#1 Rok z życia nietoperza (dr hab. Ireneusz Ruczyński)

Dzień dobry, tu Dominika Koprowska i Michał Walesiak. Zapraszamy na Naukowe Radio Białowieża. Naszym dzisiejszym gościem jest doktor habilitowany Ireneusz Ruczyński. Od czasu studiów doktoranckich Irek jest związany z Puszczą Białowieską, wpierw jako doktorant, a potem pracownik Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży. Jest współautorem ponad 30 prac naukowych dotyczących ekologii i fizjologii nietoperzy, opublikowanych w prestiżowych polskich i zagranicznych czasopismach. Aktualnie przygotowuje się do rozpoczęcia badań na temat rozmieszczenia owadów w krajobrazie rolniczym i jego wpływu na nietoperze w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki. Dzień dobry. Dzień dobry. Dzień dobry. Mamy zimę. Ja jakieś dwa tygodnie temu byłam u siebie w piwnicy i znalazłam tam nietoperze.

Wiemy, co się dzieje z nietoperzami zimą, a co się dzieje wiosną, latem i jesienią? Czy też tworzą jakieś zbiorowiska, czy śpią pojedynczo? Już zaczynając od wiosny, to nietoperze uaktywniają się, wtedy pojawiają się owady w środowisku, więc nietoperzy mogą na niej polować. No i dzięki temu, że te owady są dostępne, mogą utrzymywać wyższą temperaturę ciała i to jest ten okres, kiedy możemy je obserwować, jak one latają. I generalnie nietoperze to są jedne z najbardziej socjalnych zwierząt czy ssaków na świecie. Właściwie u wszystkich gatunków obserwuje się...

młode, kiedy się pojawiają, one potrzebują kilka tygodni, żeby się usamodzielnić, w takim sensie, że muszą mieć rozmiary już prawie, że dorosłych osobników, wylatują, przez pewien czas jeszcze zostają w tych koloniach samicami i te kolonie następnie się rozpadają. Zwykle następuje to... pod koniec lipca, początek sierpnia, to też w zależności od gatunku. To jest moment, kiedy rozpoczyna się okres godowy u wielu gatunków nietoperzy. I żeby już tak może zamknąć tę fenologię, jak to wygląda, bo to jest bardzo ważna rzecz, u nietoperzy następuje czy w sierpniu, wrześniu, październiku, listopadzie, w zależności u gatunków, to się rozciąga w czasie.

Następuje tak zwane zaplemnienie, czyli samce kompulują z samicami, nasienie jest przechowywane w drogach rodnych samicy, a właściwe zapłodnienie dopiero odbywa się wiosną, kwiecień, może koniec marca, to zależy po prostu jaka jest pogoda. Tutaj mamy bardzo duże rozdzielenie tego okresu, właściwie zaplewnienie kontaktu samca z samicą od tego momentu, kiedy samica zachodzi w ciąży. W tym momencie mamy jakby zamknięty ten cykl roczny. Oczywiście zima to jest ten czas, tak jak teraz, jak zaczęliśmy nasze spotkanie, że to jest ten moment, kiedy oszczędzona jest energia i przeczekanie do lepszych czasów, kiedy będą owady dostępne.

Żeby jednak latać, to trzeba mieć bardzo wysoki metabolizm. Te nietoperze potrafią wtedy latać na długie dystanse i mogą zdobywać pokarm, który jest taki efemeryczny, tak to nazywamy, czyli taki, którego rozmieszczenie jest dosyć trudno przewidywalne w przestrzeni, w czasie i wszystko wskazuje na to, że... Czasami można nad jeziorkami, stawami widzieć, jak te owady się roją, ale to zwykle jest bardzo taki krótkotrwały proces. Czasami to trwa dosłownie kilka godzin w jednym miejscu.

Jak nietoperzy żyją w takiej kolonii, to mogą na przykład polować wspólnie i nietoperze jak polują, to wydają, kiedy już żerują, takie dźwięki, które nazywamy feeding buzzers, czyli takie głosy żerowania. Ale to są jakby elementy echolokalizmu. Tak, to są dźwięki niesłyszalne dla człowieka. Tak, to są dźwięki niesłyszalne dla człowieka. Chodzi o to, że normalnie, kiedy nietoperz leci, wydaje echolokację, to proces wygląda tak, że on wysyła przez pyszczek czy przez nozrza, w zależności od gatunku, dźwięk. i nasłuchuje echa. Na tej podstawie buduje sobie obraz. I teraz, jeśli w tej przestrzeni, w której on lata, jest owad, on musi się do niego zbliżyć, dokładnie namierzyć, w którym miejscu jest przestrzeni i on, przynajmniej te nasze nietoperze tutaj białowieskie, wykorzystują taki efekt, że...

