Jak NAPRAWDĘ wyglądało życie Pirata

Nie ma popularniejszego pirata niż Jack Sparrow i oczywiście to postać fikcyjna, ale piraci z Karaibów i nie tylko istnieli naprawdę. Problem w tym, że ich wizerunek, którym karmiła nas popkultura, zakopane skarby, zew przygody i papuga na ramieniu, to częściej bajka niż odwzorowanie prawdziwych historii. Więc jak naprawdę wyglądało życie piratu? Widzowie tego kanału to ludzie świadomi i ambitni, a jeżeli dbać o swój rozwój intelektualny, to warto, żebyście zadbali też o swój rozwój finansowy. Z tym pomóc Wam może XTB. XTB, tu pracują Twoje pieniądze. Na powstanie pirackiej legendy ogromny wpływ miała książka kapitana Charlesa Johnsona wydana w 1724 roku. Przez długi czas traktowano ją niemal jak kronikę historyczną. Dziś wiadomo, że to niewiele więcej niż fikcja inspirowana faktami czy plotkami obudowana w literacką przesadę.

Co więcej, kapitan Charles Johnson to tak naprawdę ksywka. No bo w sumie nie wiadomo kogo. I współcześni historycy mają wątpliwości, czy ta osoba kiedykolwiek z piratami miała cokolwiek do czynienia. Jednak to właśnie ta książka utrwaliła wiele opowieści o słynnych piratach. Inne legendy, w tym klasyczny motyw mapy prowadzącej do zakopanego skarbu, spopularyzowała późniejsza literatura. I próżno szukać tam wiernego zdarowania życia na statku. No bo prawdziwy pirat znacznie częściej był zmęczonym, ubogim marynarzem niż ekscentrycznym awanturnikiem. Działalność morskich zbójów jest tak stara jak ludzka cywilizacja. Już w epoce brązu źródła wspominają o morskich najeźdźcach. Do najbardziej zagadkowych należą ataki grup określanych współcześnie jako ludy morza, które miały miejsce na Morzu Śródziemnym około XIII wieku przed naszą erą.

Podlegali też surowej dyscyplinie, a kapitan dysponował ogromną, niemalże nieograniczoną władzą. Dodatkowym zagrożeniem było przymusowe wcielenie do marynarki wojennej. Człowiek mógł więc trafić na okręt bez własnej zgody, zostać oddzielony od rodziny i przez długi czas nie zobaczyć należnych mu pieniędzy. Sami przyznacie, warunki pracy były źrednie. To dlatego było grono śmiałków, którzy wybierali działalność, za którą mogli wisieć. Ale bieda jednak nie zmieniała automatycznie marynarza w pirata. Większość biednych ludzi nigdy nim nie została. Nawet nie ze względu na brak chęci, z racji nielegalności takiej pracy, ale z braku wolnych wakatów. Zacznijmy od tego, że w czasach, gdzie większość ludzi nie umiała pisać i czytać, a jak każda nielegalna działalność i ta musiała być trzymana w tajemnicy, większość osób zmieniała legalną banderę przez przypadek albo przez złość.

I kiedy warunki na statku handlowym były nie do wytrzymania, często wybuchał bunt załogi, która od momentu obalenia kapitana była wyjęta spod prawa. Inną opcją było dobrowolne przejście na stronę dawnego wroga, na przykład po zdobyciu statków. Bywało też, że dawni korsarze, czyli ci, którzy mieli łapać tych złych, kontynuowali swoje napady, gdy ich państwowe upoważnienia przestawały obowiązywać. Więc stawali się piratami, choć w zasadzie robili to, co wcześniej. Zdarzało się też, że piraci wcielali ludzi siłą. Szczególnie okrętowych specjalistów, jak cieśli, doświadczonych nawigatorów i chirurgów. I pomimo tego, że takie osoby też dostawały swój procent od zdobyczy, to często robią też publiczny teatrzyk. Ja nie chcę być piratem. Nawet jak chciałem. Zwykli ochotnicy też często inscenizowali własne porwania przy świadkach.

Stała pensja na pewno dawała pewną przewidywalność, ale rzadko pozwalała zmienić pozycję społeczną. Na pirackim statku nie było zwykłej pensji. Łup dzielono na udziały. Kapitan, kwatermistrz i specjaliści dostawali nieco więcej niż zwykły marynarz, ale różnica nie przypominała przepaści, jaką znano z wielu statków handlowych. Jeśli doprawa się nie powiodła, nikt nie dostał nic. Było to przedsięwzięcie wysokiego ryzyka, rządzące się prostą zasadą. Bez zdobyczy nie ma wynagrodzenia. Co więcej, piractwo nie zawsze było wyborem na całe życie. Dla wielu ludzi był to krótki i ryzykowny epizod w morskiej karierze. Ten sam człowiek mógł kolejno pracować na statku handlowym, służyć w marynarce, zaciągnąć się na okręt kaperski, przejść do piratów, a potem skorzystać z amnestii.

Jeśli miał szczęście, wracał do legalnej żeglugi albo osiadał na lądzie jako rzemieślnik, kupiec czy plantator. I choć w filmach można mieć poczucie, że istniała piracka tożsamość, to gwoli z zasady każdego, że jak może zmiana działalności była w tamtych czasach raczej normą. Możliwe nagrody działały jednak na wyobraźnię. Po wyjątkowo udanym napadzie Henry'ego Everego w 1695 roku udział jednego członka załogi mógł wynieść około 1000 funtów. To równowartość kilkudziesięciu lat pracy marynarza. Załoga Johna Evansa miała z kolei dostać po około 300 funtów na osobę w ciągu niespełna pół roku. I to właśnie takie przypadki tłumaczą, dlaczego ta ryzykowna działalność przyciągała ludzi. Ale nie pokazują sytuacji przeciętnego Pirata. Tak jak w przypadku współczesnych zwycięzców loterii, to były sytuacje ekstremalnie rzadkie.

Ustalono zasady przechowywania broni, rozstrzygania sporów i wypłacania odszkodowań za obrażenia. Zakazywano m.in. hazardu na pieniądze należące do kompanii. Na części statku nie wolno było przeprowadzać kobiet. Za kradzież ze wspólnej zdobyczy, dezercję lub oszustwo groziła utrata udziału, chłosta albo porzucanie na odludnym lądzie. Załoga rzeczywiście miała większy wpływ na decyzję niż marynarze na wielu legalnych statkach. Mogę wybierać kapitana i odwoływać go za tchórzostwo, oszustwo albo nadużycie władzy. Kwatermistrz reprezentował interesy ludzi i kontrolował podział zdobyczy. Ale było to dalekie od demokracji czy równych praw. Na pokładzie nadal istniała hierarchia. Podczas walki kapitan otrzymywał szerokie uprawnienia, a za złamanie zasad groziły surowe kary. Popkultura lubi przedstawiać piracki statek jako miejsce nieustannego picia rumu i śpiewania szat.

Nie znaczy to, że codziennie jedli świeże posiłki. Zapasy mięsa solono, pieczywo wysychało, a w beczkach rozwijały się szkodniki. Po zdobyciu statku można było uzupełnić żywność, alkohol i leki. Priorytetem nie zawsze było złoto. Czasem najcenniejszą zdobyczą okazywała się woda, narzędzia, płótno żeglowe, liny lub substancje uśmierzające ból. Największy paradoks pirackiej przemocy polegał na tym, że piraci zarabiali najwięcej wtedy, gdy nie musieli walczyć. Bitwa oznaczała uszkodzenie własnego statku i przejmowanego ładunku. Groziła śmiercią ludzi, których trudno było zastąpić. Nawet zwycięstwo mogło więc przynosić straty. Właśnie dlatego reputacja okrucieństwa miała wartość ekonomiczną. Ofiara, która wierzyła, że opór skończy się rzezią, częściej poddawała statek bez jednego wystrzału.

