Poza granicami ciała

W oparciu o ten dominujący paradygmat tworzone są niemal wszystkie struktury, w których operujemy, czy to społeczne, polityczne, ekonomiczne czy prawne. I pojęcia takie jak prawa człowieka, obywatelstwo, własność prywatna, Operują na podstawie koncepcji ciała właśnie jako tego stabilnego, samodzielnego i niezależnego podmiotu. I jak pisze Donna Haraway, mowa tu o ciele jako oświeceniowej figurze spójnej i mistrzowskiej podmiotowości. I to spojrzenie na ciało jest również silnie ustanowione w dualizmie tego co zewnętrzne i wewnętrzne. To zostaje bardzo klarownie oddzielone od siebie warstwą skóry, która w naszej kolektywnej wyobraźni funkcjonuje właściwie jako praktycznie nieprzepuszczalna błona, która wraz z systemem odpornościowym chroni nas i nasze ciało przed inwazją z zewnątrz.

Będziemy więc myśleć o cielesności nie jako stabilnej formie, lecz procesie stawania się. W tym procesie stawania się ciało nosi potencjał zrobienia czegoś nieprzewidywalnego i nieznanego nam wcześniej. To nowomaterialistyczne, nowe przynajmniej dla kultury zachodniej i posthumanistyczne spojrzenie na ciało nie chce ciała schwytać czy skategoryzować. Jak już mówić o ciele z perspektywy posthumanizmu i nowego materializmu, trudno tu pominąć feminizm materialny, znany także korporalnym. W sumie to wszystkie współczesne badaczki, do których dzisiaj nawiążemy, jak Stacy Alaimo, Nancy Tuana, Astrid Neimanis czy Donna Haraway, tworzą właśnie w tym nurcie feminizmu.

Koniec cytatu. I co w feminizmie materialnym jest również ekscytujące, to to, że otwiera się na relacyjność, relacyjność ciała ludzkiego z ciałami pozaludzkimi, I właśnie na tym skupimy się konkretnie dzisiaj, przedstawiając nasze ulubione teoretyczki Stacy Alaimo, Nancy Tuwane, Astrid, Neimanis i Donna Haraway. Zaczniemy od mojego intelektualnego crusha, czyli Stacy Alaimo. Mogłabym opowiadać o jej książkach i artykułach godzinami, ale mamy jeszcze inne rzeczy do obgadania, więc tym razem skupię się jedynie na zaproponowanym przez nią pojęciu transkorporealności, czyli realności cielesnej porowatości ciała ludzkiego jako miejsca tranzytu.

To samo według Tyłany tyczy się miliardów innych zjawisk i bytów, w tym ludzkiego ciała. I teoretyczka konfrontuje wizję ciała i jego stabilnej i jednolitej formy W obrębie której łatwo oddzielić to co biologiczne od kulturowo skonstruowanego i podkreśla, że nasza cielesna egzystencja jest zawsze zlepkiem całego wachlarza elementów, które nawzajem na siebie oddziaływują i wzajemnie się tworzą. I lepkość ciała wskazuje na zdolność ciała do stawania oporu, do negocjacji, a nie jak w płynności ciągłego przepływu, braku formy i takiej jakby otwartości na wszystko. No właśnie, mówiąc o konfrontowaniu wizji stabilnego ciała, nie mogę nie opowiedzieć Wam o postaci cyborga wywodzącej się z pracy Cyborg Manifesto autorstwa Donny Haraway.

Haraway korzysta z metafory cyborga, żeby pomóc nam wyjść poza binarne kategoryzowanie ciał i rzeczywistości w ogóle i w krytyczny sposób dostrzec naszą cielesną kondycję, zarówno jej systemowe pułapki, jak i te wiele możliwości emancypacyjnych. Cyborg jest hybrydą maszyny i organizmu, No i on opowiada wiele złożonych historii dla naszych czasów, będąc takim stworzeniem spowitym ze społecznej rzeczywistości i fikcji. To jest zresztą też dość typowe dla Haraway, że ta fikcja i rzeczywistość, fikcja i fakt bardzo się ze sobą pokrywają. Cyborg to zarówno figura z książek sci-fi, jak i nasza codzienność, bo cyborgowa jest na przykład medycyna, umożliwiając nam dłuższe życie przez wszczepianie rozruszników serca, czy lepsze słyszenie poprzez na przykład aparaty słuchowe.

Cyborgowy jest tryb pracy maksymalizujący ludzką efektywność poprzez farmakologię, która przedłuża nasz naturalny tryb dzienny ciała. Cyborgowa jest także wojna, która korzysta z coraz nowszych technologii, Umożliwiających snajperom namierzanie ciał. AI także przedłuża nasz zasób wiedzy także wewnątrz mózgu według tych wszystkich technologicznych projekcji. I Haraway podkreśla potrzebę dotykania tej metafory poprzez soczewki feminizmu, socjalizmu, materializmu, by dotknąć spekulacji etycznych i w jakimś sensie hakować te pojęcia nauki i technologii. I tego, czym nasze ciała są lub mogą być. I zaznaczając ten czas zatarcia granic między naturą i kulturą, syntetycznym i naturalnym, prywatnym i publicznym, całością oraz częściami, Haraway opowiada też historię zarówno biopolitycznej opresji, jak i tych wielu potencjałów emancywacyjnych zacierania się granic ciała.

