August Zaleski

Historyczny Leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. Jako przedostatni minister polskiej dyplomacji dążył do wzmocnienia pozycji II Rzeczpospolitej w Lidze Narodów oraz utrzymania porządku wersalskiego. Zabiegał o przychylność mocarstw zachodnich wobec Polski. August Zaleski. 2 listopada 1932 złożył urząd ministra spraw zagranicznych po sześcioletniej kadencji. Opowiada Mateusz Wojciechowski z IPN w Olsztynie. Legitymował się szlacheckim pochodzeniem oraz herbem Lubicz. August Zaleski przyszedł na świat 13 września 1883 w Warszawie, znajdującej się wówczas w zaborze rosyjskim.

Wówczas to młody August Zaleski po raz pierwszy zetknął się ze specyfiką brytyjskiego społeczeństwa, z którym, jak pokazały późniejsze lata, dane mu było związać się na długo. Podczas studiów nad Tamizą wykazywał duże zainteresowanie stosunkami międzynarodowymi oraz geopolityką. Organizował uczelniane spotkania Anglików z Polakami, aby w taki sposób nagłaśniać sprawę polską. Z bagażem pierwszych doświadczeń z zakresu relacji polsko-brytyjskich oraz wraz z dyplomem ukończenia Londyńskiej Uczelni Ekonomicznej Zaleski powrócił w 1912 do Królestwa Kongresowego. Podjął pracę w Bibliotece Krasińskich oraz rozpoczął przygodę z polityką. Zapisał się do nowo utworzonej Ligi Państwowości Polskiej, która stawiała sobie za cel nagłaśnianie polskich spraw, zwłaszcza na Zachodzie.

W roku 1916 w Wielkiej Brytanii Augustowi Zaleskiemu przyszło skonfrontować się przede wszystkim z obojętnością wobec sprawy polskiej. Niestety tamtejsze koła rządzące uważały Polaków i ziemie polskie za mało znane. Co więcej, Wielka Brytania podobnie jak Francja stała przy stanowisku, iż kwestia polskiej niepodległości była wewnętrzną sprawą Rosji. Pewną nadzieją, a zarazem polem do działalności Zaleskiego była brytyjska opinia publiczna. Zwykli mieszkańcy Wielkiej Brytanii często nie darzyli ufnością carskiej Rosji. Stąd Zaleski tuż po przyjeździe rozpoczął działalność w środowiskach robotniczych, zwłaszcza wśród Polaków. Szybko został prezesem działającego w Zjednoczonym Królestwie Polskiego Komitetu Informacyjnego, zrzeszającego właśnie polskich robotników na Wyspach Brytyjskich.

Od kwietnia 1917 Zaleski redagował i wydawał propolskie czasopismo Polish Review, a także utworzył Lektorat Języka Polskiego na Uniwersytecie Londyńskim. Aktywnie angażował się w dyskusje naukowe w najlepszych brytyjskich uczelniach. Zaleskiemu udało się również korespondować z brytyjskim Ministerstwem Spraw Zagranicznych. O jego sukcesie w analizowanym okresie świadczyły również zaproszenia z Izby Gmin do debat o sytuacji międzynarodowej. W 1917 wybuchła w Rosji rewolucja październikowa, a wraz z nią rozpoczęła się wojna domowa pomiędzy bolszewikami a zwolennikami caratu. Ten ogromny kraj pogrążył się w wielkim chaosie, a Wielka Brytania, podobnie jak inne zachodnie mocarstwa, zmieniła swoją politykę wschodnią.

Używa prezydent pana Zaleskiego do rozmów politycznych z Anglikami, wśród których cenią go bardzo ci, którzy są wrogami sprawy polskiej. I rzeczywiście Paderewski widział w Zaleskim zaufaną osobę, dobrze orientującą się w polityce Zjednoczonego Królestwa. Podczas konferencji paryskiej Zaleski był łącznikiem delegacji polskiej i brytyjskiej. Po powrocie do Polski zdobywał cenne doświadczenie w polityce zagranicznej wobec innych państw i narodów. Jesienią 1919 przewodniczył stronie polskiej w negocjacjach granicznych z Ukraińcami. W maju 1920 Paderewski mianował go polskim ambasadorem w Atenach. Po rocznym pobycie w stolicy Grecji Zaleski powrócił do Warszawy i objął stanowisko dyrektora bardzo ważnego Departamentu Politycznego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

August Zaleski 15 maja 1926 r. został ministrem spraw zagranicznych II Rzeczpospolitej. Zaleski był przedostatnim szefem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Polski Międzywojennej. Jego pięcioletnia kadencja zbiegła się w czasie z łagodną dyktaturą Józefa Piłsudskiego, którą zapoczątkował przewrót majowy. Piłsudski szczególnie interesował się w tych latach polityką zagraniczną i armią. Sam piastował Urząd Ministra do Spraw Wojskowych. Natomiast Zaleski był wykonawcą założeń Piłsudskiego co do kierunków polskiej dyplomacji, jednakże dysponował dużą swobodą w kierowaniu Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Z racji na swoje doświadczenie dyplomatyczne, zrównoważony i opanowany charakter, umiejętność arbitrażu oraz fakt, iż był cenionym dyplomatą na arenie międzynarodowej Piłsudski darzył Zaleskiego znacznym zaufaniem.

