Dmosice w gminie Koprzywnica

Świat do przodu idzie, no i nie ogląda się za siebie. W związku z tym trzeba pisać, pisać i jeszcze raz pisać, zostawiać informacje, nagrywać, filmować, żeby te dokumenty przeszłości nie umknęły i żebyśmy kiedyś mogli się odwoływać do tego, jak ta przeszłość wyglądała. Jednymi z tych dokumentów są właśnie dzienniki pisarza, o którym wspomniałeś, czyli oczywiście chodzi o Stefana Żeromskiego. A dlaczego on w Dmosicach się zjawiał i dlaczego tu przyjeżdżał, to powiemy troszeczkę później, bo... Bo to będzie XIX wiek, a my jeszcze do niego dojdziemy od tych dawnych czasów. Właśnie wspomnieliśmy, że miejscowość swoją historię ma bardzo odległą, bo jakieś pierwsze wzmianki, które ja sobie gdzieś tam wygrzebałem, mówią, że już na pewno była w XII wieku.

I w związku z tym również tak w Dmosicach sytuacja wygląda. Właściwie to tutaj nie ma jednej miejscowości, gdzie takich pradziejowych śladów by nie znaleziono. Oczywiście w mniejszych czy większych ilościach. Ja sądzę, że bez trudu Można by odnaleźć tutaj, gdyby przeprowadzić jakieś rzeczywiście no takie szeroko zakrojone badania. Jednak trzeba pamiętać, że les to jest taka skała, która pod wpływem wody ulega daleko idącym zmianom i mogło być tak, że pod jakąś warstwą głęboką dwóch, trzech metrów spoczywa coś, co kiedyś było na powierzchni, a do czego na przykład podczas kopania fundamentów pod jakiś obiekt możemy Dmosice, Koprzywnica, Stefan Żeromski.

Tym bardziej, że no potem będziemy też to widzieć u Żeromskiego, który zakochał się, bo to taki będzie motyw romantyczny, ale jednak od razu w dziennikach zapisał ile posagu ma panna. Miłość miłością, ale w którymś momencie co z tego będzie wynikało z punktu widzenia takiego komercyjnego lub co może wyniknąć. Stąd to było bardzo ważne, żeby tak próbować oszacować majątek, no i w związku z tym zawsze nas interesują te kwestie, no i możemy coś powiedzieć, może nie w XIV wieku, ale w późniejszym stuleciu, no bo oczywiście możemy sięgnąć po tyle razy przez nas odmienianego Jana Długosza, który też na ten temat, jeśli chodzi o Dmosice, coś napisał. To w takim razie zaglądamy do naszego nieocenionego Jana Długosza, tak jak już wspominaliśmy, tak jak wspomniałeś, wielokrotnie też korzystamy z tego jego dzieła, no bo tam mamy konkretne dane i wiemy co w danym czasie, w danej miejscowości się działo.

Mamy taką publikację, słownik krajoznawczy Sandomierszczyzny, Z 1929 roku. No i on wtedy wyraźnie wskazał na trzy części w Dmosicach, pisząc, że jest folwark, od tego zaczął, i że są tutaj dwa domy, 39 mieszkańców, w tym dwóch mieszkańców wyznania mojżeszowego. Pisał też o kolonii, no i ona już była rozrośnięta, bo domów było 17, mieszkańców 119, w tym trzech mieszkańców wyznania mojżeszowego i była wieś. Domów 10, mieszkańców 74. Czyli tak, dotarliśmy do wieku XIX, no i tutaj w tym stuleciu wspominaliśmy o naszym znamienitym pisarzu, chodzi oczywiście o Stefana Żeromskiego, który w Dmosicach bywał niejednokrotnie,