Pewne jest przede wszystkim to, że flaga nie była dekoracją ani znakiem jednej pirackiej organizacji. Reputacja groźnych napastników była raczej narzędziem PR-owym. Poddanie statku często kończyło się zabraniem ładunku, wyposażenia i potrzebnych Piratom ludzi, oszczędzając resztę. Przemoc stosowano wobec tych, którzy stawiali opór lub ukrywali wartościowe towary. Piraci potrafili też karać kapitanów znanych z brutalnego traktowania własnych załóg. Zdarzały się chłosty, tortury i egzekucje. Pragmatyczny charakter terroru nie oznacza jednak, że był on łagodny lub pozorny. No bo filmy szczególnie upodobały sobie chodzenie podessy, ale była to praktyka raczej niespotykana. Znacznie bardziej realną karą był marooning, czyli pozostawienie człowieka na odludnej wyspie albo niezamieszkanym odcinku wybrzeża.

No bo piraci też potrzebowali wody, jedzenia, drewna, prochu, żagi i lin. Musieli naprawiać staczki, leczyć rannych, zdobywać informacje i rekrutować ludzi. Potrzebowali też kupców gotowych przyjąć towar po podejrzanie niskiej cenie. A bez zaplecza na lądzie nawet skuteczna załoga szybko traciła zdolność działania. Tak powstały tzw. pirackie gniazda. Jednak to nie były niezależne państwa albo pirackie miasta, ale zwykłe porty, wyspy lub kolonie, w których listowe władze i kupcy po prostu tolerowali piratów, ponieważ na nich zarabiali. Łupy zwiększały dostępność srebra i towarów, załogi wydawały pieniądze w gospodach, płaciły za naprawy i dostarczały rzeczy, których nie można było kupić legalnie. Dopóki przynosiły więcej korzyści niż szkód, część lokalnych elit nie miała powodu, żeby je ścigać.

Jednak określenie tego miejsca Republiką Piratów jest jednak nieodpowiednie. Była to raczej luźna strefa kontrolowana przez wpływowe załogi. Miejscowi rybacy, rzemieślnicy i kupcy nie byli atakowani z tego samego powodu. Przestępcy nie niszczą własnej kryjówki, no bo to głupie i nieopłacalne. Piraci przecież potrzebowali ich usług. Ochrona nie wynikała zatem z romantycznego kodeksu honorowego, tylko był taki związany z obopólną korzyścią. Ale taki układ nie był wieczny. I gdy zmieniał się gubernator, kończyła się wojna, albo do portu wpływała silna eskadra królewska, z dnia na dzień mogli stać się persona non grata. Inaczej wyglądały osiedla pirackie na Madagaskarze. Ile Sainte-Marie stała się punktem napraw, zaopatrzenia i handlu dla ludzi działających na Oceanie Indyjskim. Piraci wchodzili w relacje z miejscową ludnością, zawierali małżeństwa i uczestniczyli w lokalnych konfliktach.

Nie była to jednak legendarna Libertalia, czyli rzekoma Republika Wornych Ludzi. Rzeczywistość była raczej daleka od utopii. Obejmowała handel bronią, niewolnictwo, przemoc i walkę o wpływy. Choć faktycznie niektórzy osiadają tam na stałe i przestawali być czynnymi piratami. Porty odsłaniają też problem granicy między piratem a korsarzem, no bo korsarz miał list kaperski, czyli państwowe zezwolenie na atakowanie wskazanych przeciwników podczas wojny. Zdobyty statek powinien zostać uznany przez sąd za legalną zdobycz. Pirat działał bez takiego upoważnienia albo przekraczał jego warunki. Ten sam kapitan mógł być bohaterem dla jednego państwa i bandytą dla drugiego. Mógł też stać się Piratem z dnia na dzień, jeśli napadł na neutralny statek albo kontynuował działalność po zakończeniu wojny.

