August Zaleski

Historyczny Leksykon IPN. Miejsca, ludzie, wydarzenia. Jako przedostatni minister polskiej dyplomacji dążył do wzmocnienia pozycji II Rzeczpospolitej w Lidze Narodów oraz utrzymania porządku wersalskiego. Zabiegał o przychylność mocarstw zachodnich wobec Polski. August Zaleski. 2 listopada 1932 złożył urząd ministra spraw zagranicznych po sześcioletniej kadencji. Opowiada Mateusz Wojciechowski z IPN w Olsztynie. Legitymował się szlacheckim pochodzeniem oraz herbem Lubicz. August Zaleski przyszedł na świat 13 września 1883 w Warszawie, znajdującej się wówczas w zaborze rosyjskim.

August Zaleski 15 maja 1926 r. został ministrem spraw zagranicznych II Rzeczpospolitej. Zaleski był przedostatnim szefem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Polski Międzywojennej. Jego pięcioletnia kadencja zbiegła się w czasie z łagodną dyktaturą Józefa Piłsudskiego, którą zapoczątkował przewrót majowy. Piłsudski szczególnie interesował się w tych latach polityką zagraniczną i armią. Sam piastował Urząd Ministra do Spraw Wojskowych. Natomiast Zaleski był wykonawcą założeń Piłsudskiego co do kierunków polskiej dyplomacji, jednakże dysponował dużą swobodą w kierowaniu Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Z racji na swoje doświadczenie dyplomatyczne, zrównoważony i opanowany charakter, umiejętność arbitrażu oraz fakt, iż był cenionym dyplomatą na arenie międzynarodowej Piłsudski darzył Zaleskiego znacznym zaufaniem.

Najważniejsi sojusznicy II Rzeczpospolitej, czyli Francuzi, szanowali Zaleskiego. W nocie francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych z sierpnia 1928 czytamy. Zaleski nabył doskonałą znajomość spraw międzynarodowych. Ma jasny umysł i doskonale zdaje sobie sprawę z uwarunkowań politycznych. Jego mądrość i umiarkowanie zyskały mu w Polsce duże zaufanie zarówno parlamentu, jak i opinii publicznej, jednocześnie zapewniając ważne miejsce w organach międzynarodowych. Ale sytuacja w Europie zmieniała się, niestety, na niekorzyść Polski. Niemcy, które w latach dwudziestych XX wieku prowadziły wyraźnie antypolską politykę, wzmocniły swoją pozycję pomimo przegranej wojny oraz upokarzającego dla nich Traktatu Wersalskiego.

Kowno nie mogło się pogodzić z przyłączeniem Wileńszczyzny do Polski. Stosunki dyplomatyczne pomiędzy Warszawą a Kownem zostały nawiązane dopiero w roku 1938. Zatem August Zaleski, obejmując stanowisko ministra spraw zagranicznych II RP, musiał zmierzyć się z wieloma problemami i przeciwnościami. Traktat wersalski, który bardzo osłabiał Niemcy, przynosił Polsce wiele korzyści. August Zaleski w swojej polityce zagranicznej dążył do utrzymania porządku wersalskiego, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii rozbrojeniowych, przy czym Polska powinna być ważnym członkiem Ligi Narodów oraz ściśle współpracować z tą globalną organizacją.

August Zaleski w swojej kadencji szefa polskiej dyplomacji czynił starania o przychylność mocarstw zachodnich wobec Polski. W sposób szczególny zabiegał o dobre stosunki z Wielką Brytanią. Londyn w swojej polityce utrzymywania równowagi na kontynencie europejskim widział w porządku wersalskim dużą szansę na pokój, tak oczekiwany przez brytyjską opinię publiczną. Jednakże Polska wciąż była na Wyspach Brytyjskich krajem mało znanym. Brytyjczycy uważali granicę polsko-niemiecką za nietrwałą i nie chcieli angażować się w rozwiązywanie tego problemu. Według Londynu to Polacy i Niemcy powinni sami się porozumieć. Podczas gdy do władzy w Niemczech dochodzili naziści otwarcie i agresywnie negujący granicę z II Rzeczpospolitą, Polska nie mogła liczyć na realną pomoc Brytyjczyków.

