Popowice w gminie Oksa
Miejscowość położona jest nad malowniczą rzeką Nidą. Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z XIV wieku, kiedy pojawia się w dokumencie króla Kazimierza Wielkiego, który przekazuje ją proboszczowi małogoskiemu. Własnością duchownych pozostała do XIX wieku. Wioska pojawia się również w akcie lokacyjnym prawa niemieckiego wydanym przez króla Władysława Jagiełłę. W jej historii przewija się także wątek związany z Mikołajem Rejem. Do Popowic, w gminie Oksa zapraszają Cezary Jastrzębski i Robert Szumielewicz.
MOC HISTORII Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle w niedzielę tuż po południu. Cezary Jastrzębski z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Dziś wybierzemy się na malownicze ponidzie, po raz kolejny w naszym programie. Będzie to miejscowość Popowice w gminie Oksa i zaczniemy od czego Cezary? Od położenia czy od nazwy? Właściwie by zacząć należało od tego, że to jest niewielka miejscowość, a jednak niezwykle interesująca dlatego, że szczegółowo opisywana w dokumentach królewskich średniowiecznych, a więc rzeczywiście mamy taki bezprecedensowy przykład osady, która dzisiaj jest niewielka, to jest 170 kilku mieszkańców.
Jan Kochanowski w swoim utworze Szachy używa tego określenia pop, czyli inaczej właśnie goniec. Więc skomplikowane słowo i teraz jak to przeniesiemy na nazwę naszej miejscowości, no to musimy pamiętać, że jest w całym naszym kraju dużo takich popowic. To jest trzynaście miejscowości, które są osobnymi wsiami albo częściami wsi lub miast, no słynny Wrocław między innymi. I są też miejscowości popowo, a więc bardzo zbliżone. Tych miejscowości też jest kilkanaście, szesnaście dokładnie. Dlatego widać wyraźnie, że było to często używane wyrażenie. Przy czym z językoznawczego punktu widzenia przyjmuje się, że Nawet ta nazwa może być tak stara, że sięga czasów przedchrześcijańskich, że nawet tak daleko może historia naszych popowic sięgać.
I wtedy okazało się jaka ta wioska była, czyli że ona już była doskonale urządzona no i stanowiła istotne uposażenie w przypadku tej królewskiej decyzji i niesamowite jest to, że ten dokument możemy przytoczyć. Mamy to szczęście, że dysponujemy tym dokumentem króla Kazimierza Wielkiego, który nam pokazuje jak wyglądały wówczas Popowice. No i można tylko zazdrościć popowicom, że taki dokument jeden, a później jeszcze mamy drugi dokument królewski dotyczący tej wsi, to są informacje, którymi ciągle możemy się posługiwać. W czasach Kazimierza Wielkiego ten dokument został wydany. Z tego powodu, że król chciał nagrodzić Jana, archidiakona sandomierskiego, kanonika krakowskiego i plebama w Małogoszczu.
To jest istotne, bo potem Popowice, mimo że należały do kościoła w Ciernie, to jednak były z Małogoszczem bardzo mocno związane. No i chciał go nagrodzić właśnie w ten sposób, że... Przyznał różnego rodzaju przywileje Janowi jako plebanowi kościoła małogoskiego, między innymi dotyczące nadań ziemi, tam to szczegółowo w przypadku Małogoszcza jest wymienione, ale też dotyczyło to nadania wina do mszy, darowania też pewnego fragmentu ziemi do rzeki Pieszchnicy oraz, tak to wyraźnie zapisano, darował król wieś Popowice nad rzeką Nidą, Z wszystkimi przynależnościami.
No i odpowiedni dokument w tłumaczeniu brzmi następująco. On jest dosyć długi, więc musimy się trochę uzbroić w cierpliwość, ale wychodzą z tego dokumentu bardzo, bardzo interesujące szczegóły. Król zapisał tak. Nadto, pragnąc jeszcze więcej opatrzyć wspomniany w Małogoszczu Kościół z uwagi na zbawienie duszy naszej ku czci i chwale Boga Wszechmogącego, od którego dobra wszystkie doczesne i wieczne wiernym litościwie są udzielane, ku pomnożeniu Jego chwały, a Jego sług godności, Pomnąc i mając na pilnej uwadze wierne, a pożyteczne usługi, jakie nam czcigodny Jan, właśnie ten Jan, w Małogoszczu pleban, kanonik krakowski i archidiakon sandomierski, kościoła skoro i ochotnie wyświadczył, pracując dla naszego i królestwa nam powierzonego dobra osobiście u stolicy apostolskiej.
