Mentionsy Mentionsy
Reportaż Radia Lublin
Reportaż Radia Lublin

Monika Malec "Życie twórcze"

27.10.2025 ·31 min 2 s

Zofia Zaorska to gerontolog, założycielka i honorowy prezes Polskiego Stowarzyszenia Pedagogów i Animatorów KLANZA, wieloletni kierownik Lubelskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku, twórczyni projektu Szkoła SuperBabci i SuperDziadka. Jej działania mające pomóc osobom starszym czynnie funkcjonować w społeczeństwie wynikają z jej historii rodzinnej. Pochodzi z ziemiańskiej rodziny z Glinnego Stoku. Jako mała dziewczynka miała okazję obserwować swoją mamę, niezwykle aktywnie społecznie osobę. Napisała książkę "Dodać życia do lat" - bo chce dzielić się swoją wiedzą o tym jak wypełnić czas, który dotychczas przeznaczony był na pracę zawodową i by nie wyalienować się z życia społecznego.W reportażu autorka wykorzystała archiwalną audycję z lat 80-tych Marii Brzezińskiej i Zofii Zaorskiej "Samotność bez osamotnienia".

Co to znaczy przejść na emeryturę? Przejść na emeryturę to przejść pracy zawodowej, ale przejść na emeryturę to jest wreszcie pracować tak, jak się chce. Ja uważam, że człowiek bez pracy to jest w ogóle nieszczęśliwy człowiek. Ja myślę, że każdy z nas potrzebuje pracy, tylko potrzebuje pracy sensownej, odpowiedniej dla siebie, dla swoich zainteresowań. Dla mnie też pracą jest ugotowanie obiadu według moich upodobań. Bo dla mnie to jest też szansa jakiejś pracy takiej, która sprawia mi przyjemność. A że mi sprawia przyjemność praca wśród ludzi i szukanie takiego celu, który coś tam polepsza. To po mamie miałam taki głód, że chce się czegoś dowiedzieć nowego. I ja bym chętnie przekazywała to swoją wiedzę.

Wiele czynności wykonuje na efekt. Wiele kontaktów jest o charakterze czysto rzeczowym. Więc są to kontakty, czy są to działania, w których człowiek właściwie się wewnętrznie sam mało realizuje. Człowiek ma potrzebę twórczości i jeżeli tej twórczości nie realizuje w czynnościach codziennych nawet, tak jak sprzątanie, jak gotowanie, jak praca, to wówczas człowiek ubożeje. I człowiek staje się takim robotem. I to ma w tym okresie starości chyba decydujące znaczenie. Jakie było poprzednie życie? Na ile twórcze? Dzisiaj byłam na wykładzie o przyrodzie, ponieważ zapisałam się do Uniwersytetu Trzeciego Wieku.

No więc naprawdę bardzo dużo włożyłam takiego wysiłku, ale to dla mnie to była radość. Mogę się czegoś nauczyć nowego. I tak mnie to zadziwiało. Pojechałam, patrzę, grupa siedzi na podłodze, w ogóle jakoś tam byle jak. Tylko prowadzący zapyta, czy macie jakieś uwagi. Zaraz mają uwagi, zaraz rozmawiają. W ogóle są tacy aktywni, nie spóźniają się. No było dla mnie to naprawdę szokujące i takie śmiałe wypowiadanie tych swoich opinii krytycznych. Myśmy byli tacy nauczeni, o, wszystko uprzejmie, tak. Nikt nic nie powiedział, że tam ktoś mógłby zrobić lepiej. A tam w Austrii ani nikt się nie obraża. Każdy przyjmuje, no dobrze, tak, trzeba poprawić. To do dzisiaj to się nie zmieniło w Polsce. Bardzo trudno się to zmienia. Ja pamiętam, że ja po pierwszych warsztatach to ja wróciłam już w Warszawie.

Mówiłam do mojej siostrzenicy, że ja poprowadzę zajęcia, bo to tak wspaniale. Oczywiście to była kula w płot, bo trzeba było dojrzeć do tego, żeby zrozumieć na czym polega praca w grupie i to nie można tak nagle. Także to trochę trwało, ale dzięki temu powstało Stowarzyszenie Klandza, bo ja na początku robiłam oczywiście spontanicznie. Aż w którymś momencie, najpierw to byli studenci, powiedzieli Zosia, ale my chcemy zarabiać. Ponieważ to cieszyło się dużym powodem, to ja powiedziałam, oczywiście, proszę bardzo, jak ustalicie wszystkie zasady, możemy zarabiać. Już potem powstało stowarzyszenie i do dzisiaj są takie ośrodki, które przetrwały w Poznaniu na przykład. Grupa klamzowa prowadzi fantastyczne warsztaty.

