RZ#23 Kaktus i słoneczniki | Podcast kryminalny

Malarz van Gogh jest znany ze słoneczników i odciętego ucha, a Holandia z tego, że to na jej ziemi się właśnie owy artysta urodził. W życiu, jak to nie tylko z artystami bywa, raz jest się na górze, a raz na dole. Bruty pech, jak to się mówi w Gencie. Więc kiedy Vincent van Gogh upada na dno, doprowadza go to do podjęcia drastycznych decyzji dotyczących dalszego przebiegu własnego życia. Z powodu tego zdarzenia młodszy brat Vincenta, Theodor, zaczyna cierpieć na depresję i po niedługim czasie także umiera. Jednak nic w przyrodzie nie ginie i jego wnuk, Johan, który już zresztą nie żyje od roku 2019, sprowadzi na świat kolejnego Theodora, który także urodzi się w Holandii i także będzie miał w swoich ostatnich chwilach życia do czynienia z konsekwencjami użycia broni palnej.

Theo przyjeżdża właśnie na swoim rowerze przez Linaustradz, kiedy słyszy za plecami charakterystyczny dźwięk towarzyszący temu miejscu. To tramwaj 19, który za chwilę wymieni go na swojej trasie, ciągnącej się wzdłuż używanej właśnie przez mężczyznę ścieżki rowerowej. Theo, tak jak wielu innych ludzi tego poranka, podąża nią właśnie do pracy. Jest wtorkowy poranek, godzina 8.45, 2 listopada roku 2004. Wschodnia strona miasta nazywanego też Mokum albo Wenecją Północy. Jesteśmy w holenderskiej stolicy kraju, czyli Amsterdamie. Kamery sklepowe rejestrują poruszających się pieszych, automobilistów i rowerzystów, w tym także Theodora, niskiego z postury 47-letniego mężczyzny, który na swoim rowerze ma doczepiony z przodu koszyk na zakupy, a w nim, w sklepowej torbie, leżą najważniejsze dla niego przedmioty codziennego użytku.

Mężczyzna jak zwykle przejeżdża swoją stałą trasą, której niestety nie ma zamiaru zmieniać, chociaż niejednokrotnie już mu to doradzano. A to dlatego, że Theo już od pewnego czasu dostawał groźbę śmierci. Inni uważali, że Theo powinien wziąć się na poważnie, jednak on sam twierdził, że wiejskiego głupka, tutaj cytuję, z jakiego sam się miał i jak się opisywał, nikt nigdy nie ruszy. Takim jak on podobno nic złego się nigdy nie przydarzało. Za Theo jedzie 30-letnia kobieta, udająca się właśnie na dodatkową lekcję jazdy samochodem. Jest ona notabene niedaleko sąsiadką mężczyzny i rozpoznaje jego osobę po pusturze. Jedzie tak blisko niego, że potrafi odczytać nawet biały napis na jego bluzie. Jest zwyczajny dzień, ludzie nie zwracają na siebie nadzwyczajnej uwagi. Jeden z przechodniów wydaje się tego poranka za potrzebą do coffee shopu, czyli oficjalnego punktu sprzedaży zielonego suszu, a inny do urzędu, żeby załatwić sprawy administracyjne.

Nie dzieje się nic do momentu, kiedy ludzie podążający ulicą Linaustrad nie usłyszą wystrzału z pistoletu HS2000 i nie zobaczą jak jeden z rowerzystów po porzuceniu swojego pojazdu zaczyna uciekać na drugą stronę ulicy. Za biegnącym podąża drugi człowiek. Ten jednak już robi to o dużo spokojniej i bez pośpiechu, a do tego w ręce trzyma broń. Kiedy postrzelony Theo, bo to on jest właśnie ofiarą tej napaści, opada na ścieżkę rowerową, w jego stronę zostaje oddane jeszcze parę strzałów. Napastnik najwidoczniej nie jest pewny, czy dokończył swoje zadanie, bo postanawia dodatkowo dużym, ostrym narzędziem przeciąć podstawę głowy leżącego, a potem wbić przyrząd w klatkę piersiową ofiary. Na sam koniec wyjmuję jeszcze papier, który przyczepia do ciała leżącego, przy użyciu tym razem drugiego ostrza, tym razem jednak dużo mniejszego.