Najważniejsi sojusznicy II Rzeczpospolitej, czyli Francuzi, szanowali Zaleskiego. W nocie francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych z sierpnia 1928 czytamy. Zaleski nabył doskonałą znajomość spraw międzynarodowych. Ma jasny umysł i doskonale zdaje sobie sprawę z uwarunkowań politycznych. Jego mądrość i umiarkowanie zyskały mu w Polsce duże zaufanie zarówno parlamentu, jak i opinii publicznej, jednocześnie zapewniając ważne miejsce w organach międzynarodowych. Ale sytuacja w Europie zmieniała się, niestety, na niekorzyść Polski. Niemcy, które w latach dwudziestych XX wieku prowadziły wyraźnie antypolską politykę, wzmocniły swoją pozycję pomimo przegranej wojny oraz upokarzającego dla nich Traktatu Wersalskiego.

Układ w Locarno podpisany 16 października 1925 gwarantował nienaruszalność granicy francusko-niemieckiej oraz przedterminował ewakuację wojsk francuskich z Nadrenii, nie dając gwarancji bezpieczeństwa granicy polsko-niemieckiej. Jak wiadomo, gdy 14 lat później Adolf Hitler zaatakował Polskę, pretekstem do ofensywy były właśnie nierozwiązane kwestie granicy polsko-niemieckiej i rzekoma ochrona Niemców mieszkających w Polsce. Ponadto w Locarno Wielka Brytania, Francja i Włochy osiągnęły porozumienie w kwestii rezygnacji z kontroli nad niemieckimi zbrojeniami. Locarno zapoczątkowało politykę ustępstw mocarstw zachodnich wobec agresywnej polityki zagranicznej Niemiec oraz rzuciło cień na wartość sojuszu polsko-francuskiego z 19 lutego 1921.

Kowno nie mogło się pogodzić z przyłączeniem Wileńszczyzny do Polski. Stosunki dyplomatyczne pomiędzy Warszawą a Kownem zostały nawiązane dopiero w roku 1938. Zatem August Zaleski, obejmując stanowisko ministra spraw zagranicznych II RP, musiał zmierzyć się z wieloma problemami i przeciwnościami. Traktat wersalski, który bardzo osłabiał Niemcy, przynosił Polsce wiele korzyści. August Zaleski w swojej polityce zagranicznej dążył do utrzymania porządku wersalskiego, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii rozbrojeniowych, przy czym Polska powinna być ważnym członkiem Ligi Narodów oraz ściśle współpracować z tą globalną organizacją.

Zaleski zatem dokładał starań o uzyskanie stałego miejsca w Radzie Ligi Narodów dla Polski. To ambitne zadanie udało się osiągnąć tylko częściowo, albowiem Polska została półstałym członkiem Rady. Niestety system wersalski był osłabiany nie tylko przez niemiecką politykę zagraniczną Gustawa Stresemana oraz Związek Sowiecki, ale także z powodu wielkiego kryzysu gospodarczego, który zapoczątkował czarny czwartek 24 października 1929. Skutki krachu na giełdzie nowojorskiej były opłakane dla wielu krajów, w tym dla Niemiec. Ogromne bezrobocie tylko wzmagało niezadowolenie społeczne. W Niemczech popularność i poparcie zyskiwała partia nazistowska, która otwarcie zapowiadała likwidację porządku wersalskiego i rewizję granicy Niemiec z Polską.

August Zaleski w polityce zagranicznej nie dążył do siłowego rozwiązywania konfliktów. Jego wizja była zatem zbieżna z założeniami paktu Brianda-Kelloga, który odrzucał wojnę jako narzędzie polityki. 27 sierpnia 1928 Polska podpisała się pod tym dokumentem. Jednakże większe znaczenie dla naszego kraju miał protokół Litwinowa. Delegacja Polska wraz z delegacjami sowiecką, estońską, łotewską i rumuńską podpisała 9 lutego 1929 to porozumienie, które również zakładało wyrzeczenie się wojny jako narzędzia rozwiązywania konfliktów. Protokół Litwinowa był o tyle istotny dla Polaków, gdyż dotyczył obszarów bliższych Polsce oraz zobowiązywał Związek Sowiecki do pokojowego rozwiązywania sporów.

