"Miejski grunt" Rafała Matyi

Więc to jest jakieś takie bardzo ciekawe pytanie, no dobrze, co my w zasadzie wiemy, bo okres PRL-u nam się kojarzy z tym głównym nurtem opowieści o kraju, który był pod sowieckim butem, nie mógł się rozwijać według swojej własnej jakiejś prawdy. To prawda, to jest wszystko tak, ale oprócz tego mamy rzeczy, które dzisiaj są jakby częścią tego Krakowa. Kraków nie jest tylko ten królewski, ale jest też akademicki. Myślę, że miasta i w ogóle, o tym też pan pisze, że wiele miast polskich, patrzymy cały czas na ten okres 250 lat, rozwijało się jakby wbrew, jakby mimo wielkich wydarzeń politycznych, które wpływały na sytuację tego kraju. Wiek XVIII, koniec wieku XVIII, no to rozbiory Polski.

Wiek XIX, Polski na mapy nie ma, a przecież Miasta, miasteczka na terenach, które stanowiły I Rzeczpospolitą rozwijają się dalej. Tyle tylko, że rozwijają się jakby zgodnie z intencjami zaborców albo rozwijają się zgodnie z rozwojem ekonomicznym, politycznym, społecznym zaborców. To jest i tak i nie tak. To znaczy ja bym powiedział, że tu bym w tym sensie polemizował, że oczywiście jak zaborca czegoś bardzo chciał, to to zrobił. Natomiast taka jest natura w ogóle tej historii XIX wieku, ale też historii PRL-u, że zostawały pewne strefy, można powiedzieć, niedokręcone tak do końca, niezbudowanego systemu władzy, który zostawiał pewne luki.

Wykształceniem takiej elity urzędniczej, która z pokolenia na pokolenie trzyma z państwem, a nie żyje w jakimś takim, czy to są zaborcy, czy to nie są zaborcy, co ten PRL, jak to opisać. Ktoś był urzędnikiem, ale nie był w partii, a ten był w partii. Jesteśmy w takim czymś, czego Holendrzy, Francuzi i tak dalej, Francuzi poza epoką Vichy nie mają, nie znają tego typu dylematów. I trzecia rzecz, która jest bardzo ważna, to dotyczy terytorium. To, że my jesteśmy krajem na zupełnie nowym terytorium i tak naprawdę uczymy się go w pewnym sensie na nowo. Bardzo ciekawa była taka opowieść, którą prezydent Wrocławia, Rafał Dudkiewicz, mówił o Wrocławiu, o procesie umojenia miasta, żeby się pogodzić z tym, że ono ma niemiecki rodowód, że oczywiście tam w średniowieczu było różnie czeskie, polskie i tak dalej, ale ono, ten nowoczesny Wrocław jest zbudowany

Ale nauczyć się go też właśnie jako polskiego miasta, bo ono nie ma dzisiaj wątpliwości narodowościowych, nie jest tak, że to jest miasto konfliktu między różnymi żywiołami narodowościowymi. I to jest dość trudna sztuka. Władze komunistyczne robiły to tak, można powiedzieć, Łopatą i siekierą nazwano ulice od Piastów, tam oczywiście 30-lecia PRL, 20-lecia PRL, wszystkie uroki tamtejszej propagandy, ale też starano się w zasadzie mówić o tym, że niemiecka obecność na tamtych ziemiach jest epizodem jakimś krótkim. Tu Piastowie i zaraz potem władza ludowa. No więc tak nie było i my musimy sobie z tym poradzić. Musimy opowiedzieć i historię murów, no i też historię, która dla mnie jest absolutnie fascynująca, chociaż ma bardzo ten silny, silne, bardzo szybko piętno stalinowskie, to znaczy historię początków polskiej obecności.

To do dzisiaj akurat jest pewien przedmiot Dumy. Ja z bardzo wielką satysfakcją podczas wizyt już kilku w Szczecinie po tym pierwszym takim zakochaniu się w tym mieście na swój sposób fascynujące zauważyłem, że jak wielkim przedmiotem Dumy jest wspaniały budynek Filharmonii dla szczecinian. Nawet dla tych, którzy nie są wielkimi fanami muzyki klasycznej. Tam mamy do czynienia jeszcze z kilkoma innymi rzeczami, które są dla Szczecina bardzo istotne, które nie są tym, czym było nazwanie wału Wałami Chrobrego, bo to jest taka bardzo powierzchowna, PRL-owska próba przejęcia symboliki miasta. Natomiast właśnie ten budynek Filharmonii jest budynkiem, który trochę wpisuje Szczecin w inny kontekst.

Tak, to prawda. Oczywiście w takich rachunkach, te rachunki są trudne, bo z jednej strony byliśmy krajem oczywiście uboższym, dla którego na przykład budowa Gdyni była absolutnie niebotycznym przedsięwzięciem, finansowo również. Z drugiej strony byliśmy krajem, który miał coś, czego PRL nie zostawił, to znaczy jednak jakoś tam zbudowano takie podstawy przedsiębiorczości, zaradności finansowej, To są różne rachunki. Z drugiej strony, my rzeczywiście czasami też nie doceniamy, że dla startu w 1989 roku, chociażby to, o czym powiedziałem, ta baza akademicka, To jest bardzo ważne. Gdyby PRL był krajem, który tego nie zbudował, mielibyśmy dużo gorszy start. Więc to są rachunki, które nigdy nam nie wyjdą do końca tak, żeby można było powiedzieć ci lepsi, tamci gorsi.