Powiadomionej przez obecnych na miejscu zdarzenia świadków policji zostaje przekazana informacja o kierunku, w którym udał się napastnik. Okazuje się także, że oprócz jej już niestety nieżyjącego Theodora, zwanego też Theo, który dzisiaj nie dotrze do pracy, napastnikowi udało się zranić jeszcze dwie postronne osoby. Funkcjonariusze udają się więc w stronę Osterpark, graniczącego z ulicą Linaustrad, gdzie dość szybko stają oko w oko z człowiekiem, który pozbawił życia 47-latka. Po krótkiej wymianie argumentów oraz naboi napastnika udaje się zaaresztować. Kolejną rzeczą, którą zajmują się funkcjonariusze, to przeglądnięcie rzeczy znalezionych przy ciele Theo. Okazuje się, że treść liściku pozostawionego przy ofierze wiąże się z pewnym politykiem oraz 11-minutowym filmem zatytułowanym Submission, czyli podporządkowanie.

Theo van Gogh, 47-letni rowerzysta z Linnaustrad, był właśnie twórcą tego filmu, a samo dzieło zostało zakończone na początku obecnego roku 2004. Jego współtwórcą był Hirsi Ali, somalijsko-niderlandzka pani polityk partii VVDA. Do niej właśnie był skierowany liścik pozostawiony na ciele zmarłego. Sam film o tytule Submission był, jak wiele mediów uzna, głównym powodem śmierci Theo. Opowiadał o życiu islamskich kobiet, które z powodu wyznawców ich religii miały mówiąc prosto przeromanę. Fragmenty filmu, które wywołały najwięcej kontrowersji wśród muzułmanów, to nagie ciała kobiet, na których napisane były teksty z ich świętej księgi. Do tego film ukazywał, jak mało przyjazny kobietom jest charakter tej religii.

To właśnie z powodu wyrażenia swojego zdania na temat religii Theo od dłuższego czasu dostawał groźby. Sprawca dzisiejszej napaści zagroził w liście, że Hirsi Ali będzie kolejną ofiarą fundamentalistów. I tak, sprawca był może samotnym wilkiem, ale za jego plecami stała cała grupa ludzi. Nie omieszkał on też wyrazić swojego negatywnego zdania na temat żydowskiej kliki, która według niego Rządzi krajem holenderskim. Jednym z członków tej kliki miał być według mordercy także burmistrz Amsterdamu, pan Joop Cohen, którego żydowskie pochodzenie miało napastnikowi nie przypaść do gustu. Jak widać napastnik groził śmiercią za wyrażanie zdania na swój temat, sam jednak nie miał problemów z mówieniem o tym, co jemu nie pasuje. A napastnikiem był Bouyeri Mohammed, urodzony jako syn pierwszej generacji imigrantów, którzy słabo porozumiewali się po niderlandzku i mieli mało kontaktów z autochtonami.

AIVD to służba bezpieczeństwa, a Hofstadtschrupp to nazwa, którą agenci nadali grupie muzułmańskich młodziaków podejrzewanych o planowanie terrorystycznych aktywności. Niedługo po śmierci Theo i zatrzymaniu Mohammeda, ten, za poradą swojego adwokata, pana mecenasa Petera Plassmana, postanawia odwołać się do prawa milczenia i nie zamierza współpracować ze służbami. Nie przeszkadza to oczywiście prokuraturze oskarżyć go o sześć przestępstw, w tym próbę zabójstwa przechodniów, złamania prawa dotyczącego posiadania broni oraz podejrzenie udziału w kryminalnej organizacji terrorystycznej. Sam Amsterdam, znany z różnorodności i wolności, zszokowany jest śmiercią Theo. W porównaniu z innymi wielkimi miastami, to jako jedno z nielicznych zachowało według źródeł dość przyjacielski charakter dla przedstawicieli wielu warstw społecznych.