Minister Zaleski nie zdołał uzyskać oficjalnego poparcia Zjednoczonego Królestwa. Z kolei Francja od 1925 zmieniła swoją politykę zagraniczną wobec Niemiec. Szef francuskiej dyplomacji Aristide Briot dążył do poprawy stosunków z Niemcami, zrywając z twardymi ustaleniami wersalskimi. Zatem w konfrontacji z rozpadającym się porządkiem wersalskim, nieskuteczną polityką II RP wobec Litwy, brakiem realnej pomocy Londynu oraz zbliżeniem francusko-niemieckim, August Zaleski 2 listopada 1932 podał się do dymisji. Marszałek Józef Piłsudski doceniał doświadczenie i umiejętności dyplomatyczne Augusta Zaleskiego oraz jego opanowanie.

Jednakże w obliczu szybko zmieniającego się świata, w którym coraz silniejszą pozycję zyskiwali charyzmatyczni, ale też brutalni politycy, tacy jak Adolf Hitler, Polska potrzebowała twardego i bezwzględnego ministra spraw zagranicznych. Wybór padł na bardzo zaufanego współpracownika Piłsudskiego, Józefa Becka. Od 4 grudnia 1930 był on już wiceministrem spraw zagranicznych. O dymisji Zaleskiego z pewnym żalem, ale i zainteresowaniem pisała ówczesna prasa oraz koła dyplomatyczne różnych krajów. W korespondencji wewnętrznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Wyznań Królestwa Bułgarii z 4 listopada 1932 czytamy. August Zaleski zapowiedział, że będzie kontynuował współpracę z rządem jako senator.

To pokazuje, że na razie nie ma zamiaru wyjechać jako dyplomata na Zachód, mimo że zwalnia się stanowisko w Paryżu i że spodziewany jest wakat w ambasadzie w Londynie. To jednak może się stać później. Mówi się przy tym, że między Beckiem a Zaleskim jest wielka antypatia. Istotnie, po złożeniu urzędu Zaleski rozważał objęcie polskiej ambasady w Paryżu lub Londynie, jednakże odstąpił od tych planów z powodu osobistych konfliktów z ministrem Beckiem. Postanowił wykorzystać swoje wykształcenie ekonomiczne i został prezesem banku handlowego w Warszawie. Nie odstąpił jednak całkowicie od polityki. Do roku 1935 był senatorem. Interesował się bieżącymi wydarzeniami oraz był zapraszany na rozmowy z politykami zagranicznymi, którzy odwiedzali Polskę.

W ostatnich latach II Rzeczpospolitej piastował stanowisko prezesa polsko-amerykańskiej Izby Handlowej i Towarzystwa Polsko-Francuskiego. Podczas kampanii wrześniowej przedostał się do sojuszniczej Rumunii, a potem ewakuował się do Paryża. W następnych miesiącach na zaproszenie Winstona Churchilla przeniósł się wraz z innymi polskimi ministrami do Londynu. Na emigracji wszedł w skład rządu polskiego na uchodźstwie, obejmując tekę oczywiście ministra spraw zagranicznych. Pozostawał jednak w cieniu premiera Władysława Sikorskiego, który posiadał zaufanie Brytyjczyków i to on w ścisłym porozumieniu z nimi decydował o kierunkach polskiej dyplomacji emigracyjnej. Po wybuchu wojny III Rzeszy z ZSRR to właśnie Sikorski zawarł porozumienie z ambasadorem radzieckim w Londynie, Iwanem Majskim, odnośnie współpracy polsko-sowieckiej przeciwko Niemcom.

August Zaleski wyraźnie sprzeciwiał się paktowi Sikorski-Majski, jednakże jego pozycja w polskim rządzie emigracyjnym była zbyt słaba. 25 lipca 1941 po raz drugi złożył Urząd Ministra Spraw Zagranicznych. W epoce II wojny światowej Zaleski nie orientował się zbyt dobrze w sytuacji międzynarodowej, zwłaszcza w wymiarze militarnym. Błędnie zakładał, że Związek Sowiecki będzie zbyt słaby, a cała Europa, w tym Polska, zostanie wyzwolona przez wojska brytyjskie. Do końca wojny Zaleski kierował kabinetem prezydenta Władysława Raczkiewicza oraz był jednym z jego najbliższych współpracowników. W 1947 po śmierci Raczkiewicza został prezydentem Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie.