Czy istniał NARÓD II RZECZPOSPOLITEJ?

Ale może warto byłoby cofnąć się, bo tak naprawdę czym stał się gdzieś na przełomie XIX i XX wieku? Bo my właściwie jesteśmy tutaj gdzieś u kresu pewnych procesów, które sięgają gdzieś nawet lat 60., 70., XIX wieku. Otóż mamy taką sytuację, mniej więcej do powstania styczniowego, prawda? To znaczy naród to jest jednak wciąż naród powiedzmy post szlachecki, już nie szlachecki, ale to są przeważnie ziemianie, no to są już mieszczanie, bo to jednak, to jednak jest jakiś proces urbanizacji zachodzi też na ziemiach polskich. Chłopi w zasadzie nie są traktowani jako naród, chociaż oczywiście jakieś elementy świadomości już tam są początkowe od powstania Kościuszkowskiego, co najmniej.

Ale Zatrzykami. Ale Zatrzykami. Ale mimo wszystko, mimo tych różnic, czują się wspólnotą polityczną i wspólnotą też w częściowo kulturową również, chociaż z pewnymi istotnymi odrębnościami. A tutaj nasz region Europy, ponieważ tutaj te państwa, te narody rozwijały się w obrębie takich wielonarodowych, dużych imperiów, W związku z tym każdy naród budował się na takiej bazie etnicznej, kulturowej i to jest wtedy trudne, bo w momencie, kiedy przechodzimy od tych ruchów narodowych, które walczą o rozbicie tych imperiów i musimy stworzyć własne państwo, to o ile Polacy czują się u siebie w tym państwie, to właściwie wszystkie z tych pozostałych grup narodowych w mniejszym czy większym stopniu czują się jednak

Przy większości procentowej 70% katolików. Polskich Tatarów. Nie mógł być też Żyd. Nie mógł być też ateista. Ale królowa angielska też nie mogła być przecież katoliczką. No, ale tu mamy kazus Narutowicza, prezydenta Narutowicza, który został wybrany takimi głosami, jakimi został. Czyli głosami mniejszości, żeby było jasne. W dużej mierze, nie tylko oczywiście. Też PSL-u i też polskich socjalistów, PPS-u oczywiście. Ale rzeczywiście to było... Języczek uwagi. Języczek uwagi, który stał się podstawowym zarzutem, który stawiano Narutowiczowi.

Natomiast oczywiście Piłsudski, na pewno Piłsudskiemu była taka Polska bliska. I części Polaków, też części środowisk konserwatywnych, PPS-owi, były takie partie, nawet czasami znaczące, które albo w większości, albo w znacznej części, taką wizję Polski pielęgnowały. Myślę jednak, że jeżeli chodzi o Polaków, to jednak Polacy w większości głosowali tą najsilniejszą partią przez całe chyba dwudziestolecie. Może pod koniec już to się zmienia, ale znów z powodów administracyjnych, a nie politycznych. Była endecja. Ona miała różne postaci. To był zarówno Związek Ludowo-Narodowy, ale też pewne podobieństwa były z chrześcijańskiej demokracji, która miała podobny troszeczkę program.

Była Narodowa Partia Robotnicza. To są różne formacje. PSL w dużej mierze podzielił taki punkt widzenia. Chociaż oczywiście PSL był, tam były też środowiska w PSL-u, powiedzmy takie bardziej demokratyczno-liberalne, które właśnie między innymi w tym, zresztą nie było jednego PSL-u. W każdym razie one miały też swój, swój odrębny... Endecja chciała Polski Narodowej, co stało się dopiero w latach 44-45, ale jak wyobrażano sobie Polskę Narodową? Ale wydaje mi się, że ona wtedy już nie była endecką Polską. Ale Polską, w której 90% obywateli to Polacy. Jak oni sobie to wyobrażali przed wojną? Jak to można było przeprowadzić?

Przynajmniej już na tym etapie. Na pewno nie jako lekarzy, naukowców, adwokatów, bo mieliśmy numerus clausus. Asymilacja to był albo program żydowski, albo program raczej lewicy, czy partii PPS-u, czy jakiś środowisk takich bardziej demokratycznych, centrowych. Jak można się było czuć w tej Polsce przedwojennej Polakiem, nie będąc Polakiem, czyli obywatelem polskim, obywatelem... Wyznania innego narodowości. Innego, innej narodowości, tak. No zależy w którym roku, bo jeżeli na przykład na początku lat 30-tych ktoś studiował na Uniwersytecie Warszawskim czy wileńskim. To raczej nie miał problemów. Jak mówimy już o roku 1935 czy 1936, to wspomniałeś o numerus clausus.

Ale z drugiej strony, powiedzmy zainteresowania, zwłaszcza części młodzieży ruchem komunistycznym, który jakby zapowiadał przezwyciężenie tych wszystkich problemów narodowościowych. A z kolei u tych, myślę, Żydów, którzy raczej mieli program asymilacyjny, oni z kolei lgnęli do ugrupowań, które akceptowały ich, czyli właśnie np. do PPS-u, np. do takich jakichś centrowych formacji, potem pod koniec to będzie np. Stronnictwo Demokratyczne. Ale muszę powiedzieć tutaj pewną anegdotę, bo jedną z takich wychowanych w polskim duchu osób z pochodzenia żydowskiego była Lidia Ciołkoszowa, wybitna skądinąd działaczka socjalistyczna, potem w latach 30-tych i potem na emigracji.