Jako przykład podaje się wizytę europejskiej elity politycznej w roku 1997, która wtedy ze skromną jedynie ochroną jeździła sobie na rowerach po ulicach tej pozytywnie nastawionej wioski. Miasto dumne do tej pory ze swojej tolerancji, a nawet z rzadko spotykanej agresji na ulicach, chwaliło się wyważonym i mądrym prowadzeniem rządów według myśli lewicowo-liberalnych i myślało, że zradykalizowana młodzież prawdopodobnie szybko zmieni zdanie i zmądrzeje. Dlatego takich ludzi jak Mohammed i Samir obserwowano, ale nic z nimi nie robiono. Jaki był rowerzysta Theo van Gogh, który zginął na Linaustrad w Amsterdamie? Jak samo nazwisko wskazuje, może mieć on coś wspólnego ze słynnym artystą i rzeczywiście tak jest. Vincent van Gogh, słyczny malarz, miał brata, a brat ten był właśnie pradziadkiem naszego Theodora, zwanego również Theo.

W rodzinie talent nie zginie, może trochę się zmodyfikuje, I tak jak jego przodkowie, Theo również zostaje artystą, tylko trochę bardziej nowoczesnym. Zajmuje się bowiem kręceniem filmów i pisaniem tekstów do gazet. Urodzony 23 lipca roku 1957, Theo był synem pana Johanna van Gogha, który pracował w Służbie Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Matka, Anna von Hof, pełniła rolę pani domu, czyli w domu panował tradycyjny podział ról. Jednak ten dom, już mniej tradycyjnie, był pełen dyskusji i to rozgrzewających do czerwoności. Theo w całym tym cyrku nie rzucał się zbytnio w oczy, kiedy stał w łazience i wyrażał przemowy do ludu. Nikomu to nie przeszkadzało, bo rodzina miała otwarty umysł na wiele spraw.

W latach 80. Theo chce założyć partię polityczną, której głównym punktem było usunięcie dofinansowania filmowców. Zostaje także poproszony przez jednego z polityków o imieniu Fortin o zostanie ministrem kultury. Theo odbiera to na ten czas jako dobry żart, ale podobno sama oferta była jak najbardziej prawdziwa. Składający ją polityk zginie niestety tak samo jak Theo od strzałów w roku 2002. Przyjaciel Theo, a lepiej powiedzieć jeden z najlepszych w tym dużym gronie, opisuje go jako wielkiego myśliciela, który brał dużo osobistego ryzyka, żeby spełnić swoje marzenia. Jeśli nie miał pieniędzy na nakręcenie filmu, to potrafił zostawić swój dom. Jego filmy wraz z czasem robiły się lepsze, możliwości coraz bardziej większe, a Theo posiadał już wielu profesjonalnych kolegów, własny styl i tematykę.

Przyszłość niskobudżetowego filmowca jawiła się w różowych barwach. Oprócz filmów Theodora zajmowało również pisanie artykułów, w których wyrażał swoje zdanie na temat dziennikarstwa, polityki i ogólnie całego świata. Dotyczyło to głównie uczucia zawodu na temat tego, co mu nie odpowiadało. Wyrażanie swojego zdania nie dodawało mu jednak wewnętrznej siły. Sprawiało jedynie, że czuł się wolny, kiedy to robił. No i tak jak niektórzy ludzie potrzebują dowolności pieniędzy, to niektórym wystarcza możliwość wyrażania własnego zdania. Theo w swoich tekstach ukazywał upadek kultury, a od swoich czytelników nie oczekiwał przytaknięcia i potwierdzenia zdania. Chciał tylko, żeby sami zrozumieli, jak świat jest zepsuty. I tak samo jak on, pomyśleli, że to w sumie śmieszne, że ludzie sami potrafią to zniszczyć.

Van Gogh nie ukrywał więc swojego kontrowersyjnego zdania na różne tematy, co oczywiście sprawiało, że często przydarzały mu się niemałe kłótnie, chociaż on sam zawsze przyznawał, że dla niego harmonia jest najważniejsza. Po prostu ludzie odbierali jego prywatne zdanie, jakby to rzec, no nie za dobrze. Dopóki Theo nie umrze, nikt nie będzie tak bardzo się zastanawiał nad tym, przynajmniej publicznie, dlaczego mężczyzna tak bardzo dążył do pokazania światu uczciwie, co myśli na różne kontrowersyjne tematy. Po śmierci jednak zacznie się doszukiwanie, co mogło być tego przyczyną i oczywiście odnaleziona ona zostanie w dzieciństwie zmarłego. Jak sądzą siostry Theo, Jozin N. i Yantin, ich młodość nie należała do szczególnie skomplikowanych.

