Raport o stanie świata - 1 listopada 2025

Rośnie liczba aktów i ataków antysemickich, samo słowo antysemityzm jest dziś... różnie interpretowane, zależnie od tego, kto je wypowiada, mnożą się marsze propalestyńskie, które wielu uznaje za marsze antyżydowskie. I właśnie o tym, jak wojna w gazie zmienia dziś stosunek w różnych miejscach świata do Żydów, chciałbym teraz porozmawiać z dwojgiem moich gości, dwojgiem filozofów. Są z nami profesor Agata Bielik-Robson z Polskiej Akademii Nauk, emerytowana profesorka studiów żydowskich Uniwersytetu Nottingham. Dzień dobry, witam cię. Dzień dobry. I profesor Adam Lipszyc, także z Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Dzień dobry. Dzień dobry. I może zacznijmy od próby opisu tej zmiany.

Czy rzeczywiście ona ma miejsce? To znaczy, czy stosunek do Żydów zmienił się znacząco po 7 października 2023 roku? Jak na to patrzysz, Adam Lipszyc? Po pierwsze chciałem powiedzieć, że nie jestem socjologiem, choć pracuję w Instytucie Filozofii i Socjologii, ale reprezentuję działkę filozoficzną, więc moja wiedza na temat zmiany stosunku do Żydów na świecie, a także w Polsce, nie wykracza właściwie poza wiedzę średnio uważnego czytelnika gazet. Natomiast chciałbym powiedzieć kilka rzeczy. To znaczy jedna jest taka, że państwo Izrael odpowiadając na atak Hamasu 7 października, powołując się na prawo do samoobrony, rozpętało akcję, która z całą pewnością powoduje, że sytuacja Żydów na świecie jest...

Po prostu. Agata Bielik-Robson. Ja się zgadzam z Adamem, że wydarzyła się absolutna katastrofa i to właśnie katastrofa w dziedzinie samego judaizmu. Nie możemy mówić tylko o katastrofie państwa Izrael, katastrofie Palestyny, co się nie mieści w samych tylko politycznych kategoriach, choć już nawet w tych politycznych kategoriach ma to rozmiary apokaliptyczne. Ale faktycznie ja tu widzę, po tym środowisku studiów żydowskich, w którym się obracałam przez ostatnie kilkanaście lat, że ta katastrofa już znalazła tam swoje echo. I powiedziałabym tak, po części jest tak, jak powiedział Adam, panuje absolutna konfuzja, w większości depresja, coś w rodzaju takiego głębokiego wdechu,

Więc nagle sytuacja, w której to właśnie Żydzi w Izraelu nagle całkowicie gwałcą tę lekcję, tę podstawowe zasadę etyczno-polityczną, na której podtarzam, nasz ład został ugruntowany. Jest sytuacją wręcz demoniczną. Właśnie oni powinni byli wziąć sobie absolutnie do serca tę zasadę, że tego powtórzenia nigdy nie będzie. I oczywiście, jeśli dobrze rozumieć tradycję żydowską, to tak jak właśnie powiedział Adam. zmierza ona ku temu, ażeby realizować ciągle, pracowicie, uparcie realizować ideał sprawiedliwości i nigdy nie osiągając zadowolenia z tego, co jest.

Ale troszkę inaczej niż Adam powiedziałabym, że już od razu pojawiają się próby myślenia. Czyli nawet może jeszcze nie rekonstytucji nowego porządku, ale już jakiegoś radzenia sobie z tym absolutnym kryzysem. No przede wszystkim pojawiają się już kolejne głosy, książki nawet pisane bardzo krytycznie pod adresem syjonizmu. Pojawia się taka absolutna potrzeba przemyślania tego wzorca, na którym został oparty budowa państwa Izrael, czyli doktryny syjonistycznej. To jest chyba niezwykle ważne, że rzeczywiście, jeżeli możemy mówić o jakimś nowym elemencie, to jest wejście tego nurtu, o którym właśnie Agata przed chwilą powiedziała, to znaczy nurtu kwestionowania idei syjonistycznej w sposób otwarty.

którzy dokonali najbardziej demonicznego wypaczenia całej tej tradycji, bo z tego właśnie, jak mówił Adam, co było uniwersalne, uczynili ściśle partykularnym. Co było powszechnym przesłaniem etycznym dla całej ludzkości, uczynili po prostu apanarzem dla własnego narodu i nacjonalistycznie pojmowanego mesjanizmu. Ale chciałabym też jeszcze powiedzieć o czym innym. O tym, że Adam powiedział w pewnym momencie w swojej pierwszej wypowiedzi, że w pewnym sensie nieważne, czy się krytykuje Izrael, czy nie, to jakoś rzeczywiście sam fakt, że jest się Żydem w tej chwili wystawia nas trochę na atak.

