#05 Narodziny Republiki Rzymskiej

Natrafiamy na nie w pierwszym zachowanym przykładzie tysięcy wymownych rzymskich epitafiów, wrytych starannie na grobach, zarówno wystawnych, jak i skromnych w całym imperium, które mówią nam tak wiele o życiu zmarłych. Istnieje jeden konkretny tekst upamiętniający Lucjusza Korneliusza Scypiona Barbatusa, gdzie Barbatus oznacza brodaty bądź długobrody i winnieje na przenieścianie jego olbrzymiego sarkofagu, który znajdował się niegdyś w rodzinnym grubowcu Scypionów tuż pod Rzymem, gdyż zwykle nie wolno było grzebać zmarłych w samym mieście w tamtym okresie. Barbatus był konsulem w roku 298 p.n.e. i zmarł około roku 288. przed naszą erą i niemal na pewno ufundował to okazałe mauzoleum, jawną demonstrację potęgi i prestiżu swego rodu, jednego z najwybitniejszych w republice.

I swoją drogą, tak w ramach ciekawostki kolejnej w grze Rome Total War mamy do wyboru trzy frakcje rzymskie, Juliuszy, Brutusów i właśnie Scypionów, co moim zdaniem też mówi o ich randze wtedy i przez lata w historii. Epitafium na grobie Barbatusa pełniącym funkcję pomnika zarazem zostało ułożone krótko po jego śmierci. Liczy ono cztery linijki i uchodzi z najstarszych zachowanych tekstów historycznych i biograficznych ze starożytnego Rzymu, choć krótkie jest jednym z głównych punktów zwrotnych w naszym pojmowaniu rzymskich dziejów. Zawiera on bowiem wiarygodny, mniej więcej współczesny opis kariery Barbatusa, co jest zupełnym odzwierciedleniem późniejszych rekonstrukcji czy wygrzebanych spod ziemi nikłych śladów, czy też dzisiejszych spekulacji, że musiało być tak i tak, jakie otaczają upadek monarchii.

Jak dobrze wiemy, rok 500 p.n.e. jest uznawany za początek formowania się charakterystycznych instytucji republikańskiego Rzymu. Ten okres trwał aż do około 300 roku p.n.e., obejmując czas od podkutarkwiniuszy do epoki Scypiona Barbatusa. Rzymianie nie tylko ustanowili podstawowe zasady polityki i wolności republikańskich, ale również zaczęli kształtować struktury i reguły, które później stały się fundamentem dla epoki imperialnej i ekspansji Rzymu. Wśród tych innowacji znalazło się rewolucyjne pojęcie rzymskości, które na setki lat zdefiniowało rzymską koncepcję obywatelstwa. To właśnie to pojęcie odróżniło Rzym od innych miast państw epoki klasycznej i miało znaczący wpływ na nowożytne rozumienie praw i obowiązków obywatelskich.

Zwięzły życiorys, jaki odnajdujemy w epitafium Barbatusa, jest jednym z takich świadectw. W odniesieniu do tamtych czasów fragment dziejów Liviusza wspomina o Rzymianach zawierających sojusz z Lukanią, a nie podbijających ją. A Barbatus z kolei prowadził kampanię w zupełnie innej części Italii, na północy, i to bez znaczących triumfów. Choć epitafium Barbatusa prawdopodobnie przesadza jego osiągnięcia, a słowo ujarzmienie czy podbicie mogło być eufemizmem, jakim rzymska elita określała sojusz, inskrypcja ta pozwala na korektę późniejszej, zniekształconej troszkę, relacji Liviusza. Istnieje wiele innych takich fragmentów, w tym zadziwiające malowidła z tego samego okresu, przedstawiające sceny z wojen, w których uczestniczył Barbatus.

Wszystko to wydaje się bardzo odległe od epoki Cycerona, czy nawet 100 lat późniejszej epoki Barbatusa i Apiusza Klaudiusza Cekusa, w której to już ustanowiono tzw. Curus Honorum, schierarchizowany system urzędów politycznych. Republika w swoim wczesnym okresie i omawianym przeze mnie nie była tylko ustrojem politycznym, ale stanowiła złożony system powiązań między polityką, rachubą czasu, geografią i rzymskim krajobrazem miejskim. Daty wyznaczano poprzez urzędowanie konsulów, a lata oznaczano gwoździami wbijanymi w świątynię, której konsekracja miała miejsce w pierwszym roku istnienia tego ustroju. Nawet wyspa na Tybrze była wynikiem wygnania królów. O podstaw tego wszystkiego leżała zasada wolności, czyli libertas.