Sam Theo wyrażał się o swojej rodzinie w samych superlatywach. Był trochę rozpieszczony, co znaczyło, że dużo czasu zajęło mu dostosowanie się do prawdziwego świata, A trwało to tak jakby do około 30 roku życia. W wieku 44 lat poszedł do psychiatry, bo miał fobię związkową, czyli lęk przed przywiązaniem. Może jako dziecko tego nie zauważał, ale jego rodzice mieli skomplikowane małżeństwo, co jak się z czasem okazało, miało duży wpływ na jego życie emocjonalne. Okazuje się po wizytach u profesjonalisty, że rodzice Theo wcale nie zawsze żyli ze sobą w zgodzie. Do tego Theo nasłuchał się od swojego dziadka opowieści z obozu zagłady, co zmieniło go w wieku 11 lat z nieśmiałego chłopca w nieułożonego nastolatka, którego zachowanie było dla samej rodziny bardzo uciążliwe.

Najpierw wyrzucono go ze szkoły, a kiedy nadszedł odpowiedni według rodziców czas, Theo został praktycznie zmuszony do opuszczenia domu. Jednak nie było to skutkiem żadnej awantury i nie zabraniano mu składania wizyt, z czego korzystał w każdy weekend, przywożąc oczywiście przy okazji swoje pranie. Jak widać i w Belgii i w Holandii dom rodziny łączy się nieodłącznie z pralką. Jak sądzi siostra Theo, to zaufanie ze strony rodziny pozwoliło Theo we frywolny i wolny sposób prowadzić życie poza domem rodzinnym. Wiedział, że familia go kocha, więc czuł się bezpiecznie. Przesłaniało to wiele niedociągnięć w relacjach pomiędzy członkami, z których nie zdawał sobie sprawy, dopóki w końcu nie dorósł. Siedemnastoletni Theo przeprowadza się więc do Amsterdamu, gdzie na szczęście szybko zbiera wokół siebie grono przyjaciół.

Zaczyna także studiować prawo, żeby zostać adwokatem. Po przerwaniu nauki dwa razy próbuje dostać się do niderlandzkiej akademii filmowej, ale bez sukcesu. Jego grono przyjaciół jest na tyle mobilizujące, że z ich pomocą i ze swoją energią bez znaków Theo nakręca w roku 1982 film Lücher. Jest jego reżyserem i głównym sponsorem. Jest motorem przedsięwzięć i sam załatwia pieniądze na swoje projekty. Zresztą Theo i materialne rzeczy nie były w stałej relacji. Mężczyzna lubił wydawać kasę na przyjaciół, był szczodry i chętny do pomocy. Często przyjmował ludzi w swoim mieszkaniu, kiedy potrzebowali dachu nad głową. Nikt nigdy nie musiał płacić rachunków za kolacje czy kolejki w barze, kiedy filmowiec był przy tym obecny. Theo nigdy nie stawiał zresztą jednej butelki wina, ale od razu całą skrzynkę.

Przyjaciel Karel Habler dostał od niego na urodziny serię książek składających się z setek egzemplarzy. Inny kumpel, Michiel Hanrath, odnalazł na swojej wycieraczce kopertę z tysiącem huldenów. Jest to jakieś 450 euro. Które Theo nakazał mu wydać na romantyczną wycieczkę do Paryża lub Wenecji. A było to spowodowane tym, że przyjaciel mu tylko przylotem wspomniał o tym, że się poważnie zakochał. Przez jego prezenty z górnej półki ciężko mu było dać coś od siebie, ale też ciężko było zrozumieć jak ktoś, kto lubił rozpieszczać innych, mógł narobić sobie wrogów. I już wyjaśniam, van Gogh dzawał z siebie wszystko, ale też wszystkiego w zamian oczekiwał. Dla siebie był surowy i wymagał lojalności, pasji, poświęcenia i prawdomówności. To samo miało się tyczyć ludzi z jego otoczenia.

