#05 Narodziny Republiki Rzymskiej

Tak więc sit, relax and enjoy your podcast. Zaczynając temat narodzin Republiki Rzymskiej musimy się cofnąć do VI wieku przed naszą erą, zapanowania ostatniego króla rzymskiego, jakim był Luciusz Terkwiniusz Pyszny. Od niego w zasadzie zaczniemy całą opowieść. Jeszcze dla potrzeby przejrzystości, Rzym od początku swojego założenia w okresie królewskim liczył siedmiu królów, a cały okres królewski trwał 244 lata. A tymi królami byli Romulus 753 r. p.n.e., następnie Numa Pompilius, Tullus Hostilius, czwartym był Ancus Martiusz, piątym Lucjusz Tarkwiniusz Stary, szóstym Serwiusz Tulliusz i siódmym Lucjusz Tarkwiniusz Pyszny.

Cicerona, czyli w I wieku przed naszą erą, okres królewski był już odległą przeszłością, można powiedzieć, że historią starożytną. Tak więc co możemy powiedzieć my, żyjący wiele wieków później, opowiadając o tym, to jest niesamowite. Ale wracając do tarkwiniuszy, uważano ich również za twórców Circus Maximus oraz sklepów i portyków otaczających forum. Tutaj ciekawostka przyrodnicza, dzisiaj na miejscu dawnych wyścigów rydwanów, czyli Circus Maximus, ludzie spacerują sobie z psami, odpoczywają, podczas gdy w przyszłości właśnie Circus Maximus mógł pomieścić około 250 tysięcy widzów, tak w ramach porównania koloseum mogło przyjąć wedle różnych podań od 50 do 80 tysięcy osób. A jeszcze inną ciekawostką jest, że oprócz wyścigów Rydwanów, na przykład Juliusz Cezar organizował sobie tam polowania.

Relacje historyczne opisują Tulię jako osobę pragnącą władzy, która podżegała męża do detronizacji, a nawet zamachu na życie własnego ojca. Lucjusz wykorzystując wsparcie senatorów lojalnych wobec Tarquiniusza Starego zaczął skłaniać Rzymian do buntu przeciwko panującemu. W końcu usiadł na królewskim tronie i zarządził zwołanie senatu. Serwiusz Tuliusz próbując stawić czoła uzurpatorowi został zamordowany przez ludzie Lucjusza. Wydarzenia te rozegrały się około roku 535 p.n.e. W przeciwieństwie do swojego poprzednika, uważanego za łagodnego i sprawiedliwego władcy, Luciusz okazał się być despotą. Przydomek Superbus Pyszny szybko przylgnął do jego osoby.

Luciusz Tarquiniusz Superbus, czyli jak już wiemy Pyszny, Dla zabezpieczenia swojej władzy uwięził, wygnął lub zgładził potencjalnych przeciwników, odmówił Serwiuszowi Tulliuszowi pochówku i, pomijając senat, ograniczył jego prerogatywy. Najważniejsze sprawy sądowe rozstrzygał samodzielnie, co świadczyło o zerwaniu z tradycją i porządkiem. Metody zdobycia władzy i tyranie Tarkwiniusza sprawiły, że był on postacią niepopularną we wszystkich warstwach społecznych. Tak jak wspomniałem, Tarkwiniusz Pyszny panował jako despotyczny monarcha. Posiadał dwóch synów o dość okrutnym usposobieniu, a mówiono, że przygotowywał jednego z nich na swojego następcę, ignorując tym samym tradycję, według której to Rzymianie mieli wybierać swoich królów.

