#1 Rok z życia nietoperza (dr hab. Ireneusz Ruczyński)

Dzień dobry, tu Dominika Koprowska i Michał Walesiak. Zapraszamy na Naukowe Radio Białowieża. Naszym dzisiejszym gościem jest doktor habilitowany Ireneusz Ruczyński. Od czasu studiów doktoranckich Irek jest związany z Puszczą Białowieską, wpierw jako doktorant, a potem pracownik Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży. Jest współautorem ponad 30 prac naukowych dotyczących ekologii i fizjologii nietoperzy, opublikowanych w prestiżowych polskich i zagranicznych czasopismach. Aktualnie przygotowuje się do rozpoczęcia badań na temat rozmieszczenia owadów w krajobrazie rolniczym i jego wpływu na nietoperze w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki. Dzień dobry. Dzień dobry. Dzień dobry. Mamy zimę. Ja jakieś dwa tygodnie temu byłam u siebie w piwnicy i znalazłam tam nietoperze.

Wiemy, co się dzieje z nietoperzami zimą, a co się dzieje wiosną, latem i jesienią? Czy też tworzą jakieś zbiorowiska, czy śpią pojedynczo? Już zaczynając od wiosny, to nietoperze uaktywniają się, wtedy pojawiają się owady w środowisku, więc nietoperzy mogą na niej polować. No i dzięki temu, że te owady są dostępne, mogą utrzymywać wyższą temperaturę ciała i to jest ten okres, kiedy możemy je obserwować, jak one latają. I generalnie nietoperze to są jedne z najbardziej socjalnych zwierząt czy ssaków na świecie. Właściwie u wszystkich gatunków obserwuje się...

młode, kiedy się pojawiają, one potrzebują kilka tygodni, żeby się usamodzielnić, w takim sensie, że muszą mieć rozmiary już prawie, że dorosłych osobników, wylatują, przez pewien czas jeszcze zostają w tych koloniach samicami i te kolonie następnie się rozpadają. Zwykle następuje to... pod koniec lipca, początek sierpnia, to też w zależności od gatunku. To jest moment, kiedy rozpoczyna się okres godowy u wielu gatunków nietoperzy. I żeby już tak może zamknąć tę fenologię, jak to wygląda, bo to jest bardzo ważna rzecz, u nietoperzy następuje czy w sierpniu, wrześniu, październiku, listopadzie, w zależności u gatunków, to się rozciąga w czasie.

efemeryczne takie te pojawy są często bardzo lokalne być może to jest w przestrzeni kilkunastu kilkudziesięciu metrów tak może być tutaj jakby dużo jeszcze o tym nie wiemy ale efekt jest taki że jeśli leci grupa nietoperzy i jeden czy dwa mają ten sukces to inne mogą to usłyszeć i się zlatywać do tego miejsca gdzie słyszą że o ktoś tam żeruje to podłączy się po prostu Krótko mówiąc, to jest tak, że dzięki temu, że one są socjalne, że mogą żyć w koloniach i polują razem, to mogą zwiększyć po prostu sukces łowiecki. Oczywiście tylko tutaj dodam, że nie u wszystkich gatunków znów to tak działa, bo wiemy, że są gatunki, które tworzą kolonie rozrodcze, ale każdy poluje sobie oddzielnie.

I ten mroczak to jest jeden z nielicznych gatunków, u którego samce tworzą kolonie w okresie lata. Czyli tak jak samice robią grupy, ale samice też tworzą grupy? Tak, tak. I to są oddzielne. Ale reguła jest generalnie taka, że samce w większości gatunków, czy zdecydowanej większości gatunków nietoperzy żyją samotnie, nie współpracują, nie tworzą tych tych kolonii, to może tak, to jest pewnie, współpracują, to za dużo może powiedziane, ale nie tworzą tych kolonii. Na przykład mroczek późny, można na strychach bardzo często obserwować pojedyncze osobniki, to jest taki dosyć duży nietoperz i one najczęściej są samotne.

Mnie jakby zainteresowało ten wyjątek od reguły. No i mówi się, że wyjątki testują regułę, czy ją sprawdzają. No i dlatego postanowiliśmy przyjrzeć się temu, co takiego dzieje się u tego gatunku, że on tworzy te kolonie. No i mieliśmy, prowadziliśmy obserwacje terenowe z zastosowaniem radiotelemetrii, ale prócz tego robiliśmy takie doświadczenia w laboratorium i na przykład jeśli chodzi o laboratorium, no to badaliśmy... manipulując pokarmem, sprawdzaliśmy jak to wpływa na produkcję nasienia.

