#1 Rok z życia nietoperza (dr hab. Ireneusz Ruczyński)

Dzień dobry, tu Dominika Koprowska i Michał Walesiak. Zapraszamy na Naukowe Radio Białowieża. Naszym dzisiejszym gościem jest doktor habilitowany Ireneusz Ruczyński. Od czasu studiów doktoranckich Irek jest związany z Puszczą Białowieską, wpierw jako doktorant, a potem pracownik Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży. Jest współautorem ponad 30 prac naukowych dotyczących ekologii i fizjologii nietoperzy, opublikowanych w prestiżowych polskich i zagranicznych czasopismach. Aktualnie przygotowuje się do rozpoczęcia badań na temat rozmieszczenia owadów w krajobrazie rolniczym i jego wpływu na nietoperze w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki. Dzień dobry. Dzień dobry. Dzień dobry. Mamy zimę. Ja jakieś dwa tygodnie temu byłam u siebie w piwnicy i znalazłam tam nietoperze.

Zimą to niekoniecznie musi być kolonia, one bardzo często samotnie hibernują i przebywają. Ważne jest to, żeby temperatura była dosyć niska, kilka stopni powyżej zera, bo one też nie powinny, jakby miejsca, w których mróz jest i temperatura spada poniżej zera, wtedy może być dla nich niebezpiecznie. Ale część nietoperzy wybiera stosunkowo ciepłe kryjówki, gdzie jest zimą, mówię cały czas zimą, minus 10 stopni, na przykład może być ciepła 8, ale tutaj w Puszczy Białowieskiej większość naszych nietoperzy jest taka bardziej zimnolubna i kilka stopni powyżej zera to jest taka optymalna temperatura, dlatego te piwnice, które są na zewnątrz budynków, takie zwane ziemianki,

Jak nietoperzy żyją w takiej kolonii, to mogą na przykład polować wspólnie i nietoperze jak polują, to wydają, kiedy już żerują, takie dźwięki, które nazywamy feeding buzzers, czyli takie głosy żerowania. Ale to są jakby elementy echolokalizmu. Tak, to są dźwięki niesłyszalne dla człowieka. Tak, to są dźwięki niesłyszalne dla człowieka. Chodzi o to, że normalnie, kiedy nietoperz leci, wydaje echolokację, to proces wygląda tak, że on wysyła przez pyszczek czy przez nozrza, w zależności od gatunku, dźwięk. i nasłuchuje echa. Na tej podstawie buduje sobie obraz. I teraz, jeśli w tej przestrzeni, w której on lata, jest owad, on musi się do niego zbliżyć, dokładnie namierzyć, w którym miejscu jest przestrzeni i on, przynajmniej te nasze nietoperze tutaj białowieskie, wykorzystują taki efekt, że...

No to wszyscy byśmy się zaczęli pocić i z tego co rozumiem nasz metabolizm wcale by nie spadł, tylko by wręcz pewnie nawet wzrósł. Więc na czym polega specyfika w takim razie nietoperzy? To oczywiście nie jest takie wszystko proste, ale generalnie jest tak, że... w tych dziuplach, no ta temperatura nie jest jakaś bardzo wysoka. Więc z tego, co tutaj, między innymi w czasie tych moich badań, które robiłem w Puszczy Białowieskiej, mierzyłem temperaturę w dziuplach, w których były kiedyś nietoperze. I miałem też taką grupę dziupli, w których nigdy nie było nietoperzy. Przynajmniej żadnych śladów nie było stwierdzonych i tak dalej. I się okazywało, że te dziuple, w których bywały nietoperze, ale w czasie pomiaru ich tam nie było, to i tak były cieplejsze.

W związku z tym już to jest jakby pierwsza sugestia, że z jakiegoś powodu tutaj w Puszczy Białowieskiej, w naszej strefie klimatycznej wybierają te cieplejsze schronienia. I teraz w momencie, kiedy one są w grupie, to mogą podnieść dosyć mocno tą temperaturę tego otoczenia. I w związku z tym... jakby nie muszą wydatkować tej energii na ogrzewanie. No bo po prostu w takim komfortowej temperatury otoczenia przebywają. No można właśnie na krótkim rękawku. Tutaj pokazałem na siebie, że jestem w krótkim rękawku. Koszulka z metoperzem, z gadzkiem jakimś. Więc jakby jest ten komfort termiczny.

A czy można je słyszeć gołym uchem? Tak, to zależy. O tak bym powiedział, bo ja na przykład nie słyszę tego, bo mam niestety wysokie częstotliwości już mi odcięło. Czy to jest ze względu na wiek, czy... Głównie... Ile klas 25? Bardzo wcześniej przestałem słyszeć te wysokie częstotliwości i na przykład nawet przy doktoracie, jak robiliśmy tutaj badania w puszczy i były takie historie, że studenci mówią, o słyszę tutaj nietoperza, odzywa się z tego drzewa i z tej dziupli. Tego nie słyszałem. Generalnie dziewczyny dużo lepiej słyszą i to rzeczywiście... Miałem studentów, to kobiety zdecydowanie lepiej wykrywały te głosy socjalne niż mężczyźni.

Samica rodzi jedno młode, czasami dwoje młodych, więc to jest bardzo mała pula osiąga sukces. A z iloma partnerami może kopulować? To tutaj też mamy pewnie dosyć duży rozrzut. W naturze, tak jak my badamy nasze nietoperze w Puszczy Białowiejskiej czy w naszej strefie umiarkowanej, to jest bardzo trudno tak naprawdę odpowiedzieć na to pytanie. Ale myślę, że to jest dobre pytanie. Ale że może być pewnie kilka czy kilkunaście nawet. Kilkanaście nawet. Trudno tak mi odpowiedzieć jednoznacznie na to pytanie. Mnie w sumie teraz tak zastanowiło, jak wspomniałeś o tym rodzeniu młodych.

