Mentionsy Mentionsy
Podcast Wojenne Historie
Podcast Wojenne Historie

Rumuni budują swój myśliwiec

17.12.2025 ·45 min 58 s

Jeżeli podoba Ci się odcinek możesz nas wesprzeć w serwisie 🔶PATRONITE.PL🔶https://patronite.pl/PodcastwojennehistorieAlbo postawić nam symboliczną kawę w serwisie🔷BUYCOFFEE.TO🔷https://buycoffee.to/podcastwojennehistorie

Samolocie wyjątkowym. Czy możesz nam powiedzieć, na czym polegała wyjątkowość tego samolotu? No, bo to na pierwszy rzut oka wcale nie jest takie oczywiste. A jednak, no, w tym samolocie było coś, co odróżnia go od innych samolotów, które walczyły w czasie II wojny światowej. Norbert, no... Co to było? Sam samolot nie był niczym szczególnym. Z naszej polskiej perspektywy może nie do końca, bo Rumunii projektując go, jego tylną część kadłuba bazowali na konstrukcji produkowanego wcześniej na licencji PZL P24. No więc każdy miłośnik polskiego lotnictwa rozpozna w ogonie... w tylnej części kadłuba tego samolotu polskie myśliwce PZL. Ale nie to czyni rumuński myśliwiec IAR-80.

IAR, czyli Industria Arenautica Rumuna, model 80 szczególny. Tylko to, że Rumunia była jednym z bardzo nielicznych państw małych bądź średnich, które w czasie II wojny światowej zdołały z powodzeniem zrealizować produkcję względnie wielkoseryjną myśliwca własnej konstrukcji. A taką ambicję... miała większość państw małych i średnich. Rumunii przekuli to w względny sukces. Powstało bowiem 450 takich myśliwców, czyli prawie pół tysiąca w latach 1941-1944. No i piloci rumuńscy na tych samolotach stoczyli walki powietrzne zarówno z lotnictwem WWS, a więc lotnictwem Armii Czerwonej, jak i z amerykańskim lotnictwem armii, a nawet z Luftwaffe.

I używali bojowo tych samolotów do maja 1945 roku w czasie działań bojowych już po stronie aliantów, po stronie koalicji antyhitlerowskiej w walce z niemiecką Luftwaffe nad Słowacją czy nad Czechami. I samoloty te pozostawały w niewielkim zakresie w służbie liniowej lotnictwa rumuńskiego aż do lat 50 XX wieku. Ale jak powiedziałem, to co czyni IAR-80 i jego odmianę IAR-81 samolotem nieco niezwykłym jest to, że Rumunom się po prostu udało, to znaczy udało im się rozkręcić produkcję owego myśliwca, co nie było oczywiste wtedy i co nie jest oczywiste dziś. A to dlatego, że samoloty bojowe, dzisiaj wielozadaniowe samoloty bojowe, nie mówiąc już o bombowcach, bombowcach strategicznych, to są maszyny, które mogą być budowane, skonstruowane w sposób udany tak naprawdę tylko w czołowych mocarstwach świata.

Miało wiele państw i my podjęliśmy się wysiłku budowy takiego samolotu. Znamy go jako myśliwiec Jastrząb. Taki samolot Avia budowała w Czechosłowacji. W Belgii firma Renard podjęła się budowy podobnego myśliwca. Takie projekty powstawały w Holandii, gdzie przecież funkcjonowała niezwykle zasłużona firma Fokker, ale nie tylko. Taki myśliwiec starali się zbudować Jugosłowianie jako Icarusa, taki samolot starali się zbudować Jugosłowianie. Węgrzy, Rumunii, Szwedzi. I w czasie II wojny światowej widzimy albo prototypy, mniej lub bardziej udane, takich maszyn jak SAP J21, to konstrukcja nieco późniejsza, jak węgierski Weiss Manfred WM23.

