Mentionsy

Dziś zapraszam na audycję poświęconą zmarłemu 13 kwietnia w Limie peruwiańskiemu pisarzowi Mario Vargasowi Llosie.

Urodzony w 1936 roku w Arequipie w Peru, Vargas Llosa był nie tylko powieściopisarzem, ale także eseistą, dziennikarzem, a także politykiem.

Vargas Llosa był także aktywny politycznie.

Tłumacz z języka hiszpańskiego, autor biografii Vargasa Llosy wydanej w 2014 roku.

W kontekście Pańskiego zainteresowania Vargasem Llosą, które zaowocowało napisaniem biografii.

Kim dla Pana był Mario Vargas Llosa?

Takich wielkich autorów lat amerykańskich związanych z tak zwanym boomem, czyli tym najświetniejszym okresem rozwoju tej literatury, to myślę, że jednak Vargas Llosa ma na swoim koncie najwięcej wybitnych powieści.

To już jest ten późny Vargas Llosa, ale właśnie kolejkę sobie układam, co tam dalej do niego sięgnąć.

Dlatego, że zdałem sobie sprawę, że Vargas Llosa jest znakomitym przykładem, taką znakomitą postacią, żeby opowiedzieć nie tylko o literaturze latynamerykańskiej i jej wielkim sukcesie i znaczeniu.

Poprzez Vargas Llosa można zobaczyć bardzo wiele aspektów Peru.

No właśnie, może sięgnijmy w takim razie do biografii pisarza, która mam wrażenie miała niemałe znaczenie też w powieściowym debiucie Vargasa Llosy.

No więc jak to było z tym życiem rodzinnym Vargasa Llosy, a za chwilę też jak było z debiutem?

No to życie rodzinne rzeczywiście było barwne i tu trzeba powiedzieć, że w ogóle przez pierwsze lata, czy nawet pierwszą dekadę, a może dwie, kiedy Vargas Llosy opublikował swoje powieści, czytelnicy i krytycy raczej nie zdawali sobie sprawy, w jak dużym stopniu są autobiograficzne, czy jak on wiele zawiera swoich osobistych doświadczeń, bo one na to nie wyglądają.

Mówiąc krótko, bo to też dość rozbudowany mógłby być temat i długa opowieść, faktycznie ta relacja z ojcem była bardzo skomplikowana i wskazana na porażkę, bo ojciec zostawił matkę, kiedy ta była w ciąży, czyli Vargas Llosa, mały Mario, jak się urodził i potem dorastał, to wciskano mu historię o tym, że jego ojciec zginął, bo nie żyje, no bo jakoś trzeba było zatuszować ten kompromitujący w świetle ówczesnej moralności mieszczański fakt, że

Tylko, że ten pan, czyli pan ojciec Vargas Llosa, objawił się rzeczywiście, kiedy chłopak miał lat naście.

No i matka Vargas Llosa wróciła potulnie do tego męża, który ją zostawił, założył inną rodzinę, ale potem postanowił wrócić.

Wrócił mąż, no to ona wróciła do męża, choć rodzina ją otoczyła opieką i Mario dorastał w rodzinie właśnie Josów, nie Vargasów.

Dziadek, bardzo ważna postać w życiu Vargasa Llosa, pełnił bardzo istotne funkcje państwowe, a to konsula, to prefekta miasta Piura, tam też były różnego rodzaju prezydenckie koligacje w rodzinie, więc rzeczywiście to była tak zwana dobra rodzina, jak to wtedy mówiono, co nie znaczy, że bardzo zamożna, to znaczy to nie byli ludzie bardzo majętni, ale rzeczywiście bardzo usytuowani.

Ale faktycznie, tak jak pani zauważyła, ojciec Vargas Llosa jest pośrednio odpowiedzialny za debiutecką powieść, bo wcześniej ukazały się opowiadania.

To był prawdziwy debiut Vargas Llosa, ale praktycznie nikt nie zwrócił uwagi na ten tomik.

W doświadczeniu pobytu w tej szkole wojskowej, historia fikcyjna, z postaciami fikcyjnymi, ale mocno opartymi na niektórych postaciach kolegów, których poznał Vargas Llosa w tej szkole, tyle że on w tej powieści, i tu właśnie dochodzimy do tego scena jego twórczości, znaczy gdyby to była po prostu

Tylko, że Vargas Llosa poprzez tę konkretną historię opowiedzianą na przykładzie grupy kadetów świetnie pokazuje relacje w zamkniętej takiej kastowej, hierarchicznej społeczności.

To już jakoś diagnozował Vargas Llosa w gruncie rzeczy, nie nazywając, prawda?

Wielki temat Vargasa Llosa, do którego on będzie wracał później na różne sposoby.

I to jest, wydaje mi się, definicją tego, dlaczego Vargas Llosa wielkim pisarzem był.

W 2011 roku w końcu debiutancka powieść Vargasa Llosa została wydana bez skrótów i cenzorskich skreśleń.

