Mentionsy Mentionsy
MOC HISTORII
MOC HISTORII

Lechówek w gminie Łagów

07.05.2023 ·39 min 58 s

Jego początki datuje się na XIV wiek. Miejscowość należała do biskupów włocławskich. Często jest mylony z Lechowem, który leży w gminie Bieliny. Z czego to wynika? Do Lechówka w gminie Łagów zapraszaja Cezary Jastrzębski i Robert Szumielewicz.

Moc historii. Dzień dobry, witamy Państwa jak zwykle tuż po południu. Cezary Jastrzębski. Z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach i Robert Szumielewicz. Cóż, można powiedzieć, że przedłużony weekend dobiega końca, bo to dzisiaj ostatni dzień majówki. No hop hop, chyba że ktoś wziął sobie parę dni urlopu i jeszcze do końca tego tygodnia będzie wypoczywał. Tak też może być. No i dziś oczywiście jak zwykle historycznie. Ale myślę, że turystycznie też w pewnym sensie może ten temat, mówiąc kolokwialnie, liźniemy, bo wybierzemy się do Lechówka, do Lechówka w gminie Łagów.

Do Lechówka, który przecież znajduje się przy takiej bardzo uczęszczanej, popularnej trasie prowadzącej z Kielc przez Łagów, no i dalej w stronę Opatowa, Sandomierza, na Ruś. Więc odwieczny trakt, którym ludzie się poruszali, a właściwie to tak często się przeskakuje. Przez Lechówek, a wcześniej mamy jeszcze Lechów. I to są problemy, które powodują wiele nieścisłości, dlatego że już od razu powiedzmy, że Lechów znajduje się w gminie Bieliny, a Lechówek w gminie Łagów. Już ten podział administracyjny powoduje, że często ktoś szuka jakichś informacji o jednej miejscowości, a tymczasem te informacje są bardzo mocno powiązane z drugą miejscowością.

No a ona jest w innej gminie, więc wydaje nam się, że to może gdzieś jakoś daleko. No i rzeczywiście tak było, można by tak powiedzieć, że przez całe dzieje. Oczywiście należy przypuszczać, że Lechówek pochodzi od Lechowa. Najpierw był Lechów, a później zdaje się, no sama ta nazwa tak właśnie wskazuje, był Lechówek, ale jednak one się ciągle myliły tym, którzy zapisywali jakieś informacje i również tym, którzy komentowali zapisane kiedyś informacje. Więc badacze naprawdę szafują tym Lechowem i Lechówkiem na wszystkie możliwe strony, no i my też jesteśmy w związku z tym w pewnym kłopocie, No bo tu w dodatku jeszcze właśnie przebiega taki teren, gdzie już w średniowieczu wyznaczano granice między trzema dużymi włościami.

To były wszystkie włości kościelne. Z jednej więc strony sięgały tutaj dobra biskupów krakowskich, z drugiej strony dobra biskupów włocławskich, no bo przecież Łagów, Klucz-Piórkowski to biskupi aż z Kujaw No i z trzeciej strony dobra klasztoru świętokrzyskiego. A więc mieliśmy rzeczywiście taką skomplikowaną sytuację i zapisy są różnorodne i z tego punktu widzenia naprawdę jest tutaj duże zamieszanie. Właśnie najczęściej przeskakujemy przez ten Lechówek i mówiąc szczerze, ja wprawdzie też często przeskakuję i nie jest tak, że za każdym razem się w Lechówku zatrzymuję, ale jednak rozglądam się, bo jest tu też, może nie historycznie, ale historycznie też można by tak uznać pewien ważny element, który nieustannie zwraca moją uwagę.

Zawsze zwracam głowę, starając się zachować ostrożność podczas jazdy samochodem, przejeżdżając przez Lechówek w prawą stronę. No bo sytuacja wygląda właśnie w ten sposób, że dawna wieś jest troszeczkę inaczej położona niż główna trasa. Jeśli jedziemy z Kielc, To warto pamiętać, że mamy po prawej stronie część zabudowań, które tak z boku na ukos nieco wcinają się w główną trasę, kiedy już miniemy Lechów. Od prawej strony wcina się ta stara wieś, bo tak się ten przysiółek nazywa, a następnie przecina tę trasę kielecko-łagowską, no i biegnie na północny wschód w stronę takiego przysiółka Łaski, więc dwa takie przysiółki tutaj się znajdują.