Tak wyszło, że akurat kiedy pani Zosia przyszła, pomysłem. To było kilka dni po rozpoczęciu wojny. To był początek tej całej sytuacji i chciałam się dołączyć, jakoś wesprzeć ludzi, którzy przyjeżdżają i szczególnie dzieci, bo bardzo lubię dzieci. Dzieci uważam, że dla nich jest ten czas najbardziej trudny, bo jeszcze nie są tak bardzo świadomi jak dorośli. Ona się zajmuje generalnie takimi animatorami dla dzieci. Ona ma taką grupę babci i dziadków, z którymi pracuje z dziećmi. A tutaj chciała, żeby właśnie kontynuować to, tylko że potrzebny jest język rosyjski albo ukraiński. Więc dlatego chciała połączyć trochę studentów z Ukrainy albo rosyjskojęzycznych, ukraińskojęzycznych.

Także ktoś tu dobrze strzelał. No nie wiem, czy Niemców wyganiali, czyli w którym to momencie. Są też takie zdjęcia z czasów wojny. Bo tutaj podobno był hotel. W moim domu, tak. Oficerskim. Ale Niemieccy oficerowie byli podczas wojny. Tak, Niemieccy, tak. W każdym razie jest to dom... przedwojenny i prawdopodobnie już jest blisko 100 lat. Powstał dla starostwa, dla urzędników, porządny dom, co najmniej dwa pokoje, kuchnia. No i jeszcze była taka wnęka, czyli jak była jakaś pomoc domowa, to tam też mogła sobie mieszkać i teraz jest tam przebudowany. Ale chociaż to był bardzo mały kącik, to wszystkie po kolei dzieci uczyły się tam, studiowały.

Ja kończyłam studia w tym kąciku, wcześniej moja siostra medycynę, także to był jeszcze taki dodatkowy, no bo kiedyś tu było bardzo dużo ludzi. To byli rodzice, była babcia. Ja miałam dwóch braci i dwie siostry, więc tu mnóstwo było ludzi, ale potem coraz to się ktoś wyprowadzał. Natomiast rodzice byli w trudnej sytuacji materialnej, więc wynajmowali ten pokój studentkom. Ale to już po śmierci babci. Dopóki babcia żyła, to ten pokój po prostu myśmy tam razem z nią mieszkały. Także mieszkanie jest przestronne, wysokie, oddychające. W pięknej książce Sprawy ludzkie socjolog Jan Szczepański definiuje osamotnienie jako brak kontaktu z innymi ludźmi oraz z sobą samym.

No bo jakiś inny znajomy się do niego doszedł. No i wezwał tatę i powiedział, że nie, jednak zmienia zdanie. A tata mówi, ale my jesteśmy już przeprowadzeni. No to wysłał urzędnika, żeby sprawdził, czy to prawda. No ale jak zobaczył, że już to wszystko jest przeprowadzone, to machnął ręką i tak jesteśmy. Także taka historia z tym się wiąże. Natomiast zanim myśmy to przeprowadzili, mieszkaliśmy w Glinnym Stoku, koło Parczewa. Był to majątek mojego taty, mojego dziadka, mojego pradziadka. To była taka, jak to mówi się, zagrodowa szlachta, czyli dość uboga, no ale dająca możliwość życia sporej rodziny. To jest moja babcia, mieszkała tu razem z nami, Bronisława.

Natomiast pozostałe osoby odczuwają taki stan, przy czym w różnym stopniu, niektórzy rzadziej, niektórzy częściej, ale myślę, że to duży procent ludzi, którzy tą samotność odczuwają, czyli mają jak gdyby kłopoty z pokonywaniem osamotnienia. No i teraz o mojej mamie. Mama właściwie urodziła się w takim też dworku w Lipowej koło Kobrynia. Dziś to tereny Białorusi. Tak, ale jak miała 9 lat, to się przyniosła do Warszawy. Jej mama była warszawianką i w Warszawie chodziła na pensje. Prywatna pensja była. Ach, prywatna. To jest szkoła nawiejskiej i muszę pani powiedzieć, że znalazłam takie notatki, naprawdę taka karteczka, gdzie mama zaczęła pisać wspomnienia o tej szkole i proszę zobaczyć, że o tej szkole ona pisze tak.