Zarówno tych tożsamościowych, czy na przykład właśnie głównie technologicznych. I wśród nich Haraway wymienia między innymi, bo tych wątków jest bardzo dużo, właściwie niemal cała strona tekstu jest takim wymienianiem tych transformacji obecnych czasów, ale między innymi przejście od organizmu do składnika biotycznego, od grup do podsystemów, doskonałości do optymalizacji, higieny do zarządzania stresem, reprodukcji do replikacji, Pojęcia kolonializmu do pojęcia krajów rozwiniętych i nierozwiniętych. I według Haraway w postaci cyborga opresja i możliwość ścierają się ze sobą nieustannie w zarówno niepokojący, ale też bardzo ekscytujący sposób.

I z jednej strony w systemowej kontroli, która wdziera się w ciała i umysły przez tak zwaną informatykę dominacji, A z drugiej strony też poprzez kreację wielu możliwości właśnie feministycznej, socjalistycznej czy dekolonialnej transformacji. Tu jednak pojawia się według mnie pojęcie biopolityki Foucault oraz kwestia technologii i własności, bo jeżeli nasze ciała mogą być wspomagane, a wręcz wyzwalane przez użycie elementów technologicznych, To kto właściwie ma do nich prawo? Ile kosztują? Czy są prawem człowieka, czy są przywilejem bogatych? Haraway w swoim tekście przedstawia postać utopijnego cyborga, właśnie jako tego, który przekracza granice narzucone przez rasę, klasę czy płeć i sugeruje nową odpowiedzialność.

Odpowiedzialność daleką od powrotu do natury i gotowych odpowiedzi. Ale jednak w pewnym sensie utopijną. I jej rzeczywistość to jest rzeczywistość patchworkowej międzycielesności, ale ta oczywiście wymaga ogromnej uważności, żeby podejść do technologii w sposób kreatywny czy emancypacyjny, a zarazem oczywiście krytyczny. I to jest taka patchworkowa przyszłość naszych ciał, która oczywiście już się wydarza i tworzona jest z komponentów rozwijanych, testowanych i wprowadzanych w bardzo nie neutralnych kapitalistycznych hierarchiach. I Haraway z jednej strony to podkreśla, a z drugiej gdzieś tam to widzicie tych wizji utopijnych, w jakim sensie też odbywa się z wewnątrz tego systemu.

Haraway sugeruje nam postgenderowy świat, wspomagający różnorodność ciał, paradoksalnie także rzeczywistość bliżej natury, bo pojęcie człowieka także w pewnym sensie ulega przemianie, a nawet rozpadowi. W ciekawy sposób krytykuje też przeróżne esencjalizmy i kategorie, w których jesteśmy urodzeni, między innymi odnosząc się i krytykując esencjalizm ruchów feministycznych, kreując właściwie dla nich bardziej zniuansowaną i taką intersekcjonalną alternatywę. Metafora jest więc manifestem, a więc i zachęceniem do oddolnego zawłaszczenia możliwości cielesnych transgresji. Haraway podaje w manifeste wiele inspirujących przykładów, które wychodząc poza pojęcie spójności, otwierają się na częściowość, ironię, intymność.

I mimo że Haraway tka wizję postrasową czy postgenderową, Ta rasistowska i bio i nekropolityka wciąż mają się świetnie. Żyjemy przecież w czasie, kiedy długowieczność jest ulubionym tematem bogatych osób, a jednocześnie w czasach, kiedy na Łodzi to nie 700 osób uchodźczych, które mogłyby być uratowane, gdyby technologie sygnalizacji i kontroli były użyte nie po to, by zamykać granice, ale właśnie ratować ludzkie życia. Często użycie cyborgowych technologii jeszcze bardziej usprawiedliwia przemoc i alienuje jednostki, co zresztą poruszane było przez Foucault w Nadzorować i Karać. Dlatego wizję Haraway dobrze odczytywać dystansem, zabierając sobie inspirujące elementy, by samemu czy samej uplastycznić tę metaforę.

Haraway więc, jak sama mówi, wije ironiczny mit polityczny i taki worek pełny kompatybilnych elementów. Elementów sprzecznych, humoru i tragedii. I myślę, że poza utopią i dystopią jest może właśnie naszą kondycją i wychłania i takiej codziennej walki, by mieć sprawczość i decyzyjność wobec narzędzi i technologii władzy, które oczywiście nas przerażają, a z drugiej strony mogą być w pewnym sensie hakowane jako coś, co może być Poza granicami ciała