"Miejski grunt" Rafała Matyi

Przed mikrofonem Jolanta Drużyńska. Witam. Przyjrzyjmy się historii gruntu pod nogami, temu jak powstawała, stanowiąca osnowę państwa współczesnego, sieć miejska. Sieć, która jest także punktem odniesienia dla mieszkańców wsi. Piszę we wstępie do swojej najnowszej książki zatytułowanej Miejski grunt. Politolog i publicysta, profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie Rafał Matyja. Książka uhonorowana została podczas tegorocznych międzynarodowych targów książki nagrodą imienia Jana Długosza. Rafał Matyja, autor Miejskiego gruntu, będzie dziś gościem Dobrych książek. Zapraszam. Dobre książki.

Od 30 lat trwa fascynujący proces odzyskiwania tego, co wydawało się marginalne, odzyskiwania przestrzeni, miejskich tożsamości, wiedzy o historii murów i ludzi. Pisze w swojej książce zatytułowanej Miejski grunt, skonkretyzującym go pod tytułem 250 lat polskiej gry z nowoczesnością, krakowski politolog, publicysta, profesor Uniwersytetu Ekonomicznego dr hab. Rafał Matyja. Miasto, a raczej miasta Rafał Matyja uczynił bohaterem swojej książki uhonorowanej nagrodą imienia Jana Długosza w tym roku, a wydanej w 2021 roku przez krakowskie wydawnictwo Karakter. A zatem miasto, które jak pisze przywoływany przez Rafała Matyję francuski historyk Fernand Brodel, miasto jest punktem zwrotnym, gwałtowną odmianą, miejscem gdzie spełnia się los świata.

W studio, proszę Państwa, autor książki profesor Rafał Matyja. Witam serdecznie. Dzień dobry. Będziemy mówić o miejskim gruncie, będziemy mówić o miastach i będziemy mówić o grze z nowoczesnością. Gra z nowoczesnością poprzez historię miast, miasteczek. Gra nie zawsze wygrana, gdy patrzymy na niektóre polskie miasta, oczywiście z dzisiejszej perspektywy, ale ta gra nie jest jednak skończona, więc może pewien zastój, który tu i ówdzie da się zauważyć. Jest tylko chwilowym, bo gra toczy się w końcu dalej. To jest książka, która jest też zaproszeniem do myślenia o współczesności w kategoriach tej gry. To znaczy uświadomienia sobie, jak duży ślad zostawiamy po sobie lokalnie i jak wielki wpływ możemy na nie mieć, czego nie można powiedzieć o skali państwa czy skali całego kontynentu.

To się bardzo rzadko zdarza, żeby uczestniczyć w takich wydarzeniach. W Polsce sierpień 80 roku oczywiście Na przykład był takim wydarzeniem, ale nasze życie przebiega w lokalnych społecznościach i tam bardzo często ten ślad można odcisnąć, więc do myślenia w kategoriach historii lokalnych społeczności i też nie tylko społeczności, ale również układów urbanistycznych, przestrzeni miejskiej ta książka namawia, zachęca, mówi, że to jest taka naturalna, naturalny obszar, w którym tą grę z nowoczesnością prowadzimy. Podtytuł książki zakreśla ramy czasowe, które obejmuje publikacja. 250 lat gry z nowoczesnością. No to co takiego wydarzyło się te ponad czy 250 lat temu?

A uwaga, w Warszawie dokładnie w tym roku, w 1772 pojawiają się pierwsze latarnie na ulicach. A takie Błaszki, takie miasteczko w województwie łódzkim, w powiecie sieradzkim, liczące sobie w 2019 roku ledwie 2085 mieszkańców, otrzymało w 1772 prawa miejskie. Więc to, na co pan zwraca uwagę w książce, że nie tylko te wielkie wydarzenia, ale też działo się w różnych miejscach bardzo wiele ważnych, jak się okazuje, dla tych miejsc wydarzeń. Ja bardzo dziękuję szczególnie za Jaworzno, bo to jest jedno z najmniej widocznych miast w Polsce. Bo Śląsk jest widoczny, Małopolska z Krakowem ma swoje ulubione miejsca, ale wszyscy wiedzą, gdzie jest Nowy Sącz, Tarnów i tak dalej.

Żeby ktoś z Nowego Sącza dowiedział się nie tylko gdzie jest Olsztyn na mapie, ale co się działo z tym Olsztynem przez te 200 lat ostatnich, no to jest dość trudno. Ale coraz więcej ludzi spotykam, którzy też uprawiają coś w rodzaju turystyki miejskiej, czyli jadą oczywiście gdzieś odpocząć i tak dalej, ale chodzą, oglądają te inne miejsca. Miasta nie muszą być tylko polskie, to jest oczywiście bardzo ciekawe, nawet w krajach sąsiednich. My z Krakowa mamy, to jest wspaniałe, ja się urodziłem w Warszawie, więc dla mnie przeniesienie się do Nowego Sącza czy Bielska Białej było możliwością poznania Czech, Słowacji, Węgier, krajów, które są Tuż obok na wyciągnięcie ręki, które też mają fascynujące opowieści miejskie. Wydaje mi się, że to jest też takie namówienie do tego, żeby spojrzeć otwartymi, szeroko oczyma na to, co nas otacza.