Ale nie bywał tutaj dlatego, że mu się dmosice podobały, ale że mu się podobała pewna panna. A ta panna pochodziła z rodu pancerów. To rodzina, która prawdopodobnie przywędrowała do nas z Niderlandów. Chociaż nie natrafiłem na takie informacje, kiedy oni szlachetstwo otrzymali, bo wiadomo, że już w XIX wieku herbem się posługiwali. Herbem własnym, pancer. Wcześniej zapisywałem jako panzer, a w tym XIX wieku już przez C. Więc ta rodzina w 1880 roku, kiedy już nastąpiło uwłaszczenie chłopów po powstaniu styczniowym, no i majątki pewne można było kupować, oni kupili folwark i gospodarowali wtedy w tym czasie, kiedy właśnie Stefan Żeromski też Dmosice

To właśnie widzimy takie oczka wodne jako pozostałość łomików różnego rodzaju. To jest takie niezwykle urokliwe, że mamy tu wąwozy oraz jeszcze taki właśnie ciekawy teren. No i właśnie przedstawicielką rodziny pancerów była ta, którą uczuciem obdarzył, zresztą obopólnym, bo ona też się zakochała w Stefanie, Stefan Żeromski. No i tutaj ciekawe opisy Dmosic, ale również Heleny Pancerówny znajdziemy w jego dziennikach. W dziennikach po pierwsze była opisywana, a z drugiej strony stała się pierwowzorem Heleny Dewitt z Popiołów. Zresztą tamta Helena i tu od razu możemy powiedzieć, że to uczucie nie zaowocowało jakimś stałym związkiem i Żeromski uśmiercił tę Helenę z Popiołów.

Ona rzuciła się w przepaść tatrzańską. Niewykluczone, że Było to związane z tym, że to uczucie przeżywało różnego rodzaju trudności i w związku z tym, no może tak postanowił to zrobić, ale jak nawet bierzemy pod uwagę to imię, kiedy czytamy takie opisy zarówno w Popiołach, jak i w takiej noweli w Sidłach, Niedoli, no to właśnie to są opisy Dmosic. No bo Żeromski, i to doskonale widzimy w dziennikach, szczegółowo opisywał praktycznie każdy dzień, a nawet jeśli pisał za dwa czy za trzy dni, to odnosił się do tego, co było wcześniej. Stąd mamy tutaj informacje dotyczące tego, jaki bal był, kto był na tym balu, jak tutaj sytuacja wyglądała, że jadł leniwe pierogi, które ta Helena właśnie przygotowała.

Jak wyglądała Helena? No i w związku z tym możemy zacytować z dzienników właśnie to, co on zanotował, mimo że, musimy o tym pamiętać, to też z dzienników wychodzi bardzo dobrze, że początkowo no tak nie podchodził może z jakimś szalonym uczuciem, nie była to miłość od pierwszego wejrzenia, Nie był to jakiś piorun, który trafił Stefana Żeromskiego, kiedy on stanął na progu dworu w Dmosicach, tylko widać to wyraźnie właśnie na podstawie dziennika, że w pewnym momencie jedna, druga, trzecia wizyta i już był zakochany. Trzeba też pamiętać, że wtedy uwikłany był Żeromski w taki związek z żoną swojego brata ciotecznego.

On tu w ogóle przebywał z powodu właśnie rodziny Trepków, czyli tej rodziny spokrewnionej i dlatego pojawiał się tutaj głównie w Chobrzanach i stąd wyruszał między innymi właśnie do Dmosic. No i w dziennikach też to opisuje. Wprawdzie zaklina się, że nigdy nie zdradził swojego brata ciotecznego Józefa Trepki. No ale z tych opisów wynika, że było blisko, było bardzo blisko i to był też ten motyw właśnie takiej Michaliny, właśnie żony tego Trebki, która była z pancerów, więc to była siostra Heleny, młodszej, bo Helena miała 16 lat, Stefan Żeromski to był 1888 rok, czyli miał wtedy 24 lata, był starszy o 8 lat. Od Heleny.