Nawet Finowie zbudowali własny myśliwiec, myrscy, jugosłowianie wspomniani model Icarus IK3, natomiast Rumunii myśliwce IAR80, IAR81. No ale większość tych samolotów powstała tak naprawdę jako prototypy. Dlaczego państwom średnim i małym było tak ciężko rozpocząć budowę seryjną swoich projektów? Albo ze względu na nieopłacalność produkcji, albo na trudności z jej uruchomieniem. Wielokrotnie okazywało się, że łatwiej jest uruchomić licencję myśliwca z państwa przodującego, a nie męczyć się z własną konstrukcją. Zresztą państwa małe i średnie były uzależnione od całego szeregu licencji, od całego szeregu umów, w tym międzynarodowym łańcuchu dostaw podzespołów lotniczych i to pojęcie zbudujemy sobie własny myśliwiec rozbijało się o szczegóły.

Okazywało się, że takie państwa jak Belgia, Jugosławia, Rumunia, Węgry czy Polska, nie mówiąc już o Finlandii czy Szwecja, nie miały dostępu do własnych, wystarczająco wydajnych jednostek napędowych, albo np. musiały importować śmigła, a jak nie musiały ani silników, ani śmigieł importować, to np. był problem z dostępnością chowanego podwozia, a jak nie było problemu... z dostępnością chowanego podwozia, to problemem mogło być choćby i aluminium, którego to produkcja nie występowała w państwie, które miało ambicje zbudować samolot takiego materiału. Innymi słowy, państwa takie jak Polska, jak Rumunia, one borykały się z problemem samowystarczalności. Tej samowystarczalności w zakresie projektowania i produkcji nowoczesnych samolotów te państwa po prostu...

nie miały. Stąd Jugosłowianie na ten przykład byli zdecydowani na licencyjną produkcję myśliwców Hurricane, podobnie jak Belgowie, mimo własnych ambicji. No Rumunii koniec końców także stawiali na licencję. My przed II wojną światową byliśmy nieco bardziej ambitni, ale i tak silniki, nawet produkowane w Polsce, były licencyjnymi odmianami silników angielskich. Jastrząb miał olbrzymi problem, choćby ze względu na dostępność chowanego podwozia. Brakowało nam samowystarczalności w zakresie wielu kluczowych podzespołów, bez których to samoloty nie latają. A pamiętajmy, że i nasz sukces eksportowy i nie tylko w postaci myśliwców PZL Płaskiego, PZL-7, PZL-11, te samoloty bazowały jednak na wielu importowanych podzespołach, nie wyłączając elementów metalowych.

No to jak to szło do tego, że Rumunom udała się ta trudna sprawa, jaką jest zaprojektowania i produkcja przede wszystkim własnego myśliwca? W okresie międzywojennym królestwo Rumunii było ambitne. Wyszło z pierwszej wojny światowej ostatecznie jako państwo zwycięskie, a jednocześnie jako państwo, które posiadało u swych granic poważnych wrogów. Rumunii musieli w ramach małej antanty szachować Węgry. Relacje z Bułgarią, państwem wrogim, nie były dobre. a na wschodzie istniał potencjalny przeciwnik, Związek Radziecki, co z kolei Rumunów pchało do współpracy z Polską. I polski przemysł lotniczy, niezwykle ambitnie rozwijany w latach 30., stał się dawcą licencji dla przemysłu rumuńskiego. Rumuński koncern lotniczy, właśnie IAR, Industria Aeronautica Rumuna z Braszowa, to była firma, która z początku powstała ze współpracy z przemysłem francuskim.

I Rumunii utrzymywali dobre relacje z przemysłem francuskim, przemysłem lotniczym i z przemysłem polskim. Można by powiedzieć, że w pewnym momencie premiowali francuskie jednostki napędowe, my premiowaliśmy angielskie, ale premiowali nasze płatowce. Podjęto w Rumunii produkcję licencyjną polskich myśliwców, kupowano w Polsce samoloty, stąd myśliwce PZL P-11 i PZL P-12. No to była podstawa rumuńskich sił powietrznych w 1939, a i w 1940 roku. Rumunii, jak powiedziałem, byli jednak ambitni i stopniowo starali się od procesów czysto licencyjnych przechodzić do konstruowania samolotów własnych. I było już wiadomo w połowie lat 30 XX wieku, że oto w zakresie samolotów myśliwskich wykrystalizowują się zupełnie nowe trendy.