To jest zupełnie inna konstrukcja. Dlatego na przykład dla mnie obsceną jest całkowicie łączenie 7 października z zagładą. Obsceną po prostu. To jest dla mnie karczemne, to jest dla mnie bluźniercze, a nawet używanie słowa pogrom. które ma swoje dość precyzyjne znaczenie. To, co się dzieje na zachodnim brzegu, to są pogromy. Nie, no poczekaj, to czym się różni to, co zrobił Hamas 7 października od tego, co robią osadnicy żydowscy wobec Polesniczyków? Dobra, to znaczy możemy rozszerzać znaczenia słów, tak? Nie, no chyba tutaj nawet nie trzeba. Słowo pogrom... Z tego co rozumiem, że Adam chce powiedzieć, że pogrom odbywał się, jeśli w ogóle to słowo ma jakieś specyficzne znaczenie, wobec mniejszości żydowskiej, która była w pozycji zagrożonej.

Toczy się cała ta debata, która jest właściwie przeniesieniem tego, co się dzieje na znacznie większą skalę w różnych innych miejscach na świecie. Ludzie się obrażają nawzajem, ludzie się dyslajkują nawzajem, wyrzucają się z różnych baniek, w których żyli do tej pory. Jak wy to oceniacie? Czy w ogóle jesteście w tym, czy raczej niekoniecznie? Ja zupełnie nie jestem w mediach społecznościowych, natomiast muszę opowiedzieć o jednej dziwnej historii, która właśnie teraz się dzieje w tym właśnie środowisku studiów żydowskich, światowych. Wszyscy oczywiście mamy swoje konta na Akademia Edu, gdzie zamieszczamy swoje teksty. Nie wiem, czy Adam, ty zorientowałeś się, co się dzieje? Dzieje się coś bardzo dziwnego.

Tego nie zastąpią gesty wytykające niesprawiedliwość antysemityzmu, niesprawiedliwość, asymetrię, skupienia na przemocy państwa Izraela, odwracanie wzroku od wszystkich innych strasznych państw na świecie i tak dalej. Nie da się tego zastąpić. Po prostu. Ja bym powiedziała tak. Ja się ze wszystkim zgadzam, co powiedział Adam. I też a propos tej mniejszości, która powinna być większa w Izraelu, ale nią nie jest, która ciągle jest gotowa aktywnie protestować przeciwko Netaniahu. Są ludzie, tylko ci wejdę w słowo, są ludzie, którzy przychodzą na te marsze, na te protesty co tydzień. Tak, jak taka antygona, która po prostu decyduje się.

Ale chciałam powiedzieć też, wrzucić pewne ale. Ponieważ ja sądzę, że ta mniejszość być może mogła być trochę większa, gdyby nie poczuła się zdradzona przez światową lewicę. Ta idea zdrady lewicy bardzo często się w Izraelu pojawia. Widzę Adam, że kręcisz głową, ale niestety jest coś na rzeczy. To Ewa Ilus wprowadziła ten termin, mówiąc, że lewica izraelska poczuła się całkowicie zdradzona przez tę radykalną lewicę światową, która tak po manichejsku wzięła stronę propalestyńską, właśnie między innymi posuwając się już do takich postulatów, ażeby praktycznie zlikwidować państwo Izrael.

U niektórych z nich poszło to tak dalece, że do tej pory utożsamiając się z lewicą, nagle poczuli się kompletnie zdezorientowani. No bo skoro bycie lewicą oznacza totalną krytykę Izraela, no to przecież oni nie mogą nią być. Co w pewnym sensie, mówię, nie stanowi to usprawiedliwienia, a nie alibi, ale w niczym nie pomaga. Ten nadmiar radykalności absolutnie w niczym nie pomaga. Manicheizm jest zawsze szkodliwy politycznie i w tym przypadku nie działa również, a właściwie ma skutki kontrproduktywne. Agata Bieli-Krobson, Adam Lipszyc, oboje profesorowie Polskiej Akademii Nauk. Dziękuję bardzo. Bardzo dziękujemy. Dodam jeszcze, że nasza rozmowa odbywa się na kilka dni przed startem Warszawskiego Festiwalu Filmów o Tematyce Żydowskiej.