Legenda głosi, że w pałacu Terkwiniusza Pysznego pewnego razu okazał się wielki wąż, co wzbudziło przerażenie władcy. W poszukiwaniu znaczenia tego zjawiska król wysłał poselstwo do wyroczni w Delfach. W podróż do Grecji wyruszyli jego synowie Sextus i Aruns oraz siostrzeniec Lucius Juniusz. Pythia przepowiedziała posłańcom Terkwiniusza, że ten, który jako pierwszy pocałuje matkę, zostanie władcą Rzymu. Lucius Juniusz, jedyny, który właściwie zinterpretował jej słowa, pocałował ziemię, uznając ją za matkę wszystkich. No i niebawem, jak się dowiemy, miała się spełnić ta przepowiednia. Tyle tak słowem wstępu o co chodziło z tymi tarquiniuszami, a jak wcześniej wspomniałem o budowie Circus Maximus i generalnie wznoszenie budowli, tak nie tyle właśnie ciężar pracy robotników, ani nawet złamanie tradycji czy panowanie tarquiniusza pysznego przyczyniły się do upadku monarchii,

Spuriusz Lukrecjusz, ojciec, przybył z Publiuszem Waleriuszem, a Kolatyn, mąż, z Lucjuszem Juniuszem Brutusem. Przypełniona bólem, Lukrecja wyznała, co się wydarzyło i zaapelowała o zemstę za doznaną krzywdę. Następnie sięgnęła po ukryty w szatach nóż i zadała sobie śmiertelny cios w serce, kończąc tym samym swoje życie na ich oczach. Opowieść o Lukrecji stała się niezwykle wpływowym symbolem w rzymskiej kulturze moralnej. Dla wielu mieszkańców Rzymu była ona uosobieniem kobiecej cnoty. Zgodnie z relacją Liviusza, Lukrecja poświęciła życie za utratę tzw. pudikitia, co oznaczało czystość, a właściwie lojalność, która w Rzymie definiowała relacje między małżonkami. Inni starożytni pisarze widzieli tę sprawę w mniej jednoznaczny sposób.

Wydarzenie to miało również głębokie konsekwencje polityczne, ponieważ bezpośrednio przyczyniło się do wygnania królów i ustanowienia wolnej republiki rzymskiej. Co się działo dalej po samobójstwie Lukrecji zapytacie? Wszyscy zgromadzeni byli wstrząśnięci, a Lucjusz Juniusz Brutus wyjął krwawiący nóż z piersi Lukrecji i, jak przekazuje Liwiusz, miał wówczas wygłosić słowa. Na tę krew czystą przed zbrodnią królewską przysięgam i was, bogowie, biorę ze świadków, że ja, Lucjusza Tarkwiniusza Pysznego wraz z jego występną małżonką i całym potomstwem będę ścigał żelazem, ogniem i czym tylko będę mógł. i nie pozwolę ani jemu, ani komukolwiek więcej królować w Rzymie.

Tak więc tutaj następuje ten moment ślubowania, uwolnienia Rzymu od królów raz na zawsze i było to oczywiście proroctwo po części retrospektywne, gdyż Brutus, który w 44 roku przed naszą erą kierował zamachem na żywiącego królewskiej ambicji Juliusza Cezara, przepisywał sobie pochodzenie właśnie do Lucjusza Juniusza, który miał przydomek Brutus. Tutaj jeszcze muszę nadmienić, że Lucjusz Juniusz był człowiekiem o wybitnej inteligencji, ale udawał graniczonego umysłowo, co przyniosło mu przydomek właśnie brutus, w łacińskim znaczeniu ciężki, a w przenośni tępy. Miał ku temu powody, gdyż Tarkwiniusz Pyszny, jego wuj, przyśladował wielu patrycjuszy, w tym brata Lucjusza, skazując go na śmierć. Lucjusz uznał, że najlepszą obroną będzie pozorowanie nierozumu.

po prostu głupka, co sprawiło, że Tarkwiniusz nie postrzegał go jako zagrożenia. I ciekawostką przyrodniczą jest, że podobną strategię przyjął Klaudiusz przed zostaniem cesarzem. Lucjusz Juniusz, zwany Brutusem, przewidywał, że działania Tarkwiniusza Pysznego w końcu przelałyby czarę goryczy wśród ludu. Po śmierci Lukrecji jej ciało zostało przeniesione na rynek, gdzie zgromadzony tłum wysłuchał całej historii. Po mowie Brutusa, którego przydomek nabrał teraz pozytywnego już wydźwięku, ludzie oburzyli się i uzbrojeni zgromadzili się gotowi do działania. Następnie udali się do Rzymu, a mieszkańcy dowiedziawszy się od zbrodni Sextusa zapełnili prac zebrań zwany komicjum, gdzie Brutus wygłosił mowę. Opisał tam wszystkie zbrodnie Tarkwiniusza i jego żony Tuli.