To jest kobieta, która przygotowywała się, mieszkając w Lechówku kiedyś, do jakiejś uroczystości. No i siedziała sobie przed lustrem, no i cóż kobieta może robić przed lustrem? Szykuje się do imprezy. No i tutaj to takie czy inne czynności wykonuje i w pewnym momencie widzi w lustrze, że pojawiła się jakaś morda gigantyczna. Nie wie co to jest, a tymczasem miała otwarte okno i do tego okna zajrzał łoś, który po prostu chciał sprawdzić jak się człowiek przygotowuje do imprez. No i potem cała wioska wyszła i tego łosia odprowadzała, bo on sobie tak powolutku, powolutku przedefilował przez cały Lechówek. No i ludzie z zainteresowaniem oglądali, co to za zwierzę, no bo łoś uważa, że nie ma się czego bać.

To jest przecież największe nasze zwierzę i w związku z tym wychodzi z założenia, że nie ma żadnych nieprzyjaciół, nic mu nie grozi. No często jak wiemy, tu akurat na szczęście tego nie ma, giną łosie podczas przechodzenia przez tory kolejowe, dlatego że one właśnie myślą, że pociąg im nie zagraża, nie mają się czego bać. To jest więc Lechówek taki ciekawy teren też do przechodów. I właśnie te łosie często tutaj przechodzą, no bo jesteśmy w Dolinie Kielecko-Łagowskiej, czyli w tej najdłuższej dolinie w Górach Świętokrzyskich, mającej 42 km długości. Dolinie, która no na pewno została zasiedlona z tego powodu, że stanowiła taki teren Nie górski, a góry, przypomnijmy, do XIX wieku to był teren bardzo niebezpieczny.

Granic właśnie między dobrami opactwa benedyktynów na Świętym Krzyżu, a ziemiami biskupstwa krakowskiego i biskupstwa włocławskiego. No i wtedy po raz pierwszy właśnie został wymieniony Lechów. Ale jest tutaj pewna uwaga, o której za chwilę powiem, bo być może ten czas można przesunąć powstania miejscowości Lechowa i być może właśnie Lechówka. Można przesunąć na nieco odleglejsze wieki. W tym dokumencie zapisano nazwę, która brzmi Lechowiecz. Lechowiecz, czyli właśnie Lechów, ale też może Lechówek. No właśnie, bo z tą nazwą też bywało różnie. Ona się zmieniała. Bardzo się zmieniała przede wszystkim dlatego, że

Były te nieporozumienia dotyczące tego, czy to jest Lechówek, czy to jest Lechów. Niektórzy, na przykład biskupi włocławscy, oni byli właścicielami Lechówka, a jednak w niektórych dokumentach dotyczących biskupstwa włocławskiego są zapisy Lechów. Tak jakby oni byli właścicielami, a przecież właścicielem Lechowa byli biskupi krakowscy, a z drugiej strony pojawiają się określenia minor albo parwa, czyli mniejszy, mały i dotyczy to Lechówka. Ale określenie Lechowiecz, no właśnie być może bardziej sugeruje nam odwołanie się nie do Lechowa, tylko do Lechówka. W każdym razie te problemy dotyczyły nieistniejących już wiosek albo wiosek, które zmieniły swoją nazwę, bo w dokumencie tym z 1374 roku są wymienione Rataje Stare, ale to jest obecna Wólka Milanowska.

Czyli dość daleko, tak jakbyśmy sobie pomyśleli kategoriami dzisiejszych miejscowości, ale kategoriami średniowiecznymi, no nie było to zbyt daleko, ponieważ te wioski były bardzo rozrośnięte. I wówczas właśnie zaczęto wytyczać granice. Później jeszcze w XV wieku były kolejne problemy dotyczące właśnie rozgraniczeń między jeziorkiem, Bielinami, a Lechowem. I wtedy też pojawiło się takie określenie dotyczące ścieżki lechowskiej. Przy czym właśnie niektórzy badacze uważają, że ścieżka lechowska oznacza ścieżkę od Lechowa, a inni uważają, że oznacza ścieżkę od Lechówka. Więc pewno tego nie rozstrzygniemy, no bo zapisano kilka razy tę ścieżkę. Ona oznacza takie bezpośrednie dojście do klasztoru na Świętym Krzyżu.