muszą zwiększyć częstotliwość wydawania tych dźwięków. I jak w detektorze się słucha, czyli detektor jest takie urządzenie, które zmienia dźwięki niesłyszalne na np. na dźwięki słyszalne, albo możemy je później sobie w komputerze oglądać, takie zwizualizowane, to jak zbliża się do owada, to słyszymy coś takiego. Tyk, tyk, tyk, tyk i trrt. Jest takie bardzo szybkie... Harmonika taka. Takie ciamkanie można wręcz powiedzieć. Znaczy nie jest to ciamkanie, ale... Ciamkanie to jak już dorwie. Tak, jak już dorwie, dokładnie. A tutaj jest ten efekt, nietoperzy mogą to usłyszeć, inne. Ale poczekaj, dlaczego on kończy? A, dobrze, przepraszam. Nie, nie, kończ, kończ. Chodzi o to, że jak on się zbliża i te owady poluje na nie, no to nietoperz, który leci załóżmy 20 metrów dalej albo nawet może 50 metrów dalej, może to usłyszeć w związku z tym, że te

efemeryczne takie te pojawy są często bardzo lokalne być może to jest w przestrzeni kilkunastu kilkudziesięciu metrów tak może być tutaj jakby dużo jeszcze o tym nie wiemy ale efekt jest taki że jeśli leci grupa nietoperzy i jeden czy dwa mają ten sukces to inne mogą to usłyszeć i się zlatywać do tego miejsca gdzie słyszą że o ktoś tam żeruje to podłączy się po prostu Krótko mówiąc, to jest tak, że dzięki temu, że one są socjalne, że mogą żyć w koloniach i polują razem, to mogą zwiększyć po prostu sukces łowiecki. Oczywiście tylko tutaj dodam, że nie u wszystkich gatunków znów to tak działa, bo wiemy, że są gatunki, które tworzą kolonie rozrodcze, ale każdy poluje sobie oddzielnie.

Jeszcze tutaj jak zwykle jest taka problem, że powinniśmy... Właśnie to jest problem z podcastami. Zawsze się tego boję, że bardzo dużo uproszczeń może się pojawić. Tak jak w życiu, w każdej rozmowie. No i jakby mówimy o tych chmurach owadów, które się pojawiają i tak dalej. Ale wiemy, że to są też niektóre gatunki, tylko na przykład się specjalizują w takich... chmurach owadów, na przykład boroczak postrężany, pewnie borowiec wielki, to są karliki prawdopodobnie, ale są też gatunki, które jakby nie opierają swojej strategii łowieckiej na szukaniu takich chmur i raczej

Szukają pojedynczych owadów. Tak, więc one wtedy nie muszą polować w grupie, mogą pojedynczo i prawdopodobnie mają bardzo podobny sukces łowiecki, bo są dostosowane czy przystosowane do polowania na owady, które są generalnie rozproszone, nie tworzą takich skupisk nad jeziorkami, czy tak jak obserwujemy. Ale ważną rzeczą jeszcze... Ale nie, no proszę, proszę. Bo jeśli mówimy już o tej socjalności, bo to jest jakby główny powód. Pytanie jest, dlaczego one są takie socjalne. I tak jak mówiłem, tam jest ten problem, że jest to bardzo kosztowne, energetyczne to latanie.

Więc trzeba maksymalizować sukces łowiecki. Z jednej strony... I oszczędzać energię na przykład po już... Znaczy trzeba by jak najmniej latać, żeby tej energii jak najmniej zużyć i mieć pełen brzuch, kiedy się wraca już z powrotem do kryjówki. Ale w tejże kryjówce, kiedy już te nietoperze wracają po obiedzie i wtedy one... nie muszą już utrzymywać aż tak wysokiego metabolizmu, ale im jest cieplejsza na przykład kryjówka, tym mniej wydają energii na ogrzewanie się. W związku z tym... Poczekaj, ale to jest tak, że na przykład jeżeli ludzi upchasz w jednej kryjówce takiej na przykład jak to miejsce, gdzie nagrywamy podcast i mała przestrzeń bez okien...

Jak gdyby ten sam nietoperz był pojedynczo w tejże dziupli, to musiałby wydać sporo energii, żeby utrzymywać tą właściwą temperaturę ciała, która... A, bo to jest ważna też taka rzecz. No właśnie o to chodzi. Ja do tego właśnie dokładnie dążyłem. Co takiego? Tutaj chodzi o to, że nietoperze na przykład mają zdolność do torporu, czyli obniżania temperatury ciała i mogą to robić również latem. Czyli to jest tak, że nietoperze niby są ssakami, czyli niby są organizmami stało cieplnymi, ale tak naprawdę wcale potrafią obniżać temperaturę swojego ciała? Tak, potrafią. Mówimy, że to są te heterotermiczne zwierzęta.