Według jednego z szacunków epoki złotego wieku, jedna kobieta przypadała na stu mężczyzn, trudniących się tą profesją. Z perspektywy pirackiej branży ich obecność była kluczowa na lądzie. Żony, matki, wdowy, córki, to one przechowywały majątek, pośredniczyły w korespondencji, ukrywały ludzi i pomagały sprzedawać zdobycze. Prowadziły też gospody, sklepy i gospodarstwa, z których korzystali marynarze. Niestety, często bywały też ofiarami napadów, gwałtów, porwań i handlu ludźmi. No a po czym można było rozpoznać Pirata? Po niczym. Przypominam, że była to działalność nielegalna. Nosili więc ubrania takie same jak inni marynarze. Koszula, spodnie lub bryczesy, krótka kurtka, buty i praktyczne nakrycie głowy. Odzież łatano, wymieniano i zabierano ze zdobytych statków.

Każdy przepływający marynarz miał zobaczyć, czym kończy się morski rabunek. Była to ponura odpowiedź państwa na atrakcyjne opowieści o szybkiej fortunie. Ale nie każdy proces kończył się skazaniem. Część ludzi uniewinniono, np. ze względu na dowody, np. zeznania świadków wskazujące na znalezienie się na pokładzie pod przymusem. Kobieta w ciąży mogła uzyskać odroczenie wykonania wyroku. Istniały też amnestie skierowane do tych, którzy poddadzą się w określonym terminie. Dla władz bywało to bardziej opłacalne niż długotrwałe polowanie na każdą załogę. Człowiek, który przyjął łaskawienie, nie zawsze pozostawał jednak na lądzie. Niektórzy wracali do piractwa, gdy legalna praca znów okazywała się źle płatna albo niedostępna. Jednak mówimy o czasach, gdzie naprawdę można było zniknąć i kiedy robiło się za gorąco, wielu Piratów po prostu znikało z pola widzenia władzy.

Pirat mógł osiedlić się w odległej kolonii, wrócić do legalnego lub ulegalnego handlu i przestać używać swojego nazwiska. Na Madagaskarze część ludzi związała się z lokalnymi społecznościami. Niektórzy zajmowali się handlem, hodowlą i polityką. Ich nowe życie nadal mogło być uwikłane w niewolnictwo i przemoc, ale nie wymagało kolejnych napadów na morzu i było mniej ryzykowne niż praca na morzu. W tym miejscu chcemy jedno zaznaczyć. Wszystko, co do tej pory powiedzieliśmy, to historia pirata rabującego głównie na ciepłych wodach Atlantyku. Ale na całym świecie znajdziemy przykłady nielegalnej działalności rabowania na morzu. I to, jak tam wyglądało życie tamtejszych piratów, znacznie różniło się od tego, co znamy z filmów. A najlepszym przykładem są piraci z południowego wybrzeża Chin, które opierało się na więzach rodzinnych, lokalnych sojuszach i pobieraniu haraczu od nadmorskiej społeczności.

Kupcy, którzy wcześniej przymykali oko na podejrzane transakcje, mieli zbyt dużo do stracenia. A kiedy Piraci przestali być tanim źródłem zaopatrzenia dla kolonii, przestali być tolerowani, a wręcz byli zagrożeniem dla lokalnej stabilności. Jack Sparrow i jego filmowi kompani są raczej karykaturą prawdziwych piratów. Zakopane skarby, chodzenie po desce i zew morskiej przygody to pokolorowana wersja świata, w którym bieda, przemoc oraz brak perspektyw motywować mógł ludzi do ryzyka. Często stawiając na szali szanse na dobry łup z ryzykiem szybkiego zakończenia żywota. Na dzisiaj to wszystko. Mam nadzieję, że materiał Wam się spodobał, a my widzimy się klasycznie w każdy piątek o 16. Trzymajcie się ciepło. Cześć!