Zwróćmy więc uwagę, że tym plebanem była jakaś wyjątkowa postać. My mamy problemy, czy to był Jan Grot ze Słupczy, czy też Jan z Buzka. A więc zwróćmy uwagę na to, że dwóch Janów, ale właśnie z naszego regionu też pochodzących, którzy w stolicy apostolskiej w imieniu króla różne sprawy prowadzili. Więc albo chodzi o tego Jana jednego, Grota ze Słupczy, albo właśnie tego Jana z Buzka. No i dalej król pisze. Jako się to już wyżej rzekło, pragnąc wynagrodzić odpowiednio do zasług jego osobę, Jemu i kościołowi jego w Małogoszczu wieś naszą, wieś naszą, czyli Popowice były wtedy wsią królewską, należały do króla. Już nie było jakiegoś prywatnego dziedzica.
Z naszego stołu udzielamy, darowaliśmy, darujemy i dajemy prawem dziedzicznym temuż czcigodnemu Janowi i jego następcom na wieczne czasy w posiadanie, trzymanie, Lokację na prawie polskim lub niemieckim według upodobania swojej woli. Czy to dopiero nastąpi za czasów króla Władysława Jagiełły? Ta lokacja na prawie niemieckim, ona wtedy będzie podjęta. A wtedy była tylko zapowiedź, że tak jak chciał, mógł sobie to zrobić on lub jego następcy. I ażeby ta nasza darowizna nienaruszoną trwała i ażeby żadnymi skargami albo podstępami ludzi nie mogła być tamowana i naruszona, z porady doświadczonych mężów naszego majestatu doradców wybraliśmy, zarządziliśmy, wyznaczamy dwóch mężów szlachetnych urzędników naszych, to jest Jana Jurę Krakowskiego i Henryka Sandomierskiego-Podkomorzych.
Jako to w aktach ich obszerniej się mieści, objawili i zeznali, czyli król zobowiązał ich, żeby osobiście stawili się i poinformowali, jak te kwestie graniczne wyglądały. Jeśli chodzi o potwierdzenie tych kopców granicznych i granic, które były wyznaczone, Oraz, jeśli chodzi o wyznaczenie tych nowych, tam gdzie były jakieś problemy, że nie było wiadomo, gdzie granice wioski Popowice się znajdują. My musimy pamiętać, że dzisiaj Popowice właściwie taki niewielki fragment zajmują nad tą rzeczką Nidą. Natomiast jak popatrzymy na przykład na Tartak, no to on już jest w stronę Tyńca, dość daleko na wschód położony, a nadal Tartak należy do Popowic. Zresztą w tym Tartaku kręcono w 2020 roku sceny do takiego filmu WARIACI w reżyserii Jana Jakuba Kolwskiego i przedpremierowy pokaz był w Pińczowie w grudniu ubiegłego roku, ponieważ sceny też w Pińczowie były kręcone.
No i dokument z 1342 roku, ten dotyczący Kazimierza Wielkiego, w którym zapowiedziano, tak jak wspominaliśmy, że wioska może być lokowana na bardziej sprzyjającym rozwojowi prawie, na przykład niemieckim, ale że to należało już do tego Jana Plemana w Małogoszczu lub jego następców. No i tak się stało w 1403 roku, więc upłynęło kilkadziesiąt lat, kiedy kolejny król wydał dokument na temat Popowic. No i znowu mamy to niebywałe szczęście, że zachował się tekst tego dokumentu i mamy mnóstwo szczegółów dotyczących miejscowości. Wtedy plebanem w Małogoszczu, czyli tym następcą Jana był Bartłomiej. Król Władysław Jagiełło wydał dokument, w którym zapisał tak.
No ale jakże to jest wspaniałe, że możemy o Popowicach dzięki tym pismom mówić tak szczegółowo. Mamy jakże ważne te dwa dokumenty królewskie, zarówno Kazimierza Wielkiego, jak i Władysława Jagiełły. No i wiemy, że wioska cały czas należała do proboszcza Małogoskiego, no i przez wieki to się nie zmieniało. Możemy też powiedzieć, że była doskonale urządzona, dlatego że w księdze uposażeń, ale archidiecezji gnieźnieńskiej, my najczęściej mówimy o księdze uposażeń diecezji krakowskiej Jana Długosza, ale czasami przywołujemy właśnie z tych terenów przygranicznych, Dokument zwany Księgą Uposażeń Archidiecezji Gnieźnieńskiej autorstwa Jana Łaskiego. Ona powstała w latach 1511-1523, czyli na początku XVI wieku.
No i w tej księdze są zapiski dotyczące Popowic, należących oczywiście cały czas do parafii w Ciernie. No i wynika z tego, jak wioska była doskonale urządzona. I z tego dokumentu Jana Łaskiego wynika, że w Popowicach znajdował się folwark, młyn, pasieki, łąki, lasy, że były też pobierane czynsze i robocizny. Z 11 łanów kmiecych, zwróćmy uwagę na to, że często wspominamy o tym, że wioska miała 2, 3, 4 czy 6 łanów, a tutaj było aż 11 łanów. I z tych jedenastu łanów kmiecych płacili proboszczowi po trzy fertony. Przypomnijmy, że ferton, inaczej wiardunek, to czwarta część grzywny. Grzywna miała czterdzieści osiem groszy, czyli ferton to jest dwanaście groszy, przy czym nie jest to moneta liczalna.