Potrzebna była duża jednostka napędowa, duża w rozumieniu o dużej mocy, potrzebny był samolot całkowicie metalowy, schowanym podwoziem, o wyprofilowanym aerodynamicznie kadłubie. Był to na ogół samolot w typie dolnopłata. No i Rumunii w roku 1936 w koncernie IAR zdecydowali się na opracowanie takiego właśnie w nowych czasach awangardowego myśliwca. Kadłub, jak już powiedziałem, nowego samolotu miał bazować na polskich myśliwcach PZL, silnik natomiast miał pochodzić albo z Francji, albo z Niemiec. No bo Rumunii nie posiadali własnej technologii, ale stopniowo dążyli do produkcji licencyjnej, tak jak i my silników u siebie w kraju.

I już pod koniec 1936 roku wskazana została francuska firma... Nomron jako dostawca docelowych jednostek napędowych, formalnie były to silniki licencyjne, ale rumuńskie, IAR-14 model K, bazujące na silnikach Mistral-Major. To były silniki w tak zwanym układzie podwójnej gwiazdy, a więc silniki gwiazdowe, 14-cylindrowe, stąd 14 w ich oznaczeniu. I z początku były to jednostki napędowe o mocy około 900 KM. Rumunii bardzo przytomnie postanowili więc oprzeć się na takim silniku i pod koniec roku 1936 podpisali kontrakt z Francuzami, stopniowo dążąc do przeniesienia ich produkcji tychże silników do zakładów na obszarze Rumunii.

Można by powiedzieć, że tak równolegle do naszego Jastrzębia powstawał rumuński myśliwiec. W latach 1937-1938 był stopniowo projektowany i budowany i ostatecznie w kwietniu 1939 roku pierwszy taki samolot został oblatany. I można by powiedzieć, że potem, kiedy latem 1939 roku, w ostatnich tygodniach przed II wojną światową, IAR-80 został zaprezentowany publicznie jako samolot prototypowy, no to Rumunii mogli czuć pewną satysfakcję. To był samolot pod wieloma względami np. lepszy, chociaż mniejszy. Mówimy na razie o prototypie, lepszy niż Heinkel H112, ten eksportowy myśliwiec niemiecki, który trafił na wyposażenie lotnictwa rumuńskiego.

Rumunii zdecydowali się zatem pójść we własny samolot. Na tym etapie odnieśli spektakularny sukces, porównywalny z naszym sukcesem, to znaczy doszli do poziomu prototypów. Rumunii pokazywali tym samolotem, że ich przemysł lotniczy osiąga coraz większą dojrzałość. Licencyjna produkcja jednostki napędowej i samolot własnej konstrukcji. Samolot prezentował się na tyle dobrze, że już pod koniec 1939 roku złożono zamówienie na pierwszych 100 takich samolotów, a wiosną w kwietniu 1940 roku na kolejną setkę. No i w tym momencie Rumunii zderzyli się z rzeczywistością. Samolot był całkiem udany, jak powiedziałem był pewną hybrydą rozwiązań polskich i oryginalnych rumuńskich.

Ale jakim w ogóle samolotem był IAR-80? Jakie on miał parametry? Był to relatywnie nieduży samolot o rozpiętości skrzydeł 10 metrów. Taką cechą charakterystyczną wszystkich myśliwców IAR-80-81 były relatywnie wąskie skrzydła. To był samolot o powierzchni nośnej 15-16 metrów kwadratowych, długi na nieco ponad 8 metrów. Masa własna takiego samolotu to było około 2 tony. Prędkość maksymalna jaką osiągał ten myśliwiec sięgała 500 km na godzinę. I były to w roku 1939 wartości zupełnie przyzwoite. Jak powiedziałem, Rumunii zderzyli się z rzeczywistością, bo we wrześniu 1939 roku wybuchła po prostu II wojna światowa, a to nie mogło pozostać bez wpływu na sieć kooperantów.

To był samolot na francuskim silniku, to był samolot z blachy duralowej francuskiej, to był samolot z uzbrojeniem belgijskiego Browninga FN, to był samolot z importowanym podwoziem. Wiele elementów tego myśliwca nie produkowano bądź jeszcze nie produkowano w Rumunii. Do wiosny 1940 roku zrealizowano dostawy silników, ale wielu innych podzespołów nie i kiedy 10 maja 1940 roku armia niemiecka runęła na Francję i Belgię, no to sieć kooperantów z tych państw się zerwała. To dramatycznie wpłynęło na IAR-80, ponieważ produkcja tego samolotu nie mogła wystartować, bo francuskie i belgijskie zakłady zostały zajęte przez Wehrmacht.