Że właśnie od Lechówka albo od Lechowa taka ścieżka prowadziła między tymi dobrami, że można było się dostać na piechotę. Zresztą niektórzy podejmują, chociaż ostatnio to troszeczkę słyszałem, że to już rzadziej się zdarza, bo niektórzy chodzą właśnie z Lechówka na piechotę do klasztoru na Świętym Krzyżu, no w ramach jakichś postanowień, żeby nie dojeżdżać samochodem, tylko właśnie taką Być może tą starą ścieżką, no pewno nie dokładnie tym samym tropem, ale właśnie w kierunku na Święty Krzyż, żeby się dostawać. To był ważny motyw, dlatego że sypano kopce graniczne i jeszcze pod koniec XVIII wieku zwracano uwagę na te granice. Był to więc istotny motyw. Przy okazji możemy powiedzieć, jak mówimy o końcu XVIII wieku, o tych właśnie problemach, które wiążą się z tym, że jeśli zerkniemy w taki bardzo dobry źródłowy materiał, my czasami się posługujemy tym materiałem, a to jest Regestr Diecezjów.

Tak to zapisano, no i tak mówimy, żeby uszanować tę staropolszczyznę. Wiemy, że mówi się Regestr Diecezji, ale to jest Regestr Diecezjów. Z lat 1783-1784. No i kiedy popatrzymy na parafię Łagów, no bo Lechówek do tej parafii należy, to wśród wielu wymienionych tam miejscowości jest tylko Lechów. W ogóle nie ma Lechówka wymienionego. W dodatku właśnie zwraca się uwagę na to, że spośród kilkunastu miejscowości, które wtedy zapisano, a nie ma właśnie tego Lechówka w ogóle, Podkreślono, że wszystkie te miejscowości pozostałe, z wyjątkiem Lechowa, należą do klucza piórkowskiego biskupstwa włocławskiego, ale zapisano oprócz Lechowa, a przy Lechowie zapisano kapituła krakowska, że kapituła krakowska jest właścicielem.

No ale nie ma Lechówka, więc widzimy naprawdę, jak tutaj bardzo często są te problemy dotyczące tego, jak tę wioskę traktować i jaka powinna być jej przynależność, więc mamy rzeczywiście kłopot. No ale pewne źródła odnoszą się już ściśle do Lechówka, bo kiedy jest ten zapis mały albo mniejszy, no to wiadomo, że chodzi o tę miejscowość. Generalnie możemy powiedzieć tak, że oprócz tego dokumentu 1374 to jest też taki motyw związany właśnie z tymi różnymi granicami i nieistniejącymi dzisiaj miejscowościami, który skłania nas do tego, żeby troszeczkę taką datę początków tej miejscowości przesunąć jeszcze w przeszłość.

Czyste Dąbrowy albo takie, gdzie ten dąb przeważał. Ale też jeśli popatrzy się właśnie na te różnego rodzaju dokumenty oraz tłumaczenia, no to Merika oznacza jednak również w dawnych wiekach pustkę osadniczą, czyli oznacza to, że kiedyś znajdowała się tutaj osada, ale została opuszczona. No i teraz z naszego punktu widzenia jest to o tyle intrygujące i bardzo ważne, że jeśli weźmiemy pod uwagę Lechówek, To można przypuszczać, jest taka hipoteza, że najazd ludów mongolskich, czyli najazd nie jeden, tylko kilka tych trzynastowiecznych, a więc 1241, 1259, 1287, że były to najazdy, które przecież znamy doskonale z historii klasztoru na Świętym Krzyżu, z historii, ale też z tych podań, z tych legend różnego rodzaju,

Tutaj językoznawcy są zgodni. No i są nazwy właśnie patronimiczne, nazwy dzierżawcze, które wskazują na to, że tutaj było osadnictwo wcześniej. Bo te miejscowości wprawdzie później zostały zapisane w dziejach i mamy wzmianki z XIV, z XV wieku o nich, ale ich nazwy właśnie mające taki charakterystyczny źródło słów świadczą o tym, że to osadnictwo mogło się tu rozwijać. No i nic dziwnego, no bo przechodziły te łosie, mieczyki dachówkowate sobie tu rosły, piękny był teren, rzeka, podmokłe tereny, no więc nie dziwmy się, że ludzie sobie wybierali miejsce, gdzie Lechówek dzisiaj się znajduje do osadnictwa. Opowiadamy dziś o historii Lechówka. Wspomnieliśmy o tym pierwszym dokumencie, gdzie miejscowość się pojawiła, czyli 1374 rok.

