? Panie redaktorze, bardzo proszę, bardzo proszę pana redaktora. Tak po prostu? Tak, dlatego że mam... Zacznę od pieśni. Tak. Pieśń. Twoje usta są miodem, a ręce to dwa puchary wina dla tamtych. Drzewo wachlarzem jest, a gaj dębowy to mały grzebyk dla tamtych. Jedwab twoich piersi, rosa i rumianki są miękkim posłaniem dla tamtych. A ja czuwam u twych czarnych murów. Jestem pragnieniem piasku i nerwami ognisk. Kto zamyka przede mną bramy? Jaki tyran, jaki demon?

Będę kochał twój miód, chociaż spływa w puchary tamtych. O pszczoło, która całowałaś tylko usta jaśminu. Chyba już w tym tekście słyszymy Darwisza Jako poetek pozornej prostoty. Mamy tu dużo znanioznajmujących wersów, wersów komunikujących jakiś stan ducha, ale oczywiście także pewne metafory. Z pozoru to proste, w istocie złożone. Ta złożoność jest ukryta, ale bez odkrycia owej nie da się o tych wierszach sensownie mówić. Skracając nieco ten wywód, powiedzmy tak, człowiek to jest fascynujące.

On coś napisał wiersz, który był dialogiem chłopca palestyńskiego z chłopcem żydowskim, co się Nieszczególnie spodobało nauczycielowi w szkole podać, miał jakąś rozmowę dyscyplinującą w tej sprawie i być może był to moment, tak sobie wyobrażam, moment przełomowy, w którym on zdał sobie sprawę, że bycie poetą zbuntowanym przeciwko status quo to jest jego przeznaczenie, to jest jego los. Poetycki piątek. Pan profesor Piotr Śliwiński, kierownik Zakładu Poetyki i Krytyki Literackiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest Państwa i moim gościem. Dzisiaj poezja Mahmuda Darwisza. Momentami... Miłosna, a momentami polityczna, społeczna.

Ja muszę się usprawiedliwić, nie jestem ani arabistą, ani znawcą tej poezji, tej literatury. Jestem tutaj czytelnikiem zadłużonym, nieskończenie zadłużonym u tłumaczki, U komentatorki, u paru jeszcze innych źródeł i oczywiście u wydawcy, który tę książkę wydał. Ale zdała mi się bardzo ciekawa i w ciekawym momencie się pojawiła. Ta miłość do kobiety ma oczywiście również swój legendotwórczy, legendodajny element, a mianowicie przypisywana Poecie, miłość do Żydówki w młodości, co byłoby oczywiście jakiegoś rodzaju wydarzeniem u autora, który tak bardzo mówił w imieniu Palestyńczyków.

I co więcej, sądzono, że ta miłość była sprowokowana przez agentkę Mossadu. To zostało, zdaje się, rozbrojone. Tak nie było, ale tak próbowano tę opowieść snuć. Natomiast jakiś rodzaj afektu do dziewczyny żydowskiej, owszem, istniał w jego życiu, zaistniał w jego biografii. On sam bardzo mocno podkreślał, że nie należy owej miłości do kobiety utożsamiać z miłością do narodu, do ziemi, do ojczyzny, że dla niego kobieta, kobiecość, jej podmiotowość jest czymś niesłychanie istotnym i nie należy jej sprowadzać, redukować do warstwy symbolicznej.

Inaczej rzecz ujmując, pomysł, żeby narodowi bez ziemi dać ziemię bez narodu, z którego się pojawił Izrael, był niezbyt udany w praktyce, ale na dobrą sprawę nie było żadnego innego. Chciałem powiedzieć, że to też trochę nie jest tak, że ten człowiek z nieograniczoną władzą się pojawił znikąd jak jeździec na białym koniu i odjedzie jak w dobrym westernie, tylko to był wybrany demokratycznie większością, znaczną większością głosów, co Podpowiada nam, że z tym co głosi, zgadza się, identyfikuje się, popiera go jakaś wielokilkudziesięcio albo nawet kilkuset milionowa rzesza ludzi.

Tak, nie tylko w Ameryce, ale oczywiście także w innych... Wiersze Mahmuda Darwisz. Myślę sobie, że skutki tego będą niesłychane, takie wielkie ach ulgi, że wreszcie nie będziemy musieli myśleć o płciach nieoczywistych, używać feminatywów, że tamten facet upoważnia nas do tego, byśmy wrócili na swoje stare pozycje, z których ruszyliśmy się niechętnie pod wpływem różnych perswazji.

Tak i parę jeszcze innych rzeczy zrobili, których nie wypadało nam zrobić, ale które gdzieś w głębi duszy, ta ciemna plamka nam, ale dobrze przechowana, nam podpowiada, że mielibyśmy na to ochotę. I żyjemy w bardzo ciekawym czasie, strasznie ciekawym czasie. Ale częścią oczywiście tego ciekawego, strasznie Powiedziałbym ciekawego, strasznie ciekawego, ciekawego, strasznie czasu. Jest na pewno również chęć obłudnego opowiedzenia się po stronie Palestyńczyków przeciwko Izraelitom. A to niestety nie jest ta droga, jak sądzę. To także nie jest droga, którą proponuje nam poeta.