Jeżeli Theo raz kogoś przyłapał na na przykład hipokryzji, relacja była zakończona. Podczas kręcenia filmu Lücher takie rzeczy właśnie przyczyniały się do tworzenia irytacji. Kiedy jego kolega z planu nie miał ochoty pojawić się na nagraniach, tylko odwiedzić swoją partnerkę, van Gogh reagował złością. Jak przyjaciel zrozumiał, van Gogh czuł się w takich sytuacjach porzucony. Z taką samą siłą, z jaką oddawał się przyjaźniu, z taką samą prowadził kłótnie, które przy jego udziale bardzo szybko stawały się przeogromne. Niektórzy twierdzili, że te kłótnie były tak naprawdę o niczym, natomiast inni bronili Theo i twierdzili, że nawet kłótnie rozpoczynał i prowadził według konkretnych zasad, więc teoretycznie nigdy się one nie działy bez powodu. W taki sposób właśnie Theo zerwał kontakt z aktorem Hoffmanem oraz z pisarzem Leonem de Binterem, których zaczął skarżać komercjalizm i wykorzystywanie własnych dramatycznych przeżyć do zbicia zysku.

Nie tylko dla przyjaciół, ale i dla swoich kobiet van Gogh był wymagający. Jego eks-partnerka Hermine Landfrucht, z którą był 5 lat, zerwała z nim, bo specjalnie dla niej kupił zegar do odbijania się na początku i na końcu wizyty. Mogła widywać się z nim tylko raz w tygodniu o ustalonych porach. To mogło rzeczywiście wskazywać na to, że Theo nie miał ochoty do nawiązania długotrwałej i poważnej relacji. Do innych przyczyn takiego zachowania dochodziła jego ambiwalentna relacja z matką. Którą uwielbiał, ale z drugiej strony też przeżył z nią niejedną smutną sytuację. Sam Theo miał mieć podobno duży respekt do kobiet, już chociażby z tego faktu, że mogło urodzić dziecko. Kochał kobiety i to niejedną, a każdej specjalnej dla siebie damie dawał pierścionek i marzył o tym, żeby na jego pogrzebie z zazdrością patrzyły na siebie i porównywały, która z nich dostała od niego większy kamień.

Don Juan potajemnie marzył jednak o tradycyjnej rodzinie. Kiedy zamieszkał z aktorką Helene Hartmans i urodził im się syn, Louis, mężczyzna nagle zapragnął, żeby partnerka została w domu z dzieckiem. On miał zadbać o kasę i rzeczywiście dbał o nią tak dobrze, że prawie już nie widywał swojej rodziny. Tak bardzo rzucił się w wir pracy. Po roku takiego podziału relacja się zakończyła. To spowodowało oczywiście, że Theo poczuł się zdradzony. Nienagla dobra dziecka postanowił przełknąć swoją dumę. Kupił dom w pobliżu miejsca pobytu syna, a nawet postanowił żyć w przyjaźni z jego matką. To było wyjątkowe, bo Theo nie stosował półśrodków ani nie szedł na kompromis. Tak samo jak z przyjaciółmi kobietami, tak samo Theo obchodził się z Żydami i muzułmanami. To jeszcze w dzisiejszych czasach nadal jest uznawane za temat tabu.

Żadnych kompromisów, tylko najbrudniejsza szczera prawda. W latach 80. krytyka Żygów była zakazana. W latach 90. przerzuciło się to na muzułmanów. Jeśli się źle wyraziłeś, byłeś po prostu rasistą. Van Gogh przez swoje podejście do kontrowersji nazywany był przez to wiecznym antysemitą. Chociaż zdaniem innych i poprawnością polityczną to on akurat prawie się w ogóle nie przejmował. Nie zachowywał się tak dla zdobycia sławy czy uznania, ale dlatego, że nie mógł znieść poświęcenia dla rzeczy zagrażających jego wolności. Tak bardzo potrzebny do spokojnego życia w zróżnicowanym społeczeństwie niestety. Theo doprowadził formę obrażania do poziomu sztuki, jednak nadal miał potężną sieć przyjaciół, a środowisko aktorskie go uwielbiało. Prowadził jeszcze także program telewizyjny, w którym przeprowadzał wywiady z gośćmi, którzy poddawali się jego pytaniom bezproblemowo.