No ale mamy też i pewnie zajrzymy do kolejnych źródeł, no bo ta historia naszego Lechówka ciągnie się dalej. Ciągnie się i właściwie to najwięcej różnych dokumentów pochodzi właśnie z XIV, z XV, z początku XVI wieku. Natomiast później już jest troszeczkę gorzej. Nie ma tych zmianek. Oczywiście nie oznacza, że nie należy ich poszukiwać, bo zarówno właśnie w dokumentach dotyczących biskupstwa krakowskiego powinniśmy szukać, jak i biskupstwa włocławskiego, jak i klasztoru świętokrzyskiego. Tu są trzy potężne rezerwuary, w których zapewne bez problemu znajdziemy po jakiejś przyodrobinie szczęścia

A więc ten 1374 rok, ale być może wcześniejsze osadnictwo, które w wyniku najazdów uległo likwidacji. A potem są dokumenty na przykład z 1380 roku, I to jest dokument, który został wydany przez Jakuba, biskupa Włocławskiego w Raciążu 25 września 1380 roku. Jest w nim wymieniony Piotr Sołtys z Lechowa. No ale właśnie, tak jak mówimy, tu były te problemy, że już wkrótce, bo w XV wieku jasno pisano, że Lechówek jest kolonią Lechowa. Ale jak mówiliśmy o tej ścieżce lechowskiej, jak mówiliśmy o dokumencie 1374, to niektórzy badacze uważają, że on dotyczy też Lechówka.

Że ta nazwa Lechowiec dotyczy nie Lechowa, tylko właśnie Lechówka. Więc mamy tutaj to, o czym od początku mówiliśmy i musimy się pogodzić, że Będziemy tak dzisiaj trochę przeskakiwać między jedną a drugą miejscowością, bo nie mamy pewności, w niektórych przypadkach jest ta pewność, ale w niektórych nie mamy pewności, której konkretnie miejscowości dotyczą te czy inne informacje. Czyli ten sołtys jest wymieniony, zresztą w kilku innych późniejszych źródłach też sołtysów mamy wymienionych. No i jest też taki ważny dokument z 1421 roku. Dotyczy on biskupa krakowskiego Wojciecha. On postanowił wtedy lokować, czyli utworzyć prawdopodobnie, tak przypuszczamy, ponieważ charakterystyczna była nazwa wsi.

Posiadał więcej łanów ziemi, miał inne możliwości, często też inne obowiązki, bo taka jest prawda, ale to było zawsze uprzywilejowane, jeśli chodzi o funkcjonowanie w ramach miejscowości. No i wiemy też, że były dwa wolne łany i biskup krakowski Wojciech zezwolił też wtedy na zbudowanie młyna na tej rzeczce właśnie określanej Mniszek albo Bodzancinka. Więc no tutaj ten Lechów się nam pojawia jako przy okazji Wojciechowa, ale jako ważna miejscowość i te kwestie dotyczące najbliższej okolicy Lechów, Lechówek są tu niezwykle ważne. Natomiast potem oczywiście mamy w XV wieku, kiedy w nim jesteśmy Jana Długosza i tutaj też trzeba się niektórym informacjom przyjrzeć.

Lechówek w gminie Łagów. Jako ciekawa miejscowość, no i stąd te łosie, no bo grube zwierzę, duże zwierzę, było na co polować. W każdym razie, no bardzo interesująca wzmianka, ale też jest informacja, że oczywiście czynsz jednak musieli płacić, no bo oprócz tej pańszczyzny, powinności tych danin, to bardzo często była ta Kwota, którą trzeba było oddawać i wiemy o 14 skoicach czynszu, które musieli płacić. Natomiast sołtys, czyli tu się wydawało tak często, że no właśnie sołtys ma lepiej, bo ma większe możliwości działania i większe możliwości uzyskiwania zysku, a tymczasem miał też często inne obowiązki.