Raz zdarzyło się tam pod koniec tych spotkań, że rzeczywiście był to już pocałunek z prawdziwego zdarzenia i rozpoczęła się korespondencja, dlatego że Żeromski musiał wrócić, Opuścić sandomierskie okolice, wrócić do Warszawy i w związku z tym zauważył i ustalił to też z Heleną, że rodzina nie czyta korespondencji, która do niej przychodzi. W pewnym momencie była taka sytuacja, kiedy tam cały dzień ze sobą przebywali, chodzili, rozmawiali, on właśnie tak to opisuje, że tak jakby świata nie widzieli, jakby tych osób innych nie było. że przyniesiono list od koleżanki, no i po prostu, najzwyczajniej w świecie nikt nie otwierał tego listu, nie czytał, więc można było korespondować ze sobą i tak rzeczywiście było, co ustaliła potem szczegółowo Barbara Wachowicz, Kazimiera Zapałowa też pisała na ten temat, że pisali do siebie, tych listów było bardzo dużo,

Żeromski nawet się zastanawiał, czy nie zostać rolnikiem i czy nie ożenić się i czy nie osiąść na wsi. No ale ten wir warszawski, talent, to wszystko go już wciągnęło i z tego zrezygnował. Helena wyszła za mąż za Polaka, Bronisława Kaczyńskiego, który służył w carskiej armii i w 1891 roku, kiedy ten ślub w Sulisławicach miał miejsce, ona spaliła wszystkie listy. Które otrzymała od Żeromskiego, jakby zamknęła za sobą ten rozdział życia. Potem te losy były takie skomplikowane, tak żeby skrócić może tę opowieść, chociaż są fascynujące. Przeniosła się pod Moskwę, tam ten jej mąż służył, doczekali się syna Jarosława. Potem opuściła męża tuż przed I wojną światową, bo miała cały czas kontakt z rodziną i co jakiś czas przyjeżdżała do kraju i już pozostała.

Między innymi podczas I wojny światowej pełniła służbę sanitariuszki. Podczas II wojny to samo, podczas Powstania Warszawskiego. Po II wojnie światowej syn ją odnalazł, syn Jarosław, który też był wojskowym, walczył we wrześniu 1939 roku w polskim wojsku. I przebywali ze sobą w Inowrocławiu. Okazało się, że on stracił wzrok na skutek działań wojennych, więc Helena postanowiła nie być ciężarem dla rodziny. No i zmarła w Celestynowie w 1958 roku, ale w 1956 roku, dwa lata przed śmiercią, ukazały się dzienniki Stefana Żeromskiego. Tom, który krewna, właśnie Barbara Wachowicz to opisuje,

Krewna zawiozła swojej cioci i opowiadała właśnie potem Barbarze Wachowicz jak to było, kiedy przeglądała te fragmenty, gdy Żeromski opisywał Dmosice, opisywał te sytuacje związane z Heleną i wspominała właśnie, że Pochyliła się w pewnym momencie właśnie nad jedną stroną i powiedziała, tak go kochałam. Więc raczej to było uczucie, jedno z pierwszych, niewykluczone, że w ogóle pierwsze w jej życiu, które jednak zaważyło całkowicie na tym, kogo darzyła taką wielką miłością przez całe życie. Stefana Żeromskiego, który o Dmosicach właśnie szczegółowo wszystko pisał, stąd między innymi też mamy takie informacje dotyczące dworu. On dzisiaj nie istnieje, tam jest tylko kilka drzew w środku wsi

I tak właśnie teraz Dmosice wyglądają, że te różne pamiątki przeszłości, no jest tu oczywiście figura św. Antoniego, prawdopodobnie z XIX wieku, ale niewiele więcej jest, więc dzięki Żeromskiemu przenosimy się tutaj w ten świat przeszłości Dmosic, I mamy szczegółowe informacje, no więc wielki pisarz nasz Rodak zapisał się również w Dmosicach w ten szczególny sposób. I na tym już niestety musimy kończyć dzisiejszy program. Dziękujemy za uwagę. Cezary Jastrzębski, Robert Szumielewicz i Tomasz Tamborski, który program zrealizował.