August Zaleski

Historyczny Leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. Jako przedostatni minister polskiej dyplomacji dążył do wzmocnienia pozycji II Rzeczpospolitej w Lidze Narodów oraz utrzymania porządku wersalskiego. Zabiegał o przychylność mocarstw zachodnich wobec Polski. August Zaleski. 2 listopada 1932 złożył urząd ministra spraw zagranicznych po sześcioletniej kadencji. Opowiada Mateusz Wojciechowski z IPN w Olsztynie. Legitymował się szlacheckim pochodzeniem oraz herbem Lubicz. August Zaleski przyszedł na świat 13 września 1883 w Warszawie, znajdującej się wówczas w zaborze rosyjskim.

Wówczas to młody August Zaleski po raz pierwszy zetknął się ze specyfiką brytyjskiego społeczeństwa, z którym, jak pokazały późniejsze lata, dane mu było związać się na długo. Podczas studiów nad Tamizą wykazywał duże zainteresowanie stosunkami międzynarodowymi oraz geopolityką. Organizował uczelniane spotkania Anglików z Polakami, aby w taki sposób nagłaśniać sprawę polską. Z bagażem pierwszych doświadczeń z zakresu relacji polsko-brytyjskich oraz wraz z dyplomem ukończenia Londyńskiej Uczelni Ekonomicznej Zaleski powrócił w 1912 do Królestwa Kongresowego. Podjął pracę w Bibliotece Krasińskich oraz rozpoczął przygodę z polityką. Zapisał się do nowo utworzonej Ligi Państwowości Polskiej, która stawiała sobie za cel nagłaśnianie polskich spraw, zwłaszcza na Zachodzie.

Używa prezydent pana Zaleskiego do rozmów politycznych z Anglikami, wśród których cenią go bardzo ci, którzy są wrogami sprawy polskiej. I rzeczywiście Paderewski widział w Zaleskim zaufaną osobę, dobrze orientującą się w polityce Zjednoczonego Królestwa. Podczas konferencji paryskiej Zaleski był łącznikiem delegacji polskiej i brytyjskiej. Po powrocie do Polski zdobywał cenne doświadczenie w polityce zagranicznej wobec innych państw i narodów. Jesienią 1919 przewodniczył stronie polskiej w negocjacjach granicznych z Ukraińcami. W maju 1920 Paderewski mianował go polskim ambasadorem w Atenach. Po rocznym pobycie w stolicy Grecji Zaleski powrócił do Warszawy i objął stanowisko dyrektora bardzo ważnego Departamentu Politycznego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Polska pomimo starań o francuskie poparcie i nienaruszalności granicy polsko-niemieckiej nie otrzymała w Locarno żadnej gwarancji jej bezpieczeństwa. W tej nowej rzeczywistości, gdy Ład Wersalski został poważnie osłabiony, Niemcy i Sowieci podpisali w kwietniu 1926 traktat berliński, potwierdzający układ w Rapallo z 1922, zgodnie z którym Berlin i Moskwa współpracowały wojskowo. Dzięki Rapallo Niemcy mogli powiększać swoją armię pomimo międzynarodowych zakazów. Co więcej, w 1926 Republika Weimarska została stałym członkiem Ligi Narodów, co tylko potwierdziło zmianę polityki zachodnich mocarstw. Poza Niemcami nasiloną antypolską politykę i retorykę prowadziła Litwa.

Kowno nie mogło się pogodzić z przyłączeniem Wileńszczyzny do Polski. Stosunki dyplomatyczne pomiędzy Warszawą a Kownem zostały nawiązane dopiero w roku 1938. Zatem August Zaleski, obejmując stanowisko ministra spraw zagranicznych II RP, musiał zmierzyć się z wieloma problemami i przeciwnościami. Traktat wersalski, który bardzo osłabiał Niemcy, przynosił Polsce wiele korzyści. August Zaleski w swojej polityce zagranicznej dążył do utrzymania porządku wersalskiego, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii rozbrojeniowych, przy czym Polska powinna być ważnym członkiem Ligi Narodów oraz ściśle współpracować z tą globalną organizacją.

Zaleski zatem dokładał starań o uzyskanie stałego miejsca w Radzie Ligi Narodów dla Polski. To ambitne zadanie udało się osiągnąć tylko częściowo, albowiem Polska została półstałym członkiem Rady. Niestety system wersalski był osłabiany nie tylko przez niemiecką politykę zagraniczną Gustawa Stresemana oraz Związek Sowiecki, ale także z powodu wielkiego kryzysu gospodarczego, który zapoczątkował czarny czwartek 24 października 1929. Skutki krachu na giełdzie nowojorskiej były opłakane dla wielu krajów, w tym dla Niemiec. Ogromne bezrobocie tylko wzmagało niezadowolenie społeczne. W Niemczech popularność i poparcie zyskiwała partia nazistowska, która otwarcie zapowiadała likwidację porządku wersalskiego i rewizję granicy Niemiec z Polską.