#05 Narodziny Republiki Rzymskiej

Cicerona, czyli w I wieku przed naszą erą, okres królewski był już odległą przeszłością, można powiedzieć, że historią starożytną. Tak więc co możemy powiedzieć my, żyjący wiele wieków później, opowiadając o tym, to jest niesamowite. Ale wracając do tarkwiniuszy, uważano ich również za twórców Circus Maximus oraz sklepów i portyków otaczających forum. Tutaj ciekawostka przyrodnicza, dzisiaj na miejscu dawnych wyścigów rydwanów, czyli Circus Maximus, ludzie spacerują sobie z psami, odpoczywają, podczas gdy w przyszłości właśnie Circus Maximus mógł pomieścić około 250 tysięcy widzów, tak w ramach porównania koloseum mogło przyjąć wedle różnych podań od 50 do 80 tysięcy osób. A jeszcze inną ciekawostką jest, że oprócz wyścigów Rydwanów, na przykład Juliusz Cezar organizował sobie tam polowania.

Czasami liczyli lata od założenia miasta, ale zazwyczaj określali lata według nazwisk urzędujących konsulów. I przykładowo to, co dla nas jest rokiem 218 p.n.e., dla Rzymian było rokiem konsulatu Publiusza, Korneliusza, Scypiona i Tyberiusza, Semproniusza, Longusa. Obaj byli konsulami podczas II wojny punickiej. I co więcej, jako znakomity rocznik uznawano wino zrobione za konsulatu Opimusza w roku 121 p.n.e. Do czasów Cycerona Rzymianie sporządzili mniej więcej kompletną listę konsulów sięgającą do początków republiki, która została wystawiona na forum obok listy triumfujących wodzów. To właśnie ten wykaz pozwolił im precyzyjnie określić datę końca monarchii, która musiała być zgodna z datą pierwszego konsulatu.

W odpowiedzi na potrzeby plebejuszy powstała Rada Plebejska, Concilium Plebis tak zwane, a jej uchwały, czyli plebiscyta, dały początek pojęciu plebiscytu. Głosowanie odbywało się w systemie tribusowym opartym na przynależności terytorialnej, co było sprawiedliwszym rozwiązaniem niż głosowanie centuriami. I o co tutaj chodziło w tym głosowaniu centuriami? Otóż komisja centurialna i jedne z najważniejszych zgromadzeń ludowych Rzymu decydowały o wyborze najwyższych urzędników i ratyfikowały cenzusy. Twórcą tych zgromadzeń według antycznych źródeł był Serwiusz Tuliusz, który rządził w latach 578-534 p.n.e. Jego reformy miały na celu zapewnienie, by w głosowaniu przeważali zamożni, co Cyceron opisał słowami, cytuję, tak podzielił lud, by w głosowaniu przeważał nie tłum, ale zamożni.

decemwirów, do zebrania, zredagowania i opublikowania praw. W pierwszym roku udało im się stworzyć 10 tablic, ale praca dalej nie była skończona. W kolejnym roku powołano nowy zespół o bardziej już konserwatywnym charakterze, który opracował dwie ostatnie tablice wprowadzając klauzulę zakalizującą m.in. małżeństw między patryciuszami a plebejuszami. To co zaczęło się jako reformatorska inicjatywa przekształciło się w dość radykalną próbę całkowitego oddzielenia obu grup. Cyceron nazwał to nadzwyczaj nieludzkim prawem, sprzecznym z duchem rzymskiej otwartości. Następnie druga grupa decymwirów, zwanych dziesięcioma terkiniuszami, zaczęła naśladować tyranów, włączając w to przemoc seksualną.

Prawo o dwunastu tablic stanowi według historyków kontrast dla tych późniejszych, już heroicznych narracji. Oryginalne tablice z brązu nie dotrwały do naszych czasów, ale ich treść częściowo przetrwała, ponieważ późniejsze Rzymianie uznali te zbiory przepisów za podstawę swojej szanowanej tradycji prawnej. Tekst wyryty w brązie został szybko powielony w formie broszur i, jak podaje Ciceron, jeszcze w I wieku przed naszą erą uczniowie uczyli się go na pamięć. Chociaż te reguły przestały obowiązywać w praktyce, nadal były publikowane w nowszych opracowaniach, a starożytni badacze analizowali sens poszczególnych klauzul, ich znaczenie prawne i językowe, ku frustracji niektórych prawników z II wieku, którzy narzekali, że ich koledzy zbytnio skupiają się na lingwistycznych zagadkach starych rzymskich ustaw.

Wszystko to wydaje się bardzo odległe od epoki Cycerona, czy nawet 100 lat późniejszej epoki Barbatusa i Apiusza Klaudiusza Cekusa, w której to już ustanowiono tzw. Curus Honorum, schierarchizowany system urzędów politycznych. Republika w swoim wczesnym okresie i omawianym przeze mnie nie była tylko ustrojem politycznym, ale stanowiła złożony system powiązań między polityką, rachubą czasu, geografią i rzymskim krajobrazem miejskim. Daty wyznaczano poprzez urzędowanie konsulów, a lata oznaczano gwoździami wbijanymi w świątynię, której konsekracja miała miejsce w pierwszym roku istnienia tego ustroju. Nawet wyspa na Tybrze była wynikiem wygnania królów. O podstaw tego wszystkiego leżała zasada wolności, czyli libertas.