Aby podkreślić, że uczyć się należy dla zdobywania wiedzy, a nie dla zaspokojenia ambicji sukcesów we współzawodnictwie, nie stawiano uczennicom stopni. Ale bardzo wymagano. Proszę następny kawałek notatki. Kształtowały postawy twardej odpowiedzialności za swoje czyny. Umiały wysłuchać, doradzić, nawiązać kontakt z każdą uczennicą. No, proszę bardzo. Już taka szkoła istniała, gdzie była właśnie otwarta na ucznia i też mama opowiadała, że każda klasa miała tak zwaną damę klasową, odpowiednik naszej wychowawczyni, ale ta dama klasowa nie uczyła, nie prowadziła lekcji, natomiast mogła przyjść na lekcje, mogła obserwować jak się dziewczyny sobie radzą.

I opiekowała się nimi. Także pomagała w momencie, kiedy miały jakieś braki. One musiały wszystko zaliczyć, ale nie było tych stopni cyfrowych. To my się dopiero teraz jakoś tam zaczynamy cofać i rozumieć, że nie cyfra decyduje o jakości człowieka. Ale to właśnie, proszę, taka szkoła już była. To jest pamiętnik, to jest pamiętnik ze szkoły podstawowej. Jak rodzice wpisali takie wpisy, mama w 1909 roku, czyli mama ma 8 lat, dostaje taki wpis, który my czytając w tej chwili możemy powiedzieć, że absolutnie się sprawdził. Taka była moja mama i tutaj jak tata jej napisał, żądaj mało od ludzi, od siebie zaś wiele, a znajdziesz w życiu zawsze spokój i wesele.

A także dlatego, że mają bardzo ograniczone kontakty z rodziną, ponieważ część rodziny nie żyje, a część mieszka gdzie indziej. Te kontakty są rzeczywiście trudne. Potem mama pracowała zaraz po ukończeniu szkoły w banku, co znaczy, że tym rodzicom się za bardzo nie powodziło w tej Warszawie. Ale tata przyjeżdżał tam do kuzynów do Warszawy, poznał moją mamę i ściągnął ją do Glinnego Stoku. Czyli Aleksandra Halina? Tak, ale mama całe życie używała Halina. Natomiast jak przychodziła na meryturę, to w dokumentach zobaczyli, że w metryce chrztu chyba, że była Aleksandra Halina. Wyszła za mąż, za właśnie Jana Zaorskiego, pojechała do Glinnego Stoku.

Bardzo to pomogło. No ale tak, jedna córka w jakimś harcerstwie nielegalnym w Lublinie. Syn oczywiście koniecznie chciał do wojska już jak miał 16 lat. Ledwo coś, ja się urodziłam, to siostra i brat natychmiast mnie pojechali ochrzcić, ponieważ brat musiał do wojska. No oczywiście chłopak rwał się, nie było to takie proste, ale poszedł do tego wojska i rzeczywiście przez długi czas nie było wiadomo gdzie jest. No ale przeżył. No i co? Byli partyzanci, którym się pomagało, ale były też bandy. Była taka banda, która kiedyś wpadła do dworu i koniecznie chciała zegarek mamy, a mama nie chciała dać. No to strzelił nad głową mamy.

Wynika to oczywiście trochę z procesu naturalnego, że po prostu umierają najbliżsi przyjaciele, no ale także chyba z braku możliwości utrzymywania tych kontaktów w małych mieszkaniach, czy też z trudności nawiązywania nowych kontaktów. No i teraz, jeśli chodzi o moją mamę, to zupełnie zmiana. Mama, mimo że miała maturę, ale nie miała wykształcenia ukierunkowanego i zrobiła kurs higienistek. Do Katowic pojechała i została higienistką w dwóch przedszkolach kolejowych. I mama wychodzi z domu przed szóstą raną. Ponieważ staje przy drzwiach, jak matki wprowadzają dzieci, każde dziecko sprawdza, czy przypadkiem nie ma gorączki, jakie ma gardło, czy ma fartuszek i chusteczkę.