To, co pan mówi, to oczywiście zależy od społeczności lokalnych. To właściwie od nas zależy, czy zechcemy poznawać historię miast sąsiednich, czy chcemy poznać Historie miast dalszych, bo to, że mieszkamy w Krakowie, to wcale nie znaczy, że nie możemy zainteresować się chociażby historią Nowego Sącza, tak niedaleko leżącego, historią Tarnowa czy historią Kent, a myślę, że większość Krakusów Nie zna tej historii, ale to potrzeba takiej naszej też chęci poznania. Myślę akurat takie książki jak pana Miejski grunt mogą się do tego przyczynić, zważywszy, że pan opisuje no dziesiątki polskich miast. To nie skupia pan swojej uwagi tylko na tych największych jakby takich oczywistych, bo tam historia się działa, prawda?

To zmieniło miasto. To były ogromne pieniądze w rękach włodarzy miejskich, ale tak nie będzie zawsze. Z pewnością cezurą dla Polski jest odzyskanie w 1918 roku niepodległości i przez te 20 lat próba zbudowania w miarę nowoczesnego państwa. To, przed jakimi wyzwaniami stanęły ówczesne władze i to, co dokonali, no to możemy porównać sobie chociażby z tym ponad 30-letnim okresem naszym od uzyskania pewnej samodzielności i samostanowienia, myślę o przełomie 1989 roku, ile się udało jednak, Naszym przodkom z tamtego czasu zrobić w ciągu niespełna 20 lat. Przede wszystkim scalili państwo w jedną całość z trzech różnych kawałków. A poszywanie tych kawałków, kawałków z trzech zaborów, myślę, że było gigantycznym wyzwaniem.

...regionu, ale akurat Małopolska jest regionem, który miał swoją strategię i mam nadzieję do dzisiaj ona jest obowiązująca polityki miejskiej. Ale powiedzmy, że politykę miejską wobec Chrzanowa, Oświęcimia to już nie trzeba prowadzić z perspektywy Warszawy. To są miasta, które są widoczne z Krakowa i oby były widoczne. Natomiast wobec miast takich właśnie jak Nowy Sącz czy Tarnów czy Częstochowa, Radom, tych miast, które pani słusznie wspomina jako pokrzywdzone w 98 roku. Państwo musi mieć swoją politykę i czasami są zapowiedzi. Na początku rządów Prawa i Sprawiedliwości mówiło się o polityce państwa wobec miast tracących funkcje, ale nawet na zapowiedziach się skończyło. Zawsze są jakieś obietnice. Wydaje mi się, że to jest też kwestia trochę zorganizowania się tych miast razem, to znaczy takiego

To jest przewaga, która mówi, no to my w Krakowie będziemy też rzecznikami Nowego Sącza w Warszawie, jeżeli oni mają słabą pozycję. To wszystko jest do przepracowania. Pisząc Miejski grunt myślałem bardzo często o tym, że musimy zobaczyć Polskę inaczej. Musimy zobaczyć Polskę nie jako jedno miasto, czyli Warszawa i jej problemy i wszystkie kłótnie w Warszawie. To jest Polska, a reszta to jest nie wiadomo jakie są. Taki właśnie, jak mówi się w krajach postkolonialnych, interior. My jesteśmy krajem, którego siła i to też wynika z badań, na przykład w Unii Europejskiej robiono badania policentryczności. Polska jest jednym z bardziej policentrycznych krajów dzięki swojej historii. To nie jest tak, że jest jak na Węgrzech Budapeszt i długo, długo nic. Jak w Czechach jest Praga, Berno, ale w zasadzie potem długo nic.

Jeżeli władze w Warszawie i władze w regionach będą miały świadomość, że to jest tak jak bronimy w Wawelu pięknych kościołów czy różnych pamiątek dawnej przeszłości, to tak samo ten układ policentryczny, siatka miejska jest czymś co jest jak u Brodela elementem długiego trwania. Każdy kolejny premier powinien mówić w expose, że jest wspaniale, że mamy oprócz Warszawy, Kraków, Wrocław i kilkadziesiąt miast powyżej stu tysięcy i potem te kilkaset miast powiatowych, że to jest nasz skarb. Czyli może jednak nie w kierunku metropolii. Metropolie są potrzebne i te polskie metropolie są takie z europejskiej perspektywy czasami półmetropoliami, ale one są bardzo ważne. Nieważne jak nazwiemy Kraków. Ja bym wolał metropolią z różnych powodów, bo to jest pewnego rodzaju oddanie też relacji z Warszawą.

Ale to nie znaczy, że na metropoliach ma się kończyć świat. Następna kategoria miast to są takie metropolie regionalne czy ośrodki regionalne jak Rzeszów, potem są takie jak Nowy Sącz i Tarnów i one wszystkie są potrzebne aż do najmniejszego miasteczka i w tym sensie to jest pewnego rodzaju rusztowanie życia społecznego. Miejski grunt, 250 lat polskiej gry z nowoczesnością. Gry, która mogę powiedzieć nadal się toczy. Naszym gościem był autor książki, krakowski politolog, publicysta, profesor Uniwersytetu Ekonomicznego Rafał Matyja. Dziękuję panu za rozmowę. Program prowadziła Jolanta Drużyńska. Do usłyszenia.