Z końcem monarchii Rzym wkroczył w nową erę rządów, co wiązało się z reorganizacją struktur państwowych. Na samym początku zdecydowano o otworzeniu urzędu konsula, który przejął większość uprawnień dotychczas należących do króla. Aby uniknąć skojarzeń z monarchią, na stanowisko konsula wybierano dwóch mężczyzn, którzy mieli wspólnie sprawować władzę. Wbory były powszechne, a kadencja trwała tylko rok, po czym konsulowie mieli obowiązek przeprowadzenia elekcji swoich następców. Konsulowie zarządzali polityką państwa i w czasie wojny stawali na czele armii. Ich władza w zakresie sądownictwa została ograniczona i już w pierwszym roku republiki ustanowiono, że obywatel może odwołać się od ich decyzji do zgromadzenia ludowego. Pierwszym konsulem według tradycji został jednogłośnie wybrany Lucius Junius Brutus, uznany za ojca założyciela republiki.

Drugim konsulem został Lucius Tarquinius Kolatyn, wdowiec po Olu Krecji. W Rzymie nie istniał oficjalny podział ról na cywilne czy wojskowe. Mimo że konsulowie byli przedstawieni jako przeciwieństwo królów, w pewnym sensie kontynuowali ich władzę. Grecki teoretyk polityki z II w. p.n.e. uważał konsulów za monarchiczny element rzymskiego stanu politycznego. Z kolei Liviusz twierdził, że ich uprawnienia i insygnia były w dużej mierze identyczne jak u ich królewskich poprzedników. Reprezentowali oni jednak kilka podstawowych i zdecydowanie niemonarchicznych zasad nowego ustroju. Lata były datowane według imion urzędujących konsulów. Też w ramach ciekawostki Rzymianie nie używali współczesnego systemu datowania, np. VI wiek przed naszą erą nie miałby dla nich znaczenia.

Tytuł główny pretor, pretor maximus, wydaje się sugerować hierarchię bardziej niż równość. Zdaniem Mary Beard, Niezależnie od kluczowej daty, lista konsulów, która stanowiła podstawę chronologii Republiki, rozpoczynającą się od Lucjusza Juniusza Brutusa i Lucjusza Terkwiniusza Kolatyna w 509 roku p.n.e., była w swoich najwcześniejszych częściach produktem licznych adaptacji i naciąganych wniosków, inteligentnych domysłów, a prawdopodobnie także czystych fantazji. Liviusz, patrząc z perspektywy końca I wieku przed naszą erą, stwierdził, że ustalenie chronologii urzędników z tego okresu jest niemal niemożliwe. Po prostu było to zbyt dawno temu. Współcześni naukowcy również wyrażają wątpliwości co do brutalności upadku monarchii. Rzymianie wyobrażali sobie stosunkowo pokojową zmianę ustroju.

Historycy zastanawiają się, czy zbiór tych praw był bezpośrednim wynikiem konfliktu między patrycjuszami a plebejuszami, skoro w znanych nam klauzulach jest tylko jedna wzmianka o tym podziale, czyli zakazie małżeństw. Wiele argumentów, jeszcze więcej retoryki wczesnych plebejskich reformatorów jest prawie na pewno wynikiem wyobraźni autorów z I wieku przenoszą erą, którzy czerpali inspiracje z wyrafinowanych debat swoich czasów, a nie realiów świata prawa dwunastu tablic. Możliwe, że lepiej odzwierciedlają one popularną ideologię polityczną późniejszego okresu niż konflikt stanów. I mimo przekonania Rzymian, że wykluczenie plebejuszy z udziału w rządach sięgało upadku monarchii, istnieją przesłanki, że następowało ono stopniowo w ciągu V wieku przed naszą erą. Lista konsulów, bez względu na to jak fikcyjna, zawiera na początku tego stulecia wiele wyraźnie plebejskich nazwisk, w tym pierwszego konsula Lucjusza Juniusza Brutusa, które znikają bez śladu w drugiej połowie wieku.