To znaczy młody musi osiągnąć właściwe rozmiary, więc to jest dosyć duży koszt. Czyli jakby po zjedzeniu obiadu ona może pakować ten obiad, że tak powiem, w płód i mleko, zamiast dorzucać do tego pieca metabolicznego. I są takie badania, które pokazują, że mleko, jeśli, nie wiem, samica jest, no, ma mniej pokarmu, czy częściej zapada właśnie w torpor, więc tego mleka, oto mleko jest gorszej jakości i tak dalej. Więc w interesie A czekaj, a torpor, przepraszam, to jest takie w ciągu dnia obniżenie temperatury, tak? Tak, tak. Czyli w interesie, jak zwykle są wyjątki, ale to już dobrze, nie mówmy o wyjątkach, ale chciałem tylko podsumować, że w interesie nietoperzy jest to, żeby...

najeść się, żeby dużo zjeść i przebywać w takim schronieniu, które minimalizuje wydatki energetyczne na ogrzewanie, a bardzo pomaga przy, znaczy pozytywnie to wpływa na wzrost samych młodych i... To brzmi w ogóle jak opis tego, co potrzebuje każdy człowiek. No tak, tak, tak. Człowiek tworzy takie... Miasta są takimi koloniami, gdzie... I wiemy, że z wielu pewnie... Znaczy to z ekonomiści pewnie się wypowiedzieć na ten temat, że duże miasta na przykład... dobrze prosperują. Chociaż nie wiem, czy to jest dobre porównanie.

I ten mroczak to jest jeden z nielicznych gatunków, u którego samce tworzą kolonie w okresie lata. Czyli tak jak samice robią grupy, ale samice też tworzą grupy? Tak, tak. I to są oddzielne. Ale reguła jest generalnie taka, że samce w większości gatunków, czy zdecydowanej większości gatunków nietoperzy żyją samotnie, nie współpracują, nie tworzą tych tych kolonii, to może tak, to jest pewnie, współpracują, to za dużo może powiedziane, ale nie tworzą tych kolonii. Na przykład mroczek późny, można na strychach bardzo często obserwować pojedyncze osobniki, to jest taki dosyć duży nietoperz i one najczęściej są samotne.

Mnie jakby zainteresowało ten wyjątek od reguły. No i mówi się, że wyjątki testują regułę, czy ją sprawdzają. No i dlatego postanowiliśmy przyjrzeć się temu, co takiego dzieje się u tego gatunku, że on tworzy te kolonie. No i mieliśmy, prowadziliśmy obserwacje terenowe z zastosowaniem radiotelemetrii, ale prócz tego robiliśmy takie doświadczenia w laboratorium i na przykład jeśli chodzi o laboratorium, no to badaliśmy... manipulując pokarmem, sprawdzaliśmy jak to wpływa na produkcję nasienia.

Ale u nietoperzy występuje takie zjawisko jak sperm competition. Konkurencja nasienia. Tak jest, konkurencja nasienia. Czyli żeby osiągnąć sukces trzeba... dosyć dużo tych plemników nasienia wyprodukować, bo w okresie godów samce mogą z wieloma samicami kopulować. No i oczywiście to wygląda u nietoperzy tak, że trzeba zainwestować w jądra. One im w okresie jeszcze przed godami wyraźnie rosną. One są dosyć duże. Jest gatunek, ale to nie mroczak posrebrzany, gdzie szacuje się, że masa jąder tego nietoperza u tego gatunku wynosi około 8% masy ciała.

Także to jest naprawdę dużo. Czego ja szybko policzę, to jest jakieś 6%. I okazuje się, że to może być, krótko mówiąc, dosyć duży wydatek energetyczny, takie wyprodukowanie tych jąder i później wyprodukowanie nasienia. Tak brzmi. Ale czyli to jest zupełnie nie tak jak u ludzi, tak? No bo u nas jest tak, że my przez cały rok jesteśmy jakoś tam przystosowani do kopulacji, a u nietoperzy jest tak, że przez to, że ta kopulacja następuje gdzieś tam na koniec lata, czyli na jesieni, tak jak mówiłeś. no to one jakby nie potrzebują o to dbać przez cały rok, a teraz sobie właśnie całą tą energię pakują w budowanie... Tak jest. I później jak już to wyprodukują, to nasienie przechodzi do najądrzy i tam czeka na moment kopulacji.

W tych najądrzach to... Tam nasienie też może dosyć długo czekać, bo znane są przypadki, kiedy jeszcze wiosną, czyli przez całą zimę mogą nawet przetrzymać to nasienie i jeszcze kopulować wiosną. Krótko mówiąc... Możemy założyć, że u niektórych gatunków jest taka sytuacja, że inwestycja w jądra i w produkcję nasienia jest na pewno nie tak kosztowna jak w produkcję młodych i karmienie, ale jest kosztowna i z jakiegoś powodu wymaga. opłaca się tworzyć te kolonie, żeby z jednej strony prawdopodobnie zwiększyć szansę na zdobycie tego pokarmu, a z drugiej strony ogrzewając się można zaoszczędzić energię i w efekcie...