Ale u nietoperzy występuje takie zjawisko jak sperm competition. Konkurencja nasienia. Tak jest, konkurencja nasienia. Czyli żeby osiągnąć sukces trzeba... dosyć dużo tych plemników nasienia wyprodukować, bo w okresie godów samce mogą z wieloma samicami kopulować. No i oczywiście to wygląda u nietoperzy tak, że trzeba zainwestować w jądra. One im w okresie jeszcze przed godami wyraźnie rosną. One są dosyć duże. Jest gatunek, ale to nie mroczak posrebrzany, gdzie szacuje się, że masa jąder tego nietoperza u tego gatunku wynosi około 8% masy ciała.

Także to jest naprawdę dużo. Czego ja szybko policzę, to jest jakieś 6%. I okazuje się, że to może być, krótko mówiąc, dosyć duży wydatek energetyczny, takie wyprodukowanie tych jąder i później wyprodukowanie nasienia. Tak brzmi. Ale czyli to jest zupełnie nie tak jak u ludzi, tak? No bo u nas jest tak, że my przez cały rok jesteśmy jakoś tam przystosowani do kopulacji, a u nietoperzy jest tak, że przez to, że ta kopulacja następuje gdzieś tam na koniec lata, czyli na jesieni, tak jak mówiłeś. no to one jakby nie potrzebują o to dbać przez cały rok, a teraz sobie właśnie całą tą energię pakują w budowanie... Tak jest. I później jak już to wyprodukują, to nasienie przechodzi do najądrzy i tam czeka na moment kopulacji.

W tych najądrzach to... Tam nasienie też może dosyć długo czekać, bo znane są przypadki, kiedy jeszcze wiosną, czyli przez całą zimę mogą nawet przetrzymać to nasienie i jeszcze kopulować wiosną. Krótko mówiąc... Możemy założyć, że u niektórych gatunków jest taka sytuacja, że inwestycja w jądra i w produkcję nasienia jest na pewno nie tak kosztowna jak w produkcję młodych i karmienie, ale jest kosztowna i z jakiegoś powodu wymaga. opłaca się tworzyć te kolonie, żeby z jednej strony prawdopodobnie zwiększyć szansę na zdobycie tego pokarmu, a z drugiej strony ogrzewając się można zaoszczędzić energię i w efekcie...

No niestety nietoperze są bardzo skryte i właściwie w ogóle samo obserwowanie kopulujących nietoperzy jest bardzo trudne w warunkach naturalnych. Tutaj tej części w naszym projekcie nie udało się zrobić po prostu. Powiedziałeś, że samica kopuluje z wieloma samcami. Jak właściwie one, jak dochodzi do tej kopulacji? Co jest przed? Ptaki tokują, śpiewają, tańczą, stroszą piórka. Jak to wygląda u nietoperza? To jest bardzo duże zróżnicowanie pomiędzy gatunkami. Na przykład u części gatunków obserwuje się coś takiego jak rojenie.

I to wygląda tak. We wrześniu możemy w październiku obserwować, na przykład tu niedaleko Białowieży są 90 kilometrów bunkry, to jest tak zwana linia mołotowa. I to jest cały system bunkrów. I tam jak pojedzie się we wrześniu z siatką czy z detektorem, to przy tym... Słuchacz określa, nie robić, ale badacze mogą. Tak, tak, tak. Trzeba zaznaczyć, że żeby łowić nietoperze trzeba mieć zezwolenia. To są zwierzęta chronione. Więc każda manipulacja wymaga zgody Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, ewentualnie GDOS-u, jeśli badania są na obszarze całego kraju robione. Aha, no i to jest taki moment, kiedy możemy przy tych bunkrach nocą oczywiście obserwować, kiedy te nietoperze mówi się, że się roją, czyli lata dużo tych nietoperzy z różnych gatunków, na przykład mopek zachodni, nocek na tarera.

noce krudy i tam naprawdę się dużo dzieje. To robi wrażenie, są takie rojenia, no jak pszczoły trochę, powiedziałbym, tak to wygląda. One latają no i wszystko na to wskazuje, że to jest taki moment, kiedy w tym czasie kopulują. I to jest pewien schemat, który się dzieje u tychże gatunków. Ale u innych z kolei to wygląda tak, na przykład u Borowca Wielkiego albo Karlika, czy u Karlików, że... samce nazwijmy to śpiewają, wydają takie głosy socjalne.