Dalsza jego kariera, dalsza jego przyszłość leżała w niemieckich rękach, albo będąc bardziej precyzyjnym, w rumuńskiej uległości względem Niemiec. Jak wiemy jesienią 1940 roku Rumunia ostatecznie dostała się już w pełni w niemiecką orbitę wpływów i stała się wasalem Rzeszy. To pozwoliło pod koniec 1940 roku uruchomić sieć kooperantów także z obszarów już okupowanej północnej Francji czy obszaru Belgii. Niemcy zgodzili się także zastąpić niektóre podzespoły francuskie rozwiązaniami własnymi. Ostatecznie porozumienie z Niemcami oraz uruchomienie licencyjne produkcji już w Rumunii silników typu IAR-14K pozwoliło na początku 1941 roku wreszcie na produkcję seryjną owych myśliwców.

jak i uzbrojenia. No ale Rumunii w dużej mierze musieli polegać na sobie. Podejmując produkcję IAR-80 w roku 1941 mieli świadomość, że ze względu na wyścig zbrojeń właśnie na uzbrojenie czołowych mocarstw wchodzą myśliwce nowej generacji, które co do płatowca były właściwie takie same jak te modele z 1938 czy 1939 roku. W zakresie płatowca IAR nie odstawał. ale cechą charakterystyczną była montaż coraz potężniejszych jednostek napędowych. I Rumunii już na samym początku produkcji starali się zwiększyć moc silnika IAR-14. Doszli do poziomu 1025 koni mechanicznych. Ale potem już z tego silnika więcej nie wycisnęli.

Ale Rumunii stopniowo modyfikowali ten samolot. Pierwszych 50 ostatecznie tylko egzemplarzy powstało w podstawowej odmianie IAR-80. Potem zaczęto produkować tzw. odmianę IAR-80A, której zwiększono liczbę karabinów maszynowych Browninga 7,92 mm do łącznie 6. A zatem model A miał silniejsze uzbrojenie i miał mocniejszą jednostkę napędową. Silnik ponad 1000 koni mechanicznych, 6 karabinów maszynowych. Stopniowo też w modelu A wymieniano coraz więcej podzespołów francuskiego pochodzenia na podzespoły niemieckie. Celownik był niemiecki, na przykład regulator instalacji tlenowej zamontowano niemiecki. Zresztą wprowadzano cały szereg różnego rodzaju modyfikacji.

Łącznie powstało 450 myśliwców IAR 80-81, wszystkich odmian, z czego w roku 1941 zbudowano 119 sztuk. W rekordowym 1942 roku powstało 151 maszyn. W roku 1943 było to jeszcze 130 maszyn, a w ostatnim 1944 wojsko odebrało jeszcze 50 samolotów, po czym z jednej strony zakłady w Braszow stały się ofiarą alianckich nalotów strategicznych, z drugiej strony sami Rumunii zaczęli stopniowo przesiadać się na Messerschmitty 109 jako swój docelowy, podstawowy i lepszy myśliwiec niż IAR-80. Ten samolot osiągnął bowiem swój kres modernizacyjny, a już w roku 1940 było wiadomo, że przekonstruowanie płatowca pod silnik rzędowy na ten przykład będzie bezcelowe.

Oczywiście do takich prac nie doszło, bo w sierpniu 1944 roku Rumunia zmieniła front i Niemcy stali się teraz wrogiem. Niemniej ostatecznie, zwłaszcza w II okresie II wojny światowej, ten myśliwiec pozostał podstawowym typem samolotu myśliwskiego rumuńskich sił powietrznych, co czyniło właśnie rumuńskie lotnictwo w jakimś zakresie ewenementem, jeśli chodzi o państwa małe i średnie sojusznicze mocarstw. Mało który kraj w II wojnie światowej będący sojusznikiem mocarstw mógł poszczycić się tym, że jego lotnictwo użytkuje w dużej mierze myśliwce własnej konstrukcji. Ale w ogóle na jakich samolotach latali rumuńscy myśliwcy, zanim dostali do dyspozycji i AR-80? Kiedy wybuchła II wojna światowa, podstawowymi myśliwcami rumuńskimi były myśliwce konstrukcji polskiej.

