S06E25: Nagisa Ōshima || Gościnnie: prof. dr hab. Krzysztof Loska

I o niego właśnie chciałem zapytać, bo to jest tylko słowo, prawda? Kino rewolucyjne, kino lewicowe. Ale co ono dokładnie oznaczało w kontekście Japonii lat 50., lat przełomu, lat 60. w zasadzie? Czy Ōshima się definiował Co przez jakiś konkretny program, czy to była tylko niechęć do amerykańskiej okupacji, potem tego paktu o współpracy militarnej, który też widzimy, protesty przeciwko niemu widzimy w filmie właśnie Okrutna Młodość. Czy chodziło o tą groźbę ponownej militaryzacji, której z kolei bardzo sprzyjał Yukio Mishima, prawda? Z którymi zresztą chyba skomplikowane losy łączyły Ōshima. Czy on miał swój program dla Japonii? Jak ta Japonia miała wyglądać?

Mianowicie Mishima i Ōshima. Bo wspomina pan o tym, że Mishima bronił filmu Noc i mgła w Japonii po tym, kiedy on został zdjęty z ekranów, została ograniczona jego dystrybucja. Tymczasem wszystko, co wiemy o politycznych poglądach Mishimy, na pewno go, że tak powiem, plasuje na ekstremalnym drugim biegunie, prawda? Wielki fan militaryzacji, powrotu do imperialnego statusu Japonii i tak dalej. Tymczasem gdzieś znalazłem też taką informację, że oni często ze sobą dyskutowali w jakimś takim gronie akademickim, to były jakieś takie pojedynki chyba ideologiczne. Czy coś więcej wiemy na temat tej relacji? Znaczy, mnie za wiele nie wiadomo na temat relacji Mishimi i Ōshimy.

Choć jednego i drugiego znam dość dobrze. Oczywiście Mishimę przede wszystkim jako pisarza, bo on jako filmowiec... Oczywiście mamy ten świetny, krótkometrażowy, półgodzinny bodaj film na podstawie jego własnego opowiadania, Umiłowanie Ojczyzny. To ma czasami tytuł patriotyzm, gdybyśmy angielskie tytuły przetłumaczyli. I pokazuje to Ōshima jako niezwykle ciekawego reżysera, który by się wpisał świetnie w kontekst kina nowofalowego, bo to jest ten okres, połowy lat 60. tych triumfów nowej fali. Ale pomimo, że byli na przeciwległych biegunach, Jeśli chodzi o poglądy polityczne, to obaj też byli outsiderami.

Obaj byli takimi enfanturible tej japońskiej sceny artystycznej. Nigdy nie byli mainstreamowi. Jeden i drugi miał problemy. Takie konteksty obyczajowe także ich sztuki odgrywały istotną rolę. Ten atak także w pewnym sensie na takie wartości, które wydawały się uświęcone, umieścimy tak, że znajdziemy. On może będzie wyrażał taką pochwałę militaryzmu, Ale wobec ówczesnej polityki japońskiej był bardzo krytyczny. Przecież cały ten pomysł spisku, który poprzedzał jego samobójczą śmierć, a więc takiego przewrotu niemal politycznego, wojskowego, który chciał Mishima dokonać, też pokazuje jego status.

Z jednej strony mieliśmy tych rewolucjonistów lewicowych, jak Masao Adachi, On związany przecież troszkę z tą nową falą za sprawą współpracy z Wakamatsu. Adachi był takim radykalnym lewicowcem. Członkiem tej japońskiej Armii Czerwonej przecież. Skazanym na wieloletnie więzienie, uciekł z Japonii. Mishima również miał problemy z tym kontekstem. Takim prawnym moglibyśmy powiedzieć, bo proszę pamiętać, że w Japonii obowiązywała zasada raczej zero militaryzacji po 1945 roku. Nie utrzymywano armii, były te siły takie paramilitarne, powiedzielibyśmy, trochę takie samoobrona, obrona cywilna, tego typu rzeczy.

Oczywiście to było bardzo rozbudowane, żeby ukryć Ten, prawda, aspekt militarny, więc w żadnym razie też Mishima nie był przedstawicielem tego mainstreamu. No Mishima też był trochę starszy od Ōshimy, więc tutaj też ta różnica wieku, trochę innego doświadczenia wydaje mi się i na pewno nie tych grup studenckich, które były skrajnie lewicowe, bo z nimi Mishima raczej chyba nie był za pan brat w tym Wczesnym okresie kształtowania się tej jego osobowości artystycznej jako pisarza i dramaturga, którego zresztą coraz lepiej znamy w Polsce za sprawą przekładów, które w ostatnich latach pojawiły się na polskim rynku.

Zbiór esejów, który się niedawno ukazał pod tytułem Słońce i stal, tekstów powstałych w połowie lat 60., w pewnym sensie mógłby nas poprowadzić w stronę takiego poszukiwania jakichś punktów zbieżnych między Ōshimą a Mishimą, bowiem jednym z takich wiodących tematów w tym zbiorze esejów jest poszukiwanie Jakby możliwości przekraczania ograniczeń cielesnych, to znaczy jednym z tematów powracających jest ciało, fizyczność tego ciała. Oczywiście chodzi mu także o ćwiczenia fizyczne, w sensie militarnym jak najbardziej, ale tutaj

Widać także, że Mishima jest w opozycji w stosunku do tych dominujących w tamtym czasie w Japonii sposobów myślenia i o społeczeństwie, i o roli jednostki w tym społeczeństwie, więc taki krytyczny namysł nad tym, którą drogą ma iść Japonia, jest u obu. Tylko u Osimy i u Mishimy te drogi będą rozbieżne. Rozumiem. Bardzo dziękuję. Tych porównań i zestawień jeszcze by można pewnie dużo tutaj utkać. Gdzieś tam w tle pewnie mogłoby się pojawić nazwisko Imamury i tak dalej, i tak dalej. Te komparatystyczne ćwiczenia mogłyby jeszcze trwać, ale zmierzając już do końca i bardzo dziękuję za te wszystkie tropy, bo jestem przekonany, że wszystkie osoby też, które biorą udział