Przemoc w polityce II RP

Jednocześnie powiedzmy, że człowiek pióra, który znakomicie radził sobie z rozmaitego rodzaju retorycznymi figurami, ale w tym wypadku akurat w grudniu 22 roku występował wyjątkowo brutalnie. Tak, to prawda. Najbardziej znany jego artykuł był zatytułowany, czy może tak najczęściej przywoływany też dziś, zatytułowany był Zawada. I to był taki chwyt retoryczny polegający na tym, że na drodze narodu polskiego do stworzenia takiego prawdziwego swojego państwa pojawiła się Zawada. Tą Zawadą jest... Prezydent Narutowicz, de facto kandydat, tak to Stroński przedstawia, znienawidzonego przez ruch narodowy Piłsudskiego, a poza tym kandydat wsparty przez mniejszości narodowe.

Kilka dni później Ligusz Niewiadomski postanawia podjąć decyzję o tym, że jest potrzebny czyn. Tym czynem jest strzał do prezydenta. Wcześniej myślał o zabiciu Piłsudskiego, ale skoro Piłsudski był nie do dosięgnięcia, to strzegł do Narutowicza. I po tym zamachu z jednej strony można powiedzieć, że sytuacja się uspokaja i że w pewnym sensie najważniejsi gracze na scenie politycznej wykazali się odpowiedzialnością, dlatego, że Maciej Rataj szybko desygnuje na premiera, bo on jest jako marszałek Sejmu, pełni funkcję głowy państwa. szybko desygnuje na premiera Sikorskiego. Józef Piłsudski, mimo tego, że już od lat jest z Sikorskim skonfliktowany, tego nie blokuje.

1937 rok, patrzymy na koniec II Rzeczpospolitej, wielki strajk chłopski, gdzie też mamy kilkadziesiąt ofiar śmiertelnych. Więc tego rodzaju wydarzeń było więcej. I one wynikały z wielu rzeczy, w tym także z tego, że państwa, przede wszystkim siły policyjne, nie miały wypracowanych dobrych metod radzenia sobie z demonstrującym tłumem. No dobrze, ale to skoro dyskutujemy o tym, co jest wyjątkowe, a co jest typowe, no to na sam koniec naszej dzisiejszej rozmowy nie może nie paść pytanie o maj 1926 roku i zamach stanu Józefa Piłsudskiego. Co się dzieje? W początku maja 1926 roku został utworzony trzeci rząd Wincentego Witosa, drugi rząd Hieno Piasta.

Tak przynajmniej to, co się stało w maju 26 roku w swoim dzienniku pisała Maria Dąbrowska. Przetoczyłem ten cytat dlatego, że... On dobrze pokazuje podejście znacznej części takiej liberalno-lewicowej inteligencji, która w tym pierwszym okresie po zamachu mojowego dawała duży kredyt zaufania Piłsudskiemu. W pewnym sensie uważali, że mimo tego, że jest to rzecz straszna, to że Piłsudski podjął słuszną decyzję. Natomiast co się wydarzyło? Doszło do zamachu stanu. Przez kilka dni walk ulicznych i to poważnych prowadzonych w Warszawie zginęło niemal 400 zabitych, z czego aż 164 cywilów przypatrujących się walkom ulicznym.

I znów, podobnie jak w roku 22, na szczęście jakaś część elit politycznych stwierdziła, że należy się zatrzymać i zarówno Maciej Rataj, wciąż marszałek Sejmu, jak i premier Witos, jak i prezydent Wojciechowski. podejmują decyzję, wbrew naciskom wojskowych, którzy walczyli po ich stronie, że w momencie, w którym strona rządowa przegrała Warszawę i została wypchnięta w kierunek Wilanowa, nie ma sensu kontynuować walki, dlatego że wybuchnie prawdziwa wielka wojna domowa. Chociaż powiedzmy sobie właśnie, że takie możliwości były, bo wojska na przykład w Wielkopolsce były, a liderzy polityczni w Wielkopolsce też pewnie byliby gotowi przynajmniej rozważyć możliwość prowadzenia walki z Piłsudskim.