Pan profesor Piotr Szliwiński, kierownik Zakładu Poetyki i Krytyki Literackiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest Państwa i moim gościem. Dzisiaj poezja Mahmuda Darwisza. Dowód tożsamości. To jest tom, z którego poezję, z którego wiersze dzisiaj pochodzą, który ukazał się, tom w sensie, a nie Darwisz, nakładem Wydawnictwa Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu. Tak. Dalej sobie wyobrażam, jak ta książka może być odbierana. Z jednej strony, może w kontekście ukraińskiej poezji, której bardzo wiele przetłumaczono na polski, tutaj Fundacja Pogranicza i Krzysztof Czyżewski, szereg poetek, którzy brali, polskich i poetek, którzy brali udział w tłumaczeniu parudziesięciu tomów poetyckich ukraińskich autorów.

Decyzje nieuczestniczenia w wojnie nie należą do łatwych, więc ci, którzy nie walczą i którzy nie oglądają fronty, którzy nie ponieśli ofiar, ale Na przykład gdzieś się schronili, są przecież wojny ofiarami. Myślę, że fala tego typu pisarstwa przygotowuje nas na dramatyzm, taki szczególny dramatyzm, który w wierszach omawianych dzisiaj się pojawia. Obok nich jest też, jak sądzę, To zjawisko w polskiej poezji, która chciała się zaangażować i zaangażowała się jakoś społecznie, politycznie w ostatnich kilkunastu latach, to nie wypadło może tak mocno, jak moglibyśmy się spodziewać.

Dlaczego? Dlatego, że lewicowość w polskim społeczeństwie nie jest tak mocna, jak można byłoby przypuszczać. To społeczeństwo, tak z badań wynika, popiera pewne rozwiązania lewicowe z zakresu kultury, Wiersze poetyckie. Chodzi mi o to, czy jesteśmy jakby gotowi czytać takie wiersze. Czytać takie wiersze nie jako głos egzotyczny, głos z jakiegoś zaświata, ale bliski nami i oddziałujący na nas.

Odnieść do Palestyńczyków. Ciekawe jest jednakowo, że ta groza ludzkiego życia spina się z trwałością natury, drzewa figowego. Otoczenia, klimatu, widoku. Czegoś, co jest trwalsze niż ludzkie życie. Świetny wiersz, dlatego że on bardzo cieniutką kreską, jakby sugerując jedynie, takim powiewem, jakby uderzeniem czegoś delikatnego, a więc nie uderzeniem, tylko... Muśnięciem. Muśnięciem, tak. Takim motylim skrzydłem rysuje kruchość, słabość, niepokój i jest zaczynem czegoś, co nazwać by można czy wyobrazić sobie można byłoby wręcz jako horror.

Przyznam ten katastrofizm, to wydaje się tutaj słowo za mocne albo zbyt jednoznacznie się kojarzące. To jest czasami taka poezja wrażliwa na własną kruchość, powiedziałbym. W taki sposób, czy takie myślenie o tym, czym jest wiersz i takie czytanie wiersza, czytanie takich wierszy może się jakoś sensownie zetknąć z takim mocnym, dramatycznym, eschatologicznym, naturalistycznym, historycznym i politycznym wreszcie poezjowaniem, jakie uprawia Mahmud. Tego nie jestem pewien, prawda? Tego nie jestem pewien. Łatwo nam mówić, to jest proste i złożone pod spodem, albo złożone na wierzchu, ale nie tak bardzo, żebyśmy nie odczuwali retorycznej siły tych tekstów.

Ale czy jesteśmy w stanie tam na chwilę, pod tym drzewem figowym, pewnie teraz złamanym, zamieszkać? Czy poczuć to wygnaństwo? Pojęcie wygnaństwa, bycia nie u siebie, jest jednym z tych kluczowych dla poety. Ziemia, tak? Mówi się o nim poeta ziemi. Poeta ziemi i oporu. Uporu, byśmy powiedzieli, trwania przy owej ziemi. Ale z drugiej strony poeta wyrwany, tak? Poeta nie u siebie. Poeta u siebie obcy. Poeta przez dziesiątki lat mieszkający poza krainą, do której przywiązanie tylekroć wyrażał. W krajach arabskich, ale także w Paryżu, w Londynie, w Ameryce w końcu Houston umiera.

To jest też poeta doświadczenia egzystencjalnego związanego z jego chorobą i ciężką operacją, którą pod koniec lat 90. przeszedł, kiedy minął się ze śmiercią jeszcze w inny sposób. Nie z powodu tego zbiorowego dramatu, który w ziemi, tak zwanej Ziemi Świętej się odbywa, tylko indywidualnego dramatu związanego z własnym ciałem, z jego Z jego więdnięciem czy z jego wybuchem kwałtownym przeciwko jakby samemu sobie wymierzonym. Więc kiedy czytamy takie wiersze, to uświadamiamy sobie, że poezja nie jest dla naszej przyjemności, wyłącznie dla naszej przyjemności. Jest dla nieprzyjemności.