Królewskie, ale różne nieciekawe dla nas sensacyjne, ale takie z obyczajowego punktu widzenia niekoniecznie były powodem do tego, żeby z dumą patrzeć na Popowice, na właścicieli Popowic, czy na to, co się tam działo. Tym bardziej to jest ciekawe, kiedy w takiej małej miejscowości właściwie trzeba by wiele razy tak przejść z początku na koniec miejscowości, żeby o tych kwestiach powiedzieć, więc może przynajmniej o niektórych wspomnijmy. A tutaj wspominaliśmy o tych takich ciekawych epizodach obyczajowych, które dotyczą Popowic, ale mamy też epizod związany z Mikołajem Rejem. Przecież Popowice to gmina Oksa, a Oksa to miejscowość Mikołaja Reja. Tak, ale zanim jeszcze o Reju, no to możemy powiedzieć, że podobne problemy jak za czasów Mikołaja Reja dotyczyły wcześniejszych plebanów, a wspominaliśmy o tym Janie Grocie, to był późniejszy biskup krakowski i inny pleban z 1488 roku.
Mikołaj Lasocki też był później biskupem, czyli popatrzmy, że no rzeczywiście chyba by trzeba kiedyś tych plebanów małogoskich omówić, bo się okazuje jak wielu biskupów awansowało właśnie z tego probostwa na ważne stanowiska kościelne, bo między innymi Mikołaj Lasocki później był biskupem kujawskim i za jego rządów Doszło do takiego porozumienia, już nawet troszeczkę wcześniej, poprzedni pleban zawarł takie porozumienie z Janem Styńca, czyli pobliskiej tej miejscowości na wschód położonej, młynarzem o wybudowanie młyna w Popowicach, czyli kolejnego, no bo już wcześniejsze, pamiętamy, że tutaj się znajdowały. I otrzymał pewną kwotę w gotówce, a pewną w naturze, w postaci ziarna i mięsa, a konto tej przyszłej roboty.
No niestety potem się okazało, że pojawiły się pewne problemy. Ponieważ po śmierci tego Mikołaja Lasockiego, zarządów kolejnego proboszcza Małogoskiego, doszło do nieporozumień z tym młynarzem Janem Styńca. On mianowicie zaczął opowiadać, odgrażał się każdemu, że nikt nie będzie śmiał ani budować młyna, ani tutaj reperować żadnego młyna. Ani nawet obejrzeć, bo do niego są te prawa przypisane i on zawarł to wcześniejsze porozumienie i tego się będzie trzymał. Trzeba było więc sprowadzić osoby, które chciały doprowadzić do polubłownego załatwienia tej sprawy. No i zjawił się Jan Zbogucic, kanonik Kaliski, pleban we Włoszczowie oraz nieznany nam z imienia, bo nie zapisano, pleban w Łopusznie.
No i oni zostali poproszeni o to, żeby wynaleźli jakiś sposób na doprowadzenie do zgody. No i wymyślili taki sposób, że trzeba by dać taką lękojmię sześciu grzywien, że jeśli ktoś naruszy te ustalone prawa, no to będzie musiał sześć grzywien zapłacić. A ponieważ już ten młynarz z Tyńca poniósł pewne koszty, więc uznano, że da mu się półgrzywny za te poniesione koszty, a on nie będzie miał żadnych pretensji Subskrybujcie kanał!
I trudno powiedzieć, czy to była jakaś pomyłka na przykład pisarza, no ale raczej należałoby to chyba wykluczyć, no bo to za poważna sprawa. Czy to rzeczywiście było specjalnie podanie tak wielkiej kwoty, żeby nikt nie śmiał naruszyć tych granic. Niektórzy twierdzą, ksiądz Jan Wiśniewski, który też tę sprawę opisywał, że to dla żartu tak zapisano, no ale dla żartu takie wielkie kwoty, jeśli ktoś naruszy, potem jednak nie dla żartu musiałby zapewne zapłacić. W każdym razie znowu mamy coś intrygującego, co dotyczy naszych Popowic. No i właśnie to frymarczenie, ponieważ okazało się, że z nieznanych powodów raptem ksiądz Stanisław Stanisławski przestał być plebanem w Małogoszczu. Pozbawiono go tych plebańskich uprawnień.
Pokazano wszystkie 16 dopasowań. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.
Kliknij, aby znaleźć fragmenty, w których pada.