Reforma Jędrzejewicza

Nowy ustrój oświatowy miał ułatwiać państwu organizację wychowania, a poprzez to oddziaływania na kształtowanie postaw młodych obywateli w taki sposób, aby byli świadomi swych obowiązków wobec niepodległego państwa, ale także aby byli twórczy i kreatywni. Jako obywatele mieli reprezentować wysoki poziom moralny, intelektualny i fizyczny. Ustawa otwierała szanse kształcenia zawodowego oraz podejmowania studiów wyższych przez młodych ludzi. Te wszystkie elementy stanowiły odzwierciedlenie ogólnych tendencji panujących w Polsce po zamachu majowym w 1926 roku. Jakkolwiek byśmy nie oceniali tego wydarzenia, w wyniku którego obóz Piłsudczykowski siłą przejął rządy w Rzeczypospolitej, to ani zwolennikom sanacji, ani jej przeciwnikom nie sposób odmówić patriotyzmu oraz dumy z państwa odzyskanego po 123 latach niewoli.

Gdy po 1926 roku składano kolejne projekty nowego systemu oświaty, spory międzypartyjne sprawiały, że kwestie edukacji traktowano albo po macoszemu, albo instrumentalnie i stawały się ofiarą politycznego zamętu. Sytuacja zmieniła się, gdy w 1931 roku ministrem został piłsudczyk i działacz społeczny Janusz Jędrzejewicz. Przyszły autor Reformy Oświatowej z 1932 roku pochodził z Podola. Miał ormiańskie korzenie i podobnie do wielu swych pobratymców od pokoleń związanych z polską kulturą, był od lat młodzieńczych zaangażowany w patriotyczną działalność niepodległościową.

Był też członkiem konspiracyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej. W czasie Wielkiej Wojny walczył w Legionach, działał także w Polskiej Organizacji Wojskowej. Był bliskim współpracownikiem Piłsudskiego. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, a od czasu wojny światowej sporo publikował, coraz bardziej interesując się kwestiami nauki, edukacji i wychowania. Założył kilka czasopism, między innymi w 1922 roku Drogę, A w 1926 roku miesięcznik popularnonaukowy Wiedza i Życie. Do czasów nam współczesnych, będący najstarszym polskim wydawnictwem o takim właśnie profilu. U zarania niepodległości w przerwie między okresami służby wojskowej kierował szkołami w Warszawie i Łowiczu.

Do nauczania powrócił także po zdjęciu munduru oficerskiego w 1923. Współpracował ze Związkiem Nauczycielstwa Polskiego. W ramach tej organizacji związkowej nauczycieli współorganizował Uniwersytet Korespondencyjny. Młodszy brat naszego bohatera, Wacław Jędrzejewicz, pisał o tym okresie zaangażowania Janusza. Był to szeroki podkład zagadnień oświatowych widziany z dołu. Od szkoły i ucznia. Ale po wypadkach majowych 1926 roku przypadło mu w udziale poznanie tych spraw od góry ze szczebla Ministerstwa Oświaty. Został bowiem urzędnikiem do specjalnych poruczeń przy premierze Bartlu. Jako łącznik Z Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

W trakcie zamachu majowego Janusz Jędrzejewicz poparł komendanta Piłsudskiego i wkrótce potem otrzymał propozycję, aby z bezpartyjnego bloku współpracy z rządem kandydować do Sejmu. To dla niego było nowe wyzwanie, bo wcześniej raczej nie zabiegał o udział w polityce na takim szczeblu. Lojalny wobec obozu belwederskiego, do tej pory raczej angażował się w działalność społeczną, oświatową i kombatancką, w każdym z tych obszarów realizując idee bliskie Piłsudczykom. Historyk Zbigniew Osiński tak prezentował poglądy Jędrzejewicza, nie tylko zresztą na kwestie oświatowe, formułowane jeszcze w początkach II Rzeczypospolitej. W początkach lat dwudziestych w tygodniku Droga ukazał się cykl artykułów autorstwa Janusza Jędrzejewicza, z których wynika, iż za główny cel pracy wychowawczej uznawał on kształtowanie nowego człowieka, potrafiącego funkcjonować w nowej, powojennej epoce.

Dostał się do Sejmu z Okręgu Radomsko-Częstochowskiego. Został w parlamencie członkiem Komisji Konstytucyjnej i Komisji Oświatowej. W tej ostatniej uczestniczył w pracach nad zmianami w oświacie, a po śmierci Sławomira Czerwińskiego, ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego, w sierpniu 1931 roku Janusz Jędrzejewicz objął w rządzie Walerego Sławka tekę ministerialną. Za najważniejsze swe zadanie uznał gruntowną reformę systemu polskiego nauczania. Minister Janusz Jędrzejewicz wśród licznych założeń przygotowywanej przez siebie reformy zwracał uwagę na konieczność zmiany sposobu myślenia o szkolnictwie średnim.

Pierwsze czytanie ustawy w Sejmie przeprowadzono 22 stycznia 1932 roku. Jednak wówczas nie spotkało się ono z obszerniejszą dyskusją, po czym odesłano projekt do dalszych prac w Komisji Oświatowej. Do połowy lutego Komisja debatowała nad projektem 13 razy, łącznie przez 65 godzin. Tradycyjnie posłowie opozycji raczej odnosili się do dokumentu w sposób krytyczny, zupełnie inaczej niż zaproszeni do dyskusji przedstawiciele nauczycielskich organizacji związkowych. Przynajmniej część z nich wyraziła się pozytywnie wobec propozycji ministerialnych. Jednak nawet Zarząd Główny Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych uchwalił rezolucję odzwierciedlającą jego stanowisko wobec ustawy.