Samica, jeśli ma być przeniesiona młode do innej kryjówki, to raczej ze względów bezpieczeństwa po prostu przelatuje od razu z tym młodem do kolejnej kryjówki i nie lata na łowy z młodem. Myślę, że to dodatkowa masa, w związku z tym zwrotność spada i ten sukces prawdopodobnie łowiecki byłby samicy mniejszy, więc to się nie opłaca po prostu. Ale generalnie zdarza się, że na południu u nocków dużych, o ile pamiętam, na przykład to się od czasu do czasu zdarza, że młode są razem z samicami w sieciach łapane.

przez coraz lepsze sieci, które pozwalały na odławianie, no i również radiotelemetry. I kiedy tutaj rozpocząłem pracę w Instytucie Biologii SAK-u, w ogóle miałem się ryjówkami zajmować pierwotnie, no ale po rozmowie z moim promotorem uzgodniłem, że, bo to był jakoś tuż przed sezonem takim badawczym, tą pracę dostałem. No i przekonałem mojego promotora, żeby pozwolił zakupić sześć czy siedem nadajników, już nawet nie pamiętam, i że ja doskonale wiem, co z tymi nadajnikami zrobię i co mogę badać z nietoperzami. Jeśli zakończy się to sukcesem, ta radiotelemetria, no to zostaje przy nietoperzach i już ryjówki czy rzęsorki zostawiam jako historię.

To w takim razie myślę, że warto tutaj jest nawiązać do tego, co jeżeli takiego nietoperza na strychu znajdziemy? Czy się tym martwić, czy nie martwić? Co się powinno zrobić? Myślę, że tutaj słuchacze by chcieli to wiedzieć. To znaczy tak, w piwnicach... To zdecydowanie po prostu się nie przejmować, zostawić, cieszyć się, że ma się nietoperza właśnie w piwnicy, na strychu podobnie. Znaczy problem się zaczyna, kiedy nietoperza widzimy w takim dziwnym miejscu, nie wiem, na ziemi leżącego. I w tym momencie ważne jest to, żeby jednak nie brać gołymi rękoma, bo ten nietoperz może ugryźć. No a u nietoperza występuje wścieklizna, więc trzeba być ostrożnym i możemy go włożyć do kartonika, ale też jeśli to jest zimo, to nie bierzmy tego nietoperza od razu do ciepłego pomieszczenia.

No i można mierzyć, jak szybko opanowuje ten proces. Nie brzmi to jak bardzo skomplikowane zadanie dla wielce inteligentnych. Ale to jest taki pierwszy, bo tutaj testowaliśmy, to było w takich badaniach, gdzie sprawdzaliśmy, czy hibernacja powoduje, że one zapominają tego, czego się nauczyły wcześniej. Bo na przykład u susłów wygląda na to, że pewne rzeczy po hibernacji po prostu zapominają i musimy się uczyć od początku. Nietoperzy zapamiętują, one żyją po prostu na tyle długo, to środowisko jest na tyle skomplikowane, że... No właśnie, ile mogą żyć nietoperzy? Rekordziści ponad 40 lat.

Chociażby z tego powodu, że nietoperze zjadają też, mówimy o tzw. usługach ekosystemowych, czyli zjadają np. owady, które są szkodnikami. No i warto by było chyba wiedzieć, że mamy takich sprzymierzeńców, którzy pomagają rolnikom, nawet jeśli rolnicy sobie tego nie uświadamiają, że zjadają szkodniki. Tu możemy wspomnieć, że Irek wygrał grant z NCN-u i w tym roku zaczyna teren badania na temat owadów, niedoperzy, prawda? Tak, tak, także bardzo się oczywiście cieszę, bo sukces, jeśli chodzi o zdobywanie grantów w Narodowym Centrum Nauki jest bardzo niski, to jest chyba 8%, także miałem szczęście znaleźć się w tych 8%.