I wszystkie dzieci, jeśli tylko było jakieś podejrzenie o stan podgorączkowy, czy jakieś zasmarkanie, było izolowane, a mama miała polecieć do pracy po zwolnienie i dziecko zabrać. Dzięki temu mniej dzieci chorowały. To też dobrze pamiętam, że postarała się o fotel dentystyczny i o dentystkę w przedszkolu, co też nie każde przedszkole miało. a poza tym organizowała imprezy dla dzieci. Potrafiła grać na fortepianie, więc akompaniowała na występach. Miała przeróżne pomysły. O, proszę bardzo, dzień wiosny. Dobrze pamiętam to, jak mama organizowała na Nowym Świecie. W przedszkolu, dzieci, ubrany taki korowód i cała impreza na powitanie wiosny.

A tu moja mama jako baba Jaga. Także bardzo była twórcza i jak ktoś się mnie pyta, skąd ja mam te pomysły na rozmaite imprezki, no to proszę bardzo, to właśnie okazało się, że to się też dziedziczy. No to taka niezwykła higienistka. O, tu już jest pożegnanie. 11 lat pracowała w tych przedszkolach i sobie proszę wyobrazić, jeszcze początkowo nie było żadnej komunikacji, mama na piechotę latała. ze spokojnej. W zimie ciemno, wszyscy spali, a mama biegła. No ale nigdy nie narzekała. Gdybym mogła powiedzieć o takiej charakterystycznej wartości mojego domu i moich rodziców, to jest to, że nigdy nie narzekali. Ja to dobrze pamiętam, jak potem przychodziła żona mojego brata.

No to tak, no jak to kobieta, no coś chciała sobie ponarzekać. Na co moja mama odpowiadała. Inni mają gorzej. Także to naprawdę przepis na życie. życie wewnętrzne, tak by to można było nazwać, wtedy potrafią przezwyciężać osamotnienie. Wśród tych osób, które mieszkają samotnie, 20%, czyli jedna piąta, nie odczuwa nigdy samotności.

Ja to naprawdę bardzo podziwiam. Ja na przykład, jak teraz dla Ukraińców, robiłam po wybuchu wojny i mobilizowałam studentów. No, jakoś się udało, ale ja wiem, jaki to jest trud, mobilizować młodych do odpowiedzialności. Czyli muszę tam być, a nie to, że może przyjdę, może nie przyjdę. To najbardziej podziwiałam. Człowiek chyba dzisiaj bardzo rzadko dokonuje pewnej refleksji nad tym, co robi nad sobą samym, nad światem, który go otacza. Ten napływ bodźców człowiekowi nie pozwala na takie wejście w siebie. Bez tego wejścia w siebie nie ma przygotowania do starości. Do przeżywania samotności.

Mam kontakt z młodymi. Mam kontakt z młodymi i nieprawdą jest, że młodzi nie potrzebują takiego kontaktu. To starsi się wycofują. Jeśli ich zapraszam na herbatkę, to chętnie przychodzą. Przyjdzie do mnie moja sąsiadka, która jest studentką z Ukrainy i z którą taki kontakt utrzymujemy. Teraz wyjeżdżała, więc pewnie mi coś opowie, co tam słychać na tej Ukrainie. No i też się cieszę, że tak jakoś mogę ją troszkę wspierać, bo widzę, że to jest też jej potrzebne, bo czasami różne są sytuacje. Mam kontakt jeszcze tu z fundacją Jana Pawła II, bo tam też jest jeszcze druga studentka z Ukrainy.

Ostatnio mnie nauczyły robić tak zwane serniczki, które na Ukrainie są bardzo popularne i w każdej kawiarni można je dostać. Ale ja absolutnie uważam, że osoby starsze mogą służyć pomocą emocjonalną młodym. Pomocą emocjonalną młodym. No, moje wnuki, trójka wnuków, ale wczoraj Marysia przyszła i opowiadała, jakim spektaklu brała udział. No, to aż mnie zmroziło, bo bardzo trudny temat, ale to jest taka wielka radość, jak młody człowiek opowiada. No, wiem, że oni tą komórkę mają obok, nie? I ciągle zaglądają. No i nie wiem, jak utrzymać, bo ja się boję bardzo takiej przerwy pokoleniowej, bo to rzeczywiście jest bardzo trudno.

Pokazano wszystkie 20 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.