Prowadzony przez niego program Pretychechesprecken Prowadzony od roku 1989 do 1997 i zapraszający w przeciągu tych lat około trzy setki gości, odwiedzali nie tylko jego ulubieni artyści, ale także jego wrogowie, których grono niestety nadal się stale powiększało. na końcu programu Theo prosił swoich gości o pocałowanie kaktusa. W jednym z wywiadów, w których brał udział Politik Forteyn, zapraszający dawno temu Theo do bycia ministrem kultury, Zamiast kaktusowi dał buziaka samemu Theo. Ach, tacy ci Holendrzy chyba właśnie są. Theo pisał także artykuły, za których treść nieraz wylatywał z pracy, a także brał udział w nagraniach filmowych jako aktor. Właśnie z powodu swojego podejścia do życia, Theo regularnie dostawał groźby, które z chęcią publikował też na swojej stronie internetowej, The Hazel on the Rocker .

Kiedy miał na przykład zrobić prezentację swojej książki o tytule Alla Wie Lepiej, składającej się ze zbioru jego listów i tekstów do gazet, została ona odwołana z powodu poważnych zagrożeń, które wpłynęły do sponsora książki wydawnictwa Ekstra. Życie filmowca Theo nie zawsze było ostoją wolności słowa, którą chciał sobie wymarzyć. W roku 1984 Theo zostaje oskarżony o obrazę grupy Żydów oraz za obrazę Boga. W roku 1993 będzie na niego założone 7 spraw. Jedną przegrywa tę o obrazy autora Leona de Wintera. Theo dostał karę 1000 guldenów, ale zapowiedział, że zdanie nie zmieni i będzie je opublikował do roku 2040, nawet jeśli za każdym razem będzie musiał taką samą sumę pieniędzy wyłożyć. Theo w swoich ocenach nie wybiera.

Tak samo jak Żydów, tak samo obraża też katolików i Jezusa. Jednak sąd uznaje, że wyrażanie zdania Theo ma zapewnione w swojej prawie wolności wypowiedzi. Sprawa poszła wyżej, bo do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ale i tam uznano, że Jezus może wywoływać takie, a nie inne zdanie na swój temat. A Theo może je wyrażać. Jak i z poprzednimi religiami, taki Theo nie boi się wygłaszać własnej, najszczerszej prawdy na temat islamu. W maju roku 2004, Theo po raz kolejny obraża z owych wyznawców. Tym razem jednego konkretnego – Abu Yahyaha, przywódcy AL, Ligi Arabsko-Europejskiej. Dzieje się to podczas debaty o idealizmie w pełnej sali teatru miejskiego Stadschooburg w Amsterdamie. A obrażany przez to człowiek jest akurat jego partnerem w rozmowie.

Dzieje się jeszcze gorzej, kiedy w sierpniu 29 następuje premiera filmu Theo van Gogha o tytule Submission, który omawia kwestie kobiet w islamie. We wtorkowy poranek 2 listopada człowiek chcący wprowadzić na świecie porządek oczywisty i prawo do swobodnego wyrażania swojego zdania bez bicia za to osądzanym sądzi za poprawność polityczną czy też bycie rasistą, czyli nasz 47-letni Theo van Gogh. Jedzie do pracy rowerem. Kiedy za jego plecami pojawia się 26-letni bezrobotny Mohammed Bouyeri, poruszający się na modelu damskim marki Hazal, ale takim ciut potężniejszym, bo podchodzącym pod rower górski. Mohammed śledzi Theo już od wiaduktu kolejowego, tak jak zresztą już to robił wczoraj i parę tygodni przed dniem dzisiejszym. Mohammed na chwilę obecną nie pracuje, przerwał studia, a w CV, który rozsyła do potencjalnych pracodawców, nazywa się człowiekiem żyjący z zasiłków, któremu znudziło się siedzenie w domu.