Czy istniał NARÓD II RZECZPOSPOLITEJ?

I to wywołało później reakcję w postaci rzezi wołyńskiej. Ja bym tak bezpośrednio jednak nie łączył tego, ale oczywiście to był na pewno jeden z czynników, które się potem skłaniały. Bo ta rzeź jednak wydaje mi się, że była trochę eksportowana, w tym sensie, że te elity nacjonalistyczne ukraińskie pochodziły jednak z Rusi Halickiej, a Wołyń był jeszcze w okresie przedwojennym stosunkowo, miejscem stosunkowo łagodnych relacji pomiędzy Polakami a Ukraińcami, pomimo tej faktycznie kolonizacji polskiej. Tam zresztą były rozmaitego rodzaju takie eksperymenty prowadzone, no taką legendarną wręcz postacią jest wojewoda Henryk Józewski, który był politykiem związanym z obozem sanacyjnym, z Piłsudskim i który starał się wciągać do tej administracji Ukraińców, zwłaszcza tych, którzy pochodzili z tego, byłych kombatantów Petlury czy polityków związanych z tym środowiskiem, którzy oczywiście byli

I w efekcie doprowadził do... Nie wiem, czy zarzut mógł doprowadzić. Ale w kamierze do zamieszek to na pewno, a do szaleństwa żadnego malarza. Właśnie nie chciałem nazwiska wymieniać. Który zamordował prezydenta. Pospieszyłem się, nie wyczułem tutaj fala intencji. Panowie, w którym roku zostały stracone szanse na to, aby mówić o narodzie II Rzeczpospolitej, o integracji różnych mniejszości narodowych po śmierci marszałka Piłsudskiego? Stało się to jakby nieodwracalne? A było odwracalne? Ja szczerze powiedziawszy jestem pesymistą. Wydaje mi się, że od początku to było niemożliwe.

Natomiast oczywiście Piłsudski, na pewno Piłsudskiemu była taka Polska bliska. I części Polaków, też części środowisk konserwatywnych, PPS-owi, były takie partie, nawet czasami znaczące, które albo w większości, albo w znacznej części, taką wizję Polski pielęgnowały. Myślę jednak, że jeżeli chodzi o Polaków, to jednak Polacy w większości głosowali tą najsilniejszą partią przez całe chyba dwudziestolecie. Może pod koniec już to się zmienia, ale znów z powodów administracyjnych, a nie politycznych. Była endecja. Ona miała różne postaci. To był zarówno Związek Ludowo-Narodowy, ale też pewne podobieństwa były z chrześcijańskiej demokracji, która miała podobny troszeczkę program.

Dlatego, że FC Katowic nie miało prawa zostać mistrzem Polski i zostało, mówiąc językiem współczesnym, kolekwialnym, bardzo stadionowym, przekręcone w decydującym meczu z Wisłą. A z kolei Ernest Wilimowski grał w czasie wojny w reprezentacji Niemiec i Wehrmachtu. Natomiast reprezentacja szachowa poszła w rozcypkę. Losy były różne, tragiczne, włącznie z tym, że jeden z tych szachistów, Niemiec z pochodzenia, nie zapisał się dobrze w czasie wojny. Nie udało nam się dzisiaj skleić tej II Rzeczypospolitej. Ale Piłsudskiemu też nie. Ale ja bym jednej rzeczy powiedział, bo mówiliśmy w dużej mierze o problemach i to jest prawda, że było dużo problemów, ale też warto wspomnieć, już zasygnalizować.