Minister Zaleski nie zdołał uzyskać oficjalnego poparcia Zjednoczonego Królestwa. Z kolei Francja od 1925 zmieniła swoją politykę zagraniczną wobec Niemiec. Szef francuskiej dyplomacji Aristide Briot dążył do poprawy stosunków z Niemcami, zrywając z twardymi ustaleniami wersalskimi. Zatem w konfrontacji z rozpadającym się porządkiem wersalskim, nieskuteczną polityką II RP wobec Litwy, brakiem realnej pomocy Londynu oraz zbliżeniem francusko-niemieckim, August Zaleski 2 listopada 1932 podał się do dymisji. Marszałek Józef Piłsudski doceniał doświadczenie i umiejętności dyplomatyczne Augusta Zaleskiego oraz jego opanowanie.

W ostatnich latach II Rzeczpospolitej piastował stanowisko prezesa polsko-amerykańskiej Izby Handlowej i Towarzystwa Polsko-Francuskiego. Podczas kampanii wrześniowej przedostał się do sojuszniczej Rumunii, a potem ewakuował się do Paryża. W następnych miesiącach na zaproszenie Winstona Churchilla przeniósł się wraz z innymi polskimi ministrami do Londynu. Na emigracji wszedł w skład rządu polskiego na uchodźstwie, obejmując tekę oczywiście ministra spraw zagranicznych. Pozostawał jednak w cieniu premiera Władysława Sikorskiego, który posiadał zaufanie Brytyjczyków i to on w ścisłym porozumieniu z nimi decydował o kierunkach polskiej dyplomacji emigracyjnej. Po wybuchu wojny III Rzeszy z ZSRR to właśnie Sikorski zawarł porozumienie z ambasadorem radzieckim w Londynie, Iwanem Majskim, odnośnie współpracy polsko-sowieckiej przeciwko Niemcom.

August Zaleski wyraźnie sprzeciwiał się paktowi Sikorski-Majski, jednakże jego pozycja w polskim rządzie emigracyjnym była zbyt słaba. 25 lipca 1941 po raz drugi złożył Urząd Ministra Spraw Zagranicznych. W epoce II wojny światowej Zaleski nie orientował się zbyt dobrze w sytuacji międzynarodowej, zwłaszcza w wymiarze militarnym. Błędnie zakładał, że Związek Sowiecki będzie zbyt słaby, a cała Europa, w tym Polska, zostanie wyzwolona przez wojska brytyjskie. Do końca wojny Zaleski kierował kabinetem prezydenta Władysława Raczkiewicza oraz był jednym z jego najbliższych współpracowników. W 1947 po śmierci Raczkiewicza został prezydentem Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźstwie.

Urząd ten sprawował w Londynie aż do swojej śmierci 7 kwietnia 1972. Przez 25 lat prezydentury Zaleskiego Polska została w pełni zdominowana przez Związek Sowiecki i zanikły początkowe nadzieje na wyzwolenie przy pomocy USA i Wielkiej Brytanii. Z biegiem lat kolejne kraje wycofywały swoje uznanie dla polskiego rządu emigracyjnego w Londynie. Początkowo Augusta Zaleskiego pochowano na cmentarzu lotników polskich w Newark. Pół wieku później, w roku 2022 jego szczątki wróciły jednak nad Wisłę. Złożono je w Świątyni Opatrzności Bożej w mauzoleum prezydentów RP. Witamy, a zarazem odprowadzamy na miejsce wiecznego, symbolicznego spoczynku w mauzoleum narodowym Rzeczypospolitej.