Dubravka Ugrešić - Amerykański fikcjonarz (1993)

Literatura ze środka Europy. Podcast okołoksiążkowy. Dzień dobry. Przed mikrofonem Marcin Piotrowski. Witam Państwa. Zapraszam do wysłuchania nowego odcinka podcastu Literatura ze środka Półwyspu Bałkańskiego. Dzisiejszy odcinek to opowieść o książce Dubravki Ugrešić, Amerykański fikcjonarz. Książka ukazała się w roku 2001 nakładem wydawnictwa Czarne w przekładzie pani Danuty Cirlić-Straszyńskiej, a książka w oryginale ukazała się w roku 1993

Rzecz jest niewielka, bo nieco ponad 200-stronicowa i, powiedziałbym, że dosyć wyjątkowa. Sam tytuł brzmi dziwnie. Amerykański fikcjonarz. Czym jest fikcjonarz? Możemy się domyślać, ale ten fikcjonarz jest tutaj opisany, to znaczy okoliczności jego powstania. Ale żeby zrozumieć okoliczności powstania tego fikcjonarza, to kilka słów o sytuacji, w której znalazła się na początku lat 90. Dubravka Ugrešić. Całej tej sytuacji poświęca zresztą autorka tekst otwierający, w którym opowiada o okolicznościach jego powstania i o tym czym on w ogóle jest.

No więc z tego wstępu, z tego wprowadzenia dowiadujemy się, że we wrześniu 1991 roku Dubravka Ugrešić wyjechała do Holandii. Na Bałkanach już trwała wojna, ona gdzieś wyczekała na taki moment, kiedy mogła tam wyjechać, wyjechała. Miała potem lecieć do Stanów Zjednoczonych na rodzaj stypendium. No i do Stanów poleciała w październiku 1991 roku, a wróciła stamtąd w czerwcu 1992 roku. Była więc około 9 miesięcy i będąc tam pisała felietony. Te felietony były zamieszczane w holenderskiej prasie.

I nawet jest ten moment opisany, kiedy już po powrocie do Chorwacji usiłuje wyrobić sobie paszport i jako narodowość wpisać inne, nie przypisać się jako Chorwatka. Na całość tej książki składa się 29 felietonów, nazwijmy to głównych, do tego dwa listy i krótki epilog. Epilog to jest domknięcie pewnych wątków z całej tej historii. Te dwa listy to rzecz także ciekawa, bo to są dwa listy, z których jeden to jest list, który Dubravka Ugrešić napisała, a drugi to jest odpowiedź od przyjaciela i odpowiedź, która zawiera w sobie także inny list.

Pierwotnie ta kolumna, pierwotnie ten cykl tekstów Dubravki Ugrešić był zatytułowany My American Dictionary. Mój amerykański słownik. Natomiast kiedy przepisywała te teksty, zrobiła literówkę i My American Dictionary stał się My American Fictionary. Tak ta zmiana się Dubrawce Ugrešić spodobała. Tyle niosła podtekstów różnego typu, że zostało. No i książka jest zatytułowana w tej chwili Amerykański fikcjonarz. Wewnątrz tej książki znajdą państwo rzeczywiście felietony. I to były dla mnie felietony początkowo nieco rozczarowujące.

I książka, która początkowo mnie trochę nudziła. Oczywiście podzielałem tę refleksję Dubravki Ugrešić, no i to patrzyłem na to i rzeczywiście to śmieszno straszne te amerykańskie historie. No ale tak czytałem, czytałem i myślę sobie, no dobra, no ale ileż można się z tego śmiać? Czy to jakoś krytykować? No przecież to jest takie dosyć oczywiste. Spodziewałby się człowiek po formacie tej osoby, tej pisarki, czegoś głębszego. No i dosłownie w momencie, kiedy o tym pomyślałem, to ewidentnie następuje zmiana biegów w tej książce. Nagle zaczynają pojawiać się nieco inne wątki, nagle ta powierzchowna obserwacja kultury amerykańskiej, tego życia w Stanach Zjednoczonych, nagle zaczyna nabierać głębi, bo nagle, albo może to było już wcześniej, tylko w którymś momencie nieco zmienia się narracja, bo te początkowe obserwacje, bardzo powierzchowne, powiedziałbym,

I w sumie to nie dziwne, bo to są te rzeczy, które najbardziej rzucają się w oczy, wobec których nie można przejść mimo, nie podnosząc się do nich. No ale w którymś momencie człowiek się przyzwyczaja i zaczyna widzieć więcej. I widać to w tej książce, kiedy Dubravka Ugrešić zaczyna rozumieć więcej, zaczyna dostrzegać więcej albo przynajmniej pisać o innych rzeczach. I nagle opowieść o życiu w Ameryce staje się opowieścią o Nowym Jorku. Bardzo dyskretną, ale jednak opowieścią o Nowym Jorku. Powiedziałbym, że w którymś momencie cała amerykańskość to jest już historia o Nowym Jorku i mimo, że nie mogę powiedzieć, że to jest książka o Nowym Jorku, no to Nowy Jork jest jednak cichym bohaterem tej książki.

Tego tematu w tej chwili już nie ma. Kiedyś wydawało się, że to będzie temat dominujący. Jeżeli pamiętają Państwo narrację z połowy lat osiemdziesiątych czy połowy lat dziewięćdziesiątych, no to to był jeden z głównych tematów, który w mediach był obecny. W tej chwili już go nie ma. Tutaj ślady tego są. Ale zasadniczo to jest książka o wojnie, to jest książka o pewnej utracie, I pisze o tym sama Dubravka Ugrešić w epilogu. I to było dla mnie niesamowite, że kiedy tę książkę czytałem, miałem takie poczucie, że to już nie jest amerykański fikcjonarz, że to jest o czymś innym. I sama pisze autorka w epilogu podsumowującym, domykającym ten zbiór, a pisze o tym tak.

I dopiero po chwili rozkwita, a kończąc ten odcinek, Chciałem zostawić Państwa z jednym felietonem Dubrawki Ugrešić z tego tomu, felietonem zatytułowanym IEW. To IEW to jest skrót, który za chwilę Państwu wyjaśni autorka. Ja się już żegnam, do usłyszenia, a zostawiam Państwa z Dubrawką Ugrešić. IEW. Zazdroszczę zachodniemu pisarzowi. Wyobrażam sobie swojego kolegę, zachodniego pisarza, jako eleganckiego podróżnego bez bagażu. Siebie wyobrażam sobie jako podróżną z olbrzymim bagażem, która z rozpaczą usiłuje pozbyć się ciężaru, ale ten wlecze się za nią jak sam los.