To się zmieniło i to jest wysiłek, który myśmy podjęli dość solidarnie i w zasadzie wszyscy razem. To znaczy, to nie było dyskutowane, czy mamy mieć ładnie wyglądające miasta, czy mamy mieć zadbane, posprzątane. Bardzo wielu ludzi, którzy zna Polskę z końcówki PRL-u i przyjeżdżało na przykład w poprzedniej dekadzie, mówi ten kraj się bardzo zmienił. Naprawdę nie zmienił go żaden premier. Nie byłby w stanie, nie ma takich geniuszy. Nikt, nikt z tych wielkich, wybitnych Polaków, bo go zmieniali ci Polacy, których nazwisk nie znamy. To mógł być wójt, ale bardzo często był ktoś zupełnie niezwiązany z żadną władzą, więc to jest coś fajnego, znaczy w tym sensie, że ta materialna treść to jest rzeczywiście nasz dorobek i jeżeli ktoś pojedzie do innych krajów, no to oczywiście można mieć poczucie, że gdzieś tam jest coś lepiej urządzone, gdzieś jest ładniej, ale

Też są takie kawałki w Europie, które są, mimo tego, że nie było żadnych okupacji, żadnych wojen, żadnych rządów komunistycznych, są w dużo gorszym stanie niż my. Więc ja mam wrażenie, że ta przygoda z nowoczesnością to jest też właśnie takie trochę niezadowolenie z siebie, ale trochę też takie ambitne podganianie, czy czasami uprzedzanie nawet kogoś. Ale to takie optymistyczne spojrzenie, to teraz troszeczkę mniej optymistyczne. Chciałabym zwrócić uwagę na tą właśnie nowoczesność, która w wielu miejscach ona się zwija. Myślę tutaj o takiej sytuacji w czasach PRL-u, kiedy wiele miast zyskało szansę na rozwój. Po reformie administracyjnej państwa, po utworzeniu 49 województw, powstało 49 wojewódzkich miast.

W związku z tym wszystkie te miasta zyskały szansę również na rozwój, bo miasto wojewódzkie, no to ja już nie mówię o budynkach rządowych, czy raczej partyjnych, bo w czasach PRL-u to nie rządowe, a bardziej partyjne powstawały, ale dostawały też określone pieniądze, mogły się rozwijać. Szpitale wojewódzkie. Szpitale właśnie powstały, więcej szkół i tak dalej, i tak dalej. Potem reforma administracyjna już po 1989 roku sprowadziła ten podział administracyjny do 17 województw, prawda? A zatem te pozostałe musiały się zwinąć. Ja pamiętam sytuację, jak bardzo niezadowolony był Nowy Sącz przywoływany przez pana, czy chociażby Tarnów, które utraciły status miast wojewódzkich, a zatem utraciły w ich mniemaniu szansę na dalszy rozwój.

To prawda. To jest, można powiedzieć, jedno z poważniejszych wyzwań politycznych, od których ta książka dociera. I ono jest polityczne nie w sensie wojny między partiami, tylko między głosem, ja bym powiedział, Polski prowincjonalnej, a spojrzeniem warszawskim na Polskę. Gdzie jest w zasadzie wszystko jedno, gdzie są te województwa, miasta wojewódzkie, to jakoś tam na mapie jest narysowane i okej. Los tych miast, o których pani mówi, ale też miast, które są w takim, na przykład nie dostały, tak jak Grudziądz chociażby, który jest miastem w tej chwili już poniżej 100 tysięcy, ale tej rangi. Mógłby spokojnie być wtedy w PRL-u miastem wojewódzkim, bo był duży, ważny, jest w ogóle dobrze położony. Więc takie miasta powinny być oczkiem w głowie władz. Dlatego, że z całym szacunkiem dla Warszawy i Krakowa nie wyobrażam sobie polskiego rządu, który przekreśli ich szanse rozwojowe.

Więc to nie jest tak, że mamy jakąś zaborczą stolicę, która tu przesądza. Już nie mamy. Że Warszawa o wszystkim decyduje. Bardzo dużo decyduje, ale nie o wszystkim. Że nic nie można zrobić. Można zrobić. Ja a propos tego Nowego Sącza pamiętam opowiadania, które bardzo często w tym mieście słyszałem o klubie ziemi sądeckiej w czasach PRL-u. No to czasach, który absolutnie nie służył czemuś, co byśmy powiedzieli, demokratycznemu lobbingowi, ale jakiś lobbing, tam towarzysz do towarzysza, coś tego można było załatwić i to było miasto na przykład przez lata rządzone przez prezydenta, wcześniej przewodniczącego Rady Narodowej spoza PZPR-u ze stronnictwa demokratycznego. Było miasto, gdzie można było bardzo dużo rzeczy zrobić dzięki eksperymentowi sądeckiemu. To była czysta pomysłowość przecież. Nie wynikało w żaden sposób z logiki PRL-u.

Kraków jest zaraz za Warszawą. Wrocław jest zaraz za Krakowem. Nie tylko jak chodzi o liczbę mieszkańców, o infrastrukturę, uczelnie i tak dalej. Tego jeszcze nie widać. Proszę zobaczyć w III Rzeczpospolitej na przykład jaki nastąpił proces koncentracji mediów. Nawet w porównaniu z PRL, tak jak bardzo Warszawa zassała media, ale też język tych mediów, jak mało jest świadomości, że czy czyta się gazety lokalne w przeglądzie Polannej Prasy gdzieś, w którymkolwiek. Nie, to już się stało jakby dziwnie niemodne, a przecież to są, Warszawa to jest, nawet nie jest 10% ludności kraju. Na Węgrzech tak jest, ale powiedzmy tam może to jest bardziej uzasadniony ten centralizm, ale w Polsce nie jest uzasadniony. Więc to jest jakaś wielka szansa, że jesteśmy krajem policentrycznym.