On był zobowiązany w przypadku właśnie Lechowa za czasów Jana Długosza do stawania w pospolitym ruszeniu. Więc musiał o tym pamiętać, że na nim to spoczywało. I mamy też takie informacje już później kolejne z XVI wieku, różnego rodzaju dotyczące Lechowa i Lechówka, jeśli chodzi właśnie o ten areał. Generalnie możemy powiedzieć tak, że siedem łanów, kiedy my mówimy o tym, że taki łan w średniowieczu, gdybyśmy to tak mieli liczyć, to było od 17 do 25 hektarów, więc w zależności od terenu, w zależności od lat, kiedy o tym się mówi, No to powiedzmy, że dwadzieścia hektarów, czyli dwadzieścia hektarów razy siedem, jeden łan to dwadzieścia hektarów, no to już dość sporo ziemi, ale oczywiście to było tak, że każdy kmieć miał

No ale tutaj też bierzmy pod uwagę jak nawet współcześnie wygląda sytuacja, bo rzeczywiście takie 20-30 hektarowe gospodarstwa w Lechówku i w okolicy to jest rzadkość, no to są pojedyncze. To są osoby, które mają tyle hektarów, a reszta to właściwie ma tak od 6 do 8 hektarów. No ale teren jest trudny do uprawy. Przecież to jest centrum Gór Świętokrzyskich. W związku z tym ewidentnie mieszkańcy już od bardzo dawna muszą imać się innych dodatkowych zajęć, które pozwalają rodzinom przetrwać. Dzisiaj to oczywiście w dużej mierze jest wyjazd za granicę. No i tak jak w wielu świętokrzyskich wioskach, szczególnie w tej części Gór Świętokrzyskich, Mamy z tym do czynienia, no bo z ziemi się za bardzo nie można utrzymać, a i tak można by chyba też powiedzieć, że biorąc pod uwagę dzisiejsze już czasy, no to 20 czy 30 hektarów to jednak zaczyna być coraz mniej, chyba że ktoś, no tutaj to głównie te gospodarstwa na mleko były nastawione.

Ale dzisiaj się już mówi o tym, jak rozmawiam z wieloma młodymi mężczyznami, których gdzieś tam spotykam po drodze, między innymi właśnie gdzieś w okolicy Lechówka. No to już wszyscy mówią, nie, proszę pana, kiedyś to może 20 hektarów, to byłbym zadowolony. Dzisiaj to 100 hektarów. No tak już jest, że od wielu, wielu lat w całej Unii Europejskiej prowadzi się tę politykę wielofunkcyjnego rozwoju wsi. Czyli wychodzi się z założenia, że 15%, no może 20% mieszkańców wsi będzie utrzymywało się z rolnictwa, a cała reszta ma się utrzymać z czego innego. No więc 8 na 10 mieszkańców Lechówka ma się utrzymywać z czegoś innego niż rolnictwo. Stąd no takie trudności, które powodują, że rzeczywiście

Ta emigracja zarobkowa, no bo przecież najczęściej ktoś chce tutaj wrócić, tu wybudować dom, tutaj mieć jakieś zabezpieczenie swojej przyszłości, po to się tam ciężko pracuje za granicą. Ale no takie są zjawiska, więc Lechówek przez właściwie całe dzieje, tak możemy powiedzieć, biorąc pod uwagę te informacje takie społeczno-ekonomiczne, no borykał się z takim codziennym trudem i niewiele się pod tym względem zmieniło. Część informacji już podaliśmy, sięgając choćby do Jana Długosza, ale tak jak wspomnieliśmy, do XVI wieku jest ich najwięcej, później już zdecydowanie mniej. Ale jednak różne te informacje, dokumenty zawierają, chociaż jak mówiliśmy, jednak są te nieporozumienia dotyczące Lechowa i Lechówka, choćby nawet jeśli popatrzymy na zachowane inwentarze dóbr biskupstwa włocławskiego.

Że jednak chodzi o Lechówek. No i tu musimy naprawdę bardzo uważać. Zapisano za to, że było osiadłych łanów sześć, kmiecie płacili z łana rocznie po czternaście groszy, oddawali też wspólnie w całości czterdzieści cztery kapłony. No to mniam mniam, rzeczywiście smaczne jedzonko, te młode koguty. Zobowiązani byli ciągle, to zapisywano, do uczestniczenia w polowaniach. Więc to jest taki charakterystyczny też motyw. I wspomniano też, że było sołectwo. Wtedy zapisano też w połowie XVI wieku, że była karczma, chociaż stwierdzono wtedy w tym inwentarzu, że ona już była opuszczona. Karczma, no to oczywiście taki motyw, który dotyczy zawsze ważnych tras komunikacyjnych.

Pokazano pierwszych 25 dopasowań — doprecyzuj frazę, aby zawęzić wyniki. Transkrypcja generowana automatycznie i niesprawdzana ręcznie — może zawierać błędy.