No niestety nietoperze są bardzo skryte i właściwie w ogóle samo obserwowanie kopulujących nietoperzy jest bardzo trudne w warunkach naturalnych. Tutaj tej części w naszym projekcie nie udało się zrobić po prostu. Powiedziałeś, że samica kopuluje z wieloma samcami. Jak właściwie one, jak dochodzi do tej kopulacji? Co jest przed? Ptaki tokują, śpiewają, tańczą, stroszą piórka. Jak to wygląda u nietoperza? To jest bardzo duże zróżnicowanie pomiędzy gatunkami. Na przykład u części gatunków obserwuje się coś takiego jak rojenie.

I to wygląda tak. We wrześniu możemy w październiku obserwować, na przykład tu niedaleko Białowieży są 90 kilometrów bunkry, to jest tak zwana linia mołotowa. I to jest cały system bunkrów. I tam jak pojedzie się we wrześniu z siatką czy z detektorem, to przy tym... Słuchacz określa, nie robić, ale badacze mogą. Tak, tak, tak. Trzeba zaznaczyć, że żeby łowić nietoperze trzeba mieć zezwolenia. To są zwierzęta chronione. Więc każda manipulacja wymaga zgody Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, ewentualnie GDOS-u, jeśli badania są na obszarze całego kraju robione. Aha, no i to jest taki moment, kiedy możemy przy tych bunkrach nocą oczywiście obserwować, kiedy te nietoperze mówi się, że się roją, czyli lata dużo tych nietoperzy z różnych gatunków, na przykład mopek zachodni, nocek na tarera.

noce krudy i tam naprawdę się dużo dzieje. To robi wrażenie, są takie rojenia, no jak pszczoły trochę, powiedziałbym, tak to wygląda. One latają no i wszystko na to wskazuje, że to jest taki moment, kiedy w tym czasie kopulują. I to jest pewien schemat, który się dzieje u tychże gatunków. Ale u innych z kolei to wygląda tak, na przykład u Borowca Wielkiego albo Karlika, czy u Karlików, że... samce nazwijmy to śpiewają, wydają takie głosy socjalne.

A czy można je słyszeć gołym uchem? Tak, to zależy. O tak bym powiedział, bo ja na przykład nie słyszę tego, bo mam niestety wysokie częstotliwości już mi odcięło. Czy to jest ze względu na wiek, czy... Głównie... Ile klas 25? Bardzo wcześniej przestałem słyszeć te wysokie częstotliwości i na przykład nawet przy doktoracie, jak robiliśmy tutaj badania w puszczy i były takie historie, że studenci mówią, o słyszę tutaj nietoperza, odzywa się z tego drzewa i z tej dziupli. Tego nie słyszałem. Generalnie dziewczyny dużo lepiej słyszą i to rzeczywiście... Miałem studentów, to kobiety zdecydowanie lepiej wykrywały te głosy socjalne niż mężczyźni.

No i te samice przebywają przez pewien czas z tym... panem i później mogą opuścić. Tutaj samiec nie ma specjalnie dużo możliwości pilnowania samic, więc tutaj jest takie raczej reklamowanie się. Znaczy rozumiem też, że potem to nasienie w samicy, no to jakby tam nawet jeżeli są inne samce, no to to jest to kilka miesięcy zimowych, gdzie to się tam nie wiadomo kto wygra w ogóle w środku, tak? Tak, tak, tak. To jest taka... No tutaj bardzo mało wiemy tak naprawdę na ten temat, co tam się dzieje. Czy to jest trochę jak taka maszyna losująca, czy też to nasienie... Na pewno to nasienie konkuruje o... A, bo tutaj jest ważna rzecz, że...

Samica rodzi jedno młode, czasami dwoje młodych, więc to jest bardzo mała pula osiąga sukces. A z iloma partnerami może kopulować? To tutaj też mamy pewnie dosyć duży rozrzut. W naturze, tak jak my badamy nasze nietoperze w Puszczy Białowiejskiej czy w naszej strefie umiarkowanej, to jest bardzo trudno tak naprawdę odpowiedzieć na to pytanie. Ale myślę, że to jest dobre pytanie. Ale że może być pewnie kilka czy kilkunaście nawet. Kilkanaście nawet. Trudno tak mi odpowiedzieć jednoznacznie na to pytanie. Mnie w sumie teraz tak zastanowiło, jak wspomniałeś o tym rodzeniu młodych.