Pamiętajmy zresztą, że Piłsudski był tu uzurpatorem, a prezydent Stanisław Wojciechowski czy premier Wincenty Witos z punktu widzenia konstytucyjnego byli w prawie. Tak, natomiast i znów możemy jakoś znajdywać pewne podobieństwa do tego, co się działo w grudniu 22 roku, dlatego, że w obu przypadkach przeciwnicy polityczni tych, którzy doszli do władzy, zrobili taką kampanię mającą zdelegitymizować te rządy. O tym, jak to wyglądało w przypadku krytyki wyboru prezydenta Narutowicza już szeroko mówiliśmy, natomiast tu w przypadku rządu Wincentego Witosa strona socjalistyczna wysuwała bardzo mocne oświadczenia takie, że jeśli ten rząd reakcji powstanie, a później jak powstał, to jeśli się utrzyma i będzie wprowadzał właśnie jakiś reakcyjny faszystowski porządek,

to socjaliści przeciwstawią się temu siłom. I mówię o tym dlatego, że ten potencjał rozwiązania problemów polityczno-ustrojowych w Polsce za pomocą przemocy tkwił w zasadzie moim zdaniem we wszystkich ważnych siłach politycznych. I to nie jest tak, że po prostu Piłsudskiemu coś przyszło do głowy i on jako zbyt ambitny wojskowy i polityk stwierdził, że musi zrobić porządek i przejąć władzę. Wincentyn Witos kilka dni przed zamachem majowym udziela takiego prowokacyjnego wywiadu, w którym można wyczytać taką nie wprost, ale jednak groźbę wobec tych, którzy siłą wystąpią przeciwko rządowi. A z drugiej strony, dlaczego prowokacyjny wywiad? No dlatego...

że Witos w pewnym sensie, można powiedzieć, podpuścił w tym wywiadzie Piłsudskiego, dlatego że mówił, no jeśli Piłsudski tak krytykuje i krytykuje, to dlaczego sam czegoś nie zrobi? Dlaczego sam nie zostanie premierem, nie weźmie na siebie... odpowiedzialności. Piłsudski odpowiada równie ostrym wywiadem, który jest skonfiskowany przez rząd, bo wtedy jest takie prawo prasowe, gdzie na zasadzie cenzury można zająć, skonfiskować opublikowane już gazety, no a następnego dnia po tej konfiskacie wojska Piłsudskiego pojawiały się na moście Kierbedzia w Warszawie i dochodzi do słynnej rozmowy marszałka z prezydentem Wojciechowskim. Maj 1926 roku to jest z jednej strony taki moment bardzo trudny, moment tragiczny, moment erupcji przemocy politycznej par excellence, ale z drugiej strony też początek nadziei, bo właśnie ten reżim polityczny, ten porządek polityczny, tak zwana sanacja, sanacja z łacińskiego uzdrowienie stosunków politycznych, moralnych, ekonomicznych w Polsce, to...

To właśnie były te hasła, z którymi Józef Piłsudski przyszedł do władzy i które miał wprowadzać w życie. Jak to wszystko wyglądało, o tym pewnie będziemy mieli jeszcze okazję porozmawiać, ale jako już postscriptum do tego, o czym mieliśmy okazję dzisiaj powiedzieć, wspomnę, że narodowa demokracja, która w 1926 roku została pozostawiona w pokonanym polu, bo Józef Piłsudski triumfował, to on miał nadawać ton polskiej polityce przez następne lata, Ale właśnie narodowa demokracja i przede wszystkim jej lider Roman Dmowski w końcu roku 1926 w grudniu w Poznaniu zebrali się na zupełnie wyjątkowej imprezie, można powiedzieć zjeździe politycznym, który zainaugurował działalność bardzo ważnej dla polskiej historii organizacji, zainaugurowaną mianowicie istnienie obozu Wielkiej Polski.