Vargas Llosa miał problemy z wydaniem tego twojego debiutu powieściowego, podkreślajmy to, bo wcześniej był tom z biur opowiadań.

Na jakie problemy napotkał Vargas Llosa i jego wydawca?

Była taką katapultą międzynarodowej sławy i taka była ścieżka Vargas Llosa, który oczywiście publikował w Hiszpanii te swoje powieści i potem one rozchodziły się bardzo szybko, bo tutaj faktycznie to była błyskawiczna kariera i uznanie międzynarodowe.

I tutaj na pewno kluczową postacią był Carlos Barral, wydawca pierwszych powieści Vargas Llosa, który bardzo, bardzo za tymi powieściami jakby chodził, działał.

Oczywiście Vargas Llosa napisał wybitną powieść, ale gdyby taki Carlos Barral się nie zakręcił, nie wypromował, nie dotarł do odpowiednich ludzi, nie zadbał o przekład na francuski i tak dalej i tak dalej, to... Jeszcze wcześniej wysłał na konkurs zresztą, który sam organizował, aby ta książka miała... Który sam organizował, tak.

To nie było tak, że to była ustawka dla Vargasa Llosy.

Nie tylko Vargasa i Llosy, bo on też jakby wydał oczywiście innych autorów, ale na pewno ta relacja była fundamentalna i Vargas Llosa nigdy tego nie ukrywał.

I to jest historia drugiej powieści Vargas Llosa, czyli Zielonego Domu, który jest napisany bardzo peruwiańską hiszpańszczyzną, też odnosi się do rzeczywistości peruwiańskiej, głębokiej, do Amazonii, do piór na wybrzeżu.

Vargas Llosa musiał rzeczywiście zawalczyć ostro

Jednakowoż Europa bardzo pomogła tym pisarzom latynoamerykańskim, aby mogli pisać otoczeni wolnością twórczą, bo spójrzmy teraz na rozwój kariery pisarskiej Maria Vargasa Llosy.

Jak się w tym wszystkim ma Mario Vargas Llosa?

Vargas ja sam miał świadomość tego, że to doświadczenie życiowe dotychczasowe pokazywało,

Gdyby Vargas Llosa musiał hałturzyć cały czas gdzie indziej, no to by tylu powieści na pewno nie napisał, a i pewnie bardziej by się śpieszył.

Było tak, wyzwalające w takim sensie bardzo pragmatycznym, bo taki Vargas Llosa, ale potem też García Márquez i potem jeszcze wielu innych, mogli tu żyć z pisania i to dobrze żyć.

I tak, jakby niestabilna sytuacja społeczna, a tym samym też finansowa i zawodowa, czy to będzie właśnie Peru jak u Vargas Llosa, czy Argentyny jak u Cortázara, to na pewno by nie pomagało w ich twórczości, chociaż, to trzeba zaznaczyć, oni cały czas

Vargas Llosa relatywnie rzadko poświęcał jej, w sensie Europie, uwagę literacką.

Pan poznał tę agentkę Vargasa Llosa, jak ona go wspominała?

Pamiętam, jak kiedyś się skarżyłem, będąc w Peru i zbierając materiały w Limie, rozmawiałem z najstarszym synem Vargas Llosa i powiedziałem mu, że piszę do tej Carmen Balseis, oni mi w ogóle nie odpowiadają w tej agencji.

Więc jeżeli Vargasowi Llosy nie odpisują, to tym bardziej się nie powinieneś przejmować.

A na samo spotkanie z Vargasem Llosem też miał pan szansę?

Skoro Pan mówi o tych osobistych kontaktach, to zapytam o to, jak Vargas Llosa

Znaczy rzeczywiście ten epizod, do którego pani nawiązuje, czyli owa słynna scena w Meksyku pod kinem, kiedy Vargas Llosa po dłuższej przerwie spotyka się z García Márquezem.

I Vargas Llosa zdzielił wtedy pięścią

Vargas Llosa stanowczo mówił, że on nie będzie komentował tej sprawy i koniec.

Mężczyźni tego pokolenia i tej formacji intelektualno-emocjonalnej co Vargas Llosa i García Márquez nie biją się o politykę, tylko tam ewidentnie musiało chodzić o kobiety i tak też było.

Natomiast oczywiście, kiedy mówimy o Vargasie Llosy i jego takich męsko-damskich relacjach, no to tak, to jest przedstawiciel pewnego pokolenia, pewnej, nazwijmy to, kultury społecznej, pewnego podejścia, które jest z jednej strony jakby szarmancko, takie dżentelmeńskie, z drugiej strony na dzisiejsze standardy pewnie często dość jednak

I rzeczywiście jakby łatwo wydaje mi się jest tak krytycznie przeanalizować, nawet nie mówić samego Vargasa Llosa, no bo to jego życie jest jego sprawą, znaczy było jego sprawą, ale jego twórczość.

Przede wszystkim mam na myśli taką słynną książkę tej Julii, czyli pierwszej żony Vargasa Llosy, to Julia Urquidy Yianes.