Miał inną jednostkę napędową, inny układ skrzydeł, inny przód kadłuba, ale za kabiną było bardzo polsko. No i lotnictwo rumuńskie w zakresie struktury, ono funkcjonowało w eskadrach, a eskadry w grupach lotniczych. Te grupy lotnicze miały swoją numerację. Pierwszą grupą lotniczą, którą zaczęto przezbrajać w IAR-80 była grupa lotnicza numer 8. Drugą grupą była grupa numer 1. Takie grupy miały na ogół po dwie eskadry. W grupie 8 była to 59 i 60 eskadra, w grupie 1 41 i 42 eskadra. Niemniej Rumunii zaczynali aktywną wojnę z własnej perspektywy, a więc od operacji Barbarossa, nadal korzystając w dużej mierze z polskich samolotów, tak myśliwskich jak i bombowych czy rozpoznawczych.

No i w tym lotnictwie rumuńskim był prawdziwy miszmasz, bo istniała eskadra na Charikenach, istniały grupy na myśliwcach PZL-24, PZL-11. Heinklach 112, no i na najnowszych Messerschmittach Bf 109e. Były wreszcie własne IAR 80, ale Rumunii zaczynali tą wojnę właściwie mając 24 myśliwce operacyjne swojego własnego krajowego modelu po 12 na jedną eskadrę. I w czerwcu 1941 roku myśliwce IAR-80 zadebiutowały bojowo. Lato 1941 roku to aktywne działanie lotnictwa rumuńskiego na obszarze Mołdawii i u wybrzeży Morza Czarnego.

Pamiętajmy, armia rumuńska nadal. zaangażowała się w wielomiesięczną, krwawą, ciężką bitwę o Odessę i na tym obszarze operowało lotnictwo rumuńskie, podobnie jak nad obszarem własnego terytorium, chroniąc Rumunię przed kontratakami lotnictwa bombowego, lotnictwa radzieckiego. IAR-80 załogi tych samolotów stoczyły liczne walki powietrzne nad obszarem Odessy i Mołdawii, a także były kierowane do osłony pól roponośnych w rejonie Ploestii. Stopniowo następowało przezbrojenie kolejnych eskadr, tak z myśliwców PZL-11, jak i z Heinckli H-112. Przykładem może być tu eskadra 52 z 5 Grupy Myśliwskiej, która połączona została z 42 eskadrą z Grupy 1 i tzw.

eskadra 42-52 brała udział od lata 1941 roku w walkach, potem została przeformowana na 52 eskadrę. Ale najważniejszą jednostką użytkującą myśliwce IAR-80 w roku 1941 była niewątpliwie ósma grupa lotnicza. W czasie walk nad Odessą, właściwie pod koniec oblężenia Odessy w październiku 1941 roku zadebiutowały też myśliwsko-bombowe IAR-81. Można powiedzieć, że ta aktywność lotnictwa rumuńskiego była szczególnie duża w czerwcu, lipcu, sierpniu, wrześniu i październiku 1941 roku, potem wyraźnie osłabła. Bitwa o Odessę była taką kulminacją zaangażowania Rumunów w roku 1941.

Tam na polu walki, właściwie nad Odessą przede wszystkim, ale także nad Konstancą, nad Mołdawią, nad Peleszti widzimy zaangażowanie tych myśliwców. Przede wszystkim w grupie 8, w eskadrach 41, 52, 59 czy 60. Pamiętajmy, że w roku 1941 produkcja tego samolotu to było niespełna 120 maszyn, w związku z czym jesienią 1941 roku w dyspozycji lotnictwa rumuńskiego było około 80 takich myśliwców. Ósma grupa lotnicza meldowała według rumuńskich zestawień około 100 zestrzelonych samolotów przeciwnika. Straty własne sięgnęły 13 myśliwców IAR-80. Tak naprawdę w owym czasie największym problemem tylko w przypadku IAR-80 była bieżąca eksploatacja na terytorium Rumunii.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.