Czy istniał NARÓD II RZECZPOSPOLITEJ?

Natomiast oczywiście Piłsudski, na pewno Piłsudskiemu była taka Polska bliska. I części Polaków, też części środowisk konserwatywnych, PPS-owi, były takie partie, nawet czasami znaczące, które albo w większości, albo w znacznej części, taką wizję Polski pielęgnowały. Myślę jednak, że jeżeli chodzi o Polaków, to jednak Polacy w większości głosowali tą najsilniejszą partią przez całe chyba dwudziestolecie. Może pod koniec już to się zmienia, ale znów z powodów administracyjnych, a nie politycznych. Była endecja. Ona miała różne postaci. To był zarówno Związek Ludowo-Narodowy, ale też pewne podobieństwa były z chrześcijańskiej demokracji, która miała podobny troszeczkę program.

Była Narodowa Partia Robotnicza. To są różne formacje. PSL w dużej mierze podzielił taki punkt widzenia. Chociaż oczywiście PSL był, tam były też środowiska w PSL-u, powiedzmy takie bardziej demokratyczno-liberalne, które właśnie między innymi w tym, zresztą nie było jednego PSL-u. W każdym razie one miały też swój, swój odrębny... Endecja chciała Polski Narodowej, co stało się dopiero w latach 44-45, ale jak wyobrażano sobie Polskę Narodową? Ale wydaje mi się, że ona wtedy już nie była endecką Polską. Ale Polską, w której 90% obywateli to Polacy. Jak oni sobie to wyobrażali przed wojną? Jak to można było przeprowadzić?

A antysemityzm dalej jest fantastycznym wehikułem z mocnym silnikiem. Bez żadnego porównania w stosunku do dwudziestolecia. On jest jednak bardziej inny. Przyrodnieje się ten antysemityzm krzewić, jak się nie ma tego wroga podstawowego. To jest na pewno jeden z elementów. Natomiast jeżeli chodzi już o takie faktyczne wyobrażenie, czy może programowe wyobrażenie, jak to było prezentowane, no to to oczywiście zależy od ugrupowania, ale z grubsza rzecz biorąc można powiedzieć tak, jeśli chodzi o mniejszości słowiańskie, to endecja myślała o ich asymilacji. Jeżeli chodzi o Niemców, to chyba nie miało jakiegoś bardzo konkretnego programu. Natomiast jeżeli chodzi o Żydów, to raczej zmuszenia do emigracji. To był ten pomysł. Albo asymilacji. Albo asymilacji, nie. Endecja była przeciwna asymilacji Żydów.