Ona napisała swoją taką odpowiedź na ciotkę Ulię Skrybę, w której sama relacjonuje przebieg tego romansu i małżeństwa, a potem jeszcze Vargas Llosa w swoich wspomnieniach, czyli jak ryba w wodzie, także wraca do tego epizodu, czyli tam bardzo wyraźnie widzimy, że to, co pisał w powieści, to jest w niektórych miejscach jeden do jeden, w niektórych troszeczkę tam podkoloryzowane pewne elementy.

Mówi się często o Vargasie Llosie, że był właściwie politycznym pisarzem.

Teraz nie o to chcę zapytać, tylko o takie realne zaangażowanie Vargasa Llosa w politykę.

To była wielka sprawa, w którą Vargas Llosa się włączył.

Vargas Llosa stał się zdrajcą.

I tą też wsparł Vargas Llosa wtedy jeszcze dużo bardziej lewicowy niż później.

No ale kiedy okazało się, że to jest jakby katastrofa, a nie katastrofa, że był to bardzo, bardzo nieporadny rząd, który potem zaczął szybko tuszować swoją słuszną krytykę takimi właśnie cenzorskimi praktykami, to Vargas Llosa też się odwrócił, jakby jeszcze bardziej przeszedł na tą stronę, powiedzmy, liberalną, bo on się właśnie zaliberała czy neoliberała.

Jakiś koszmar rzeczywiście i Vargas Llosa angażuje się najpierw w sprawie reformy dotyczącej banków, no i potem widzi jaką to ma reperkusję i rzeczywiście ja myślę, że z takiego szczerego, na pewno w tym też była ambicja i tak dalej, ego i te podobne rzeczy, ale jestem przekonany, że w tym też było takie szczere poczucie, że kurczę,

Tenże Vargas Llosa proponuje szereg różnego rodzaju

To też ma inne oczywiście kulturowe i tym podobne rzeczy, też wchodzi element zmęczenia, być może kampania Vargas Llosa i tak dalej, no ale ludzie wybrali wariant optymistyczny i nierealistyczny, choć Fujimori przeprowadził takie reformy, jakie zapowiadał Vargas Llosa,

To był taki moment, gdzie oczywiście Vargas Llosa bardzo intensywnie wszedł w politykę i prawie tym prezydentem został.

W 2010 roku Vargas Llosa dostaje w końcu Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Przyznanie szwedzkiej akademii, że Mario Vargas Llosa jest wybitnym przedstawicielem literatury światowej.

On sam Vargas Llosa tak komentował, to znaczy jak go pytano co roku o to, czy dostanie Nobla, no bo jednak był na tej shortliście, prawda, autorów, którzy powinni, to on mówił, że e, pewnie już tam szwedzka akademia myśli, że mi dała paradykat temu, dlatego zapomnieli.

Ja zawsze typowałem Vargasa Llosa przez lata wcześniejsze i to mi się też udało.

Tak, to rzeczywiście był taki Nobel zaskakująco spóźniony, w tym sensie, że niespóźniony, bo Vargas Llosa żył nadal i mógł tego Nobla odebrać, ale byliśmy już długo po jego najwybitniejszych powieściach, bez wątpienia, i myślę, że w życiu pewnie to zmieniło Vargasa Llosa, bo faktycznie

Więcej Nobel zyskał na prestiżu dzięki tej nagrodzie niż Vargas Llosa.

Skończyła się pewna epoka w literaturze hiszpańskojęzycznej, że tak ogólnie zapytam, w związku ze śmiercią Vargasa Llosa?

Prawdę mówiąc, to dla mnie było zaskoczeniem, że taki klasyk jak Vargas Llosa, a wcześniej García Márquez, a wcześniej Fuentes, oni wciąż jeszcze żyli w XXI wieku, chociaż należą już do tej

Przy czym, tak jak mówię, ta kolejna epoka trwa, bo kolejne pokolenia pisarzy i pisarek tworzą wciąż nowe rzeczy i myślę, że tutaj Vargas Llosa jest postacią o tyle emblematyczną, że jeśli by wskazywać na takiego duchowego ojca, duchowego w sensie literackim, współczesnych bardzo wielu piszących, to myślę, że właśnie on byłby dany.

Nie García Márquez, którego rzeczywiście rajz magiczny jednak przebrzmiał, nie Carlos Fuentes, który był takim szalenie eksperymentującym pisarzem w takim folklorowskim bardzo głęboko duchu, tylko Vargas Llosa, który łączył bardzo błyskotliwą, inteligentną literaturę świetnie skonstruowaną z opowiadaniem świetnych historii i także na przykład z gatunkami, a to kryminał, a to erotyka, a to thriller, to się wszystko

W epoce, kiedy Vargas Llosa zaczynał pisać, to takie mieszanie wysokiej literatury z gatunkami było dość nieoczywiste.

Gościem audycji o wszystkim z kulturą był dziś Tomasz Pindel, tłumacz, autor biografii Maria Vargasa Llosa.