Czy sami te lata z młodym przyczepionym do swojego ciała, czy ono zostawia na cały dzień? To znów zależy. W momencie, kiedy rodzi się młode i to jest ważna rzecz, jeśli chodzi o drzewa dziuplaste, że nietoperzy zmieniają kryjówki co kilka dni i robią to z młodymi. W związku z tym potrafią to młode przenieść. ale dużo rzadziej już polują z tymi młodymi. Są gatunki, które wydaje się, że częściej polują, ale na przykład tutaj w Puszczy Białowieskiej, kiedy robimy odłowy w sieciach, nigdy nie miałem sytuacji, w której miałem samicę karmiącą z młodym, więc raczej wygląda to tak, że...

No chciałem zapytać, bo właśnie dużo się tutaj pojawia o tym, że prowadzicie te badania w Puszczy Białowieskiej. Kiedyś tam pojawiło się takie trudne słowo radiotelemetria, które myślę, że nie dla wszystkich słuchaczy jest znajome. Nie za bardzo generalnie latają w nocy, echo lokują z dźwiękami, których raczej nie słyszymy, a niektórzy słyszą kobiety lepiej, ale rozumiem, że tylko i tak to jest część tych dźwięków. To jak właściwie badać nietoperze? To znaczy, czy mógłbyś przybliżyć jakieś takie techniki badawcze, które stosujecie, które pozwalają nietoperze badać? No, radiotelemetria to była rewolucja. Zresztą jeden z powodów, dla których w ogóle nietoperzami się zająłem, to ja kończyłem studia w latach dziewięćdziesiątych i to był taki moment, kiedy dużo nowych technik wchodziło i od detektorów

No i można było odławiać nietoperze. Takie specjalne pułapki zbudowałem z folii. One wieczorem po prostu wpadały do takiego plastikowego rękawa. Można je było wtedy poznaczać, zobaczyć ile jest tych nietoperzy, bo z reguły jak był wylot, to tylko część można było policzyć. w pułapce, bo to widziałem ile wynosi, jaka liczebność jest w tej kolonii. Także to w ogóle pierwsze badania. Tutaj w puszczy takie nazwijmy to ekologiczne, gdzie mogłem powiedzieć, że nietoperze preferują na przykład dęby albo jesiony, że to są drzewa stare, ponad stuletnie.

No to dzięki radiotelemetrii. Bez radiotelemetrii było to absolutnie niemożliwe. Ornitolodzy tutaj badali dziuple przez wiele lat i... Mieli dosłownie pojedyncze obserwacje nietoperzy w dziuplach, a taka radiotelemetria pozwoliła, że w ciągu sezonu miałem 30, nie wiem, 50 drzew namierzonych skryjówkami. No i mogłem jakby powiedzieć, co te nietoperzy tak naprawdę preferują, co im jest potrzebne do szczęścia, tak nazwijmy. To jest bardzo fascynujące. Tak, jest niesamowite. Ale bo wspomniałeś coś, że te niecaparze preferowały takie drzewa też częściowo duże, czy też starsze. Jak to wyglądało wspinanie się na takie drzewa? Przecież w Puszczy Białowieskiej mamy takie drzewa, które po prostu nigdy nie wiadomo, kiedy się tam pod tobą nie zawalą.

dzikiej, znaczy w lesie nad stawami, zwłaszcza stawy są świetne do obserwacji nietoperzy i po prostu typów tych detektorów jest bardzo dużo, ale są dla amatorów. Każdy amator może względnie tanio coś takiego kupić, iść nad stawy i nagle zobaczyć, że ten cichy wieczór nad stawem, że wcale on taki cichy nie jest, że te nietoperze potrafią bardzo, tutaj w Puszczy Białowieskiej nasze stawy białowieskie są fantastyczne pod tym względem, bo niedobrze, że przylatują nawet przed zachodem słońca w przypadku borowców wielkich i można je jeszcze obserwować, słuchać i No, jakby dużo się dzieje i to chyba jest najlepszy sposób.

To po co się pchają do bloków? Po co się pchają na strychy? Po co się pchają pod dachy? Czego one tam szukają? Dlaczego nie chcą siedzieć w dziuplach? Dziuple mają też swoje wady zimą i może tak zacznijmy. Znowu jeśli chodzi o hibernację, czyli o ten okres zimowy, kiedy nie mają pożywienia i muszą przetrwać w jakimś bezpiecznym miejscu. to muszą wyszukać tych odpowiednich warunków. I teraz niektóre gatunki, tak jak pewnie gacek i mopek, przynajmniej tutaj w Puszczy Białowieskiej, mamy takie doniesienia, że mogą przetrwać w drzewach dziuplastych, nawet jak jest minus 15 na zewnątrz i tak dalej.

Tak wiesz, żeby trochę zatrzeć taki wizerunek ekologa jako tego człowieka, co od 50 lat halosze i telemetria z anteną, tylko żeby pokazać też, że takiego coś się dzieje rzeczywiście bardzo nowego. No tak, na pewno sztuczna inteligencja pomaga rozwiązywać wiele problemów. Na przykład mamy sytuację... Tutaj akurat o owadach bym powiedział. Badając nietoperzytów Puszczy Białowieskiej chcieliśmy mieć jakiś sposób, żeby wiedzieć, czy tych owadów jest dużo, czy mało. Wymyśliliśmy coś takiego, że aparaty fotograficzne z lampą błyskową były ustawione gdzieś w lesie na takich patykach i skierowane w niebo.