Dubravka Ugrešić - Amerykański fikcjonarz (1993)

Rzecz jest niewielka, bo nieco ponad 200-stronicowa i, powiedziałbym, że dosyć wyjątkowa. Sam tytuł brzmi dziwnie. Amerykański fikcjonarz. Czym jest fikcjonarz? Możemy się domyślać, ale ten fikcjonarz jest tutaj opisany, to znaczy okoliczności jego powstania. Ale żeby zrozumieć okoliczności powstania tego fikcjonarza, to kilka słów o sytuacji, w której znalazła się na początku lat 90. Dubravka Ugrešić. Całej tej sytuacji poświęca zresztą autorka tekst otwierający, w którym opowiada o okolicznościach jego powstania i o tym czym on w ogóle jest.

Kiedy wróciła w czerwcu 1992 roku, no to długo już w Chorwacji nie pomieszkała, bo w połowie 1993 roku opuściła kraj i przeniosła się już na stałe do Holandii. Dlaczego? No w tej książce trochę widać dlaczego. Widać ten moment, kiedy no chorwackość rozumiana na sposób wojenny, na sposób dzielący, na sposób nieludzki staje się dla autorki obciążeniem, staje się czymś, z czym nie może się pogodzić.

Tego tematu w tej chwili już nie ma. Kiedyś wydawało się, że to będzie temat dominujący. Jeżeli pamiętają Państwo narrację z połowy lat osiemdziesiątych czy połowy lat dziewięćdziesiątych, no to to był jeden z głównych tematów, który w mediach był obecny. W tej chwili już go nie ma. Tutaj ślady tego są. Ale zasadniczo to jest książka o wojnie, to jest książka o pewnej utracie, I pisze o tym sama Dubravka Ugrešić w epilogu. I to było dla mnie niesamowite, że kiedy tę książkę czytałem, miałem takie poczucie, że to już nie jest amerykański fikcjonarz, że to jest o czymś innym. I sama pisze autorka w epilogu podsumowującym, domykającym ten zbiór, a pisze o tym tak.

Po wielomiesięcznym pobycie w Ameryce autorka tej książki wróciła do ojczyzny w czerwcu 1992 roku, by wkrótce przekonać się, że to nie jest już jej ojczyzna. Książka napisana podczas pobytu w Ameryce była wstępem do wygnania, o czym wtedy, pisząc ją, jeszcze nie wiedziała. Autorka opuściła ojczyznę w połowie 1993 roku. Od tej pory przebywała w Ameryce kilkukrotnie. Za każdym razem upewniała się, że jej fikcjonarz wcale nie jest książką o Ameryce, ale o przemieszczonej percepcji o wygnaniu. No i właśnie, to jest tego typu książka.

W tym epilogu zwraca uwagę bardzo rzadko już używane słowo ojczyzna. Tu nie pojawia się Chorwacja, wróciła do ojczyzny, z ojczyzny została wygnana. Bardzo mocne i ta książka jest mocna, bo widać w niej człowieka, widać w niej twórczynię, widać w niej autorkę, osobę, dla której wartości mają znaczenie. No i za te wartości zapłaciła wygnaniem, tym przymusowym wyjazdem i życiem do końca za granicą, co wydawałoby się, że w tak zwanej cywilizowanej Europie, no jak to?

I dopiero po chwili rozkwita, a kończąc ten odcinek, Chciałem zostawić Państwa z jednym felietonem Dubrawki Ugrešić z tego tomu, felietonem zatytułowanym IEW. To IEW to jest skrót, który za chwilę Państwu wyjaśni autorka. Ja się już żegnam, do usłyszenia, a zostawiam Państwa z Dubrawką Ugrešić. IEW. Zazdroszczę zachodniemu pisarzowi. Wyobrażam sobie swojego kolegę, zachodniego pisarza, jako eleganckiego podróżnego bez bagażu. Siebie wyobrażam sobie jako podróżną z olbrzymim bagażem, która z rozpaczą usiłuje pozbyć się ciężaru, ale ten wlecze się za nią jak sam los.