Mentionsy

Katastrofa w Czarnobylu to jedna z największych tragedii technologicznych XX wieku.

W tym odcinku cofamy się do nocy z 26 kwietnia 1986 roku, kiedy w bloku nr 4 elektrowni jądrowej w Czarnobylu rutynowy test bezpieczeństwa zamienił się w katastrofę, która na zawsze zmieniła Europę.

Opowiadam krok po kroku o wydarzeniach tamtej nocy, o strażakach i likwidatorach, ewakuacji Prypeci, politycznych konsekwencjach katastrofy oraz o tym, jak Czarnobyl wygląda dzisiaj.

Serdecznie dziękuję za Wasze wsparcie w serwisie patronite.pl Elektrownia Jądrowa w Czarnobylu stoi na płaskim, porośniętym sosnowymi lasami i mokradłami terenie dzisiejszej północnej Ukrainy.

15 km na południe od elektrowni znajdowało się niewielkie, stare miasteczko Czarnobyl, którego historia sięga średniowiecza i które przez stulecia było zwyczajnym prowincjonalnym punktem na mapie, z drewnianą zabudową, targiem,

Gdy rozpoczęto budowę elektrowni, czternastotysięczny Czarnobyl stał się zapleczem administracyjnym i logistycznym dla inwestycji, lecz nigdy nie był jej sercem ani symbolem nowoczesności, ponieważ tę rolę miało odegrać zupełnie inne miasto, zaprojektowane od podstaw jako wizytówka radzieckiej epoki atomu.

Elektrownia w Czarnobylu była jedną z największych inwestycji energetycznych Związku Radzieckiego i dumą radzieckiej inżynierii, a jej reaktory typu RBMK należały do najpotężniejszych na świecie, zaprojektowanych tak, aby produkować ogromne ilości energii elektrycznej dla Kijowa i północnej Ukrainy.

Gruby Podcast, Czarnobyl, Prypeć, Walerij Legasow.

W kolejnych miesiącach rozpoczęto więc budowę nowego miasta dla pracowników elektrowni i ich rodzin, około 50 km od Czarnobyla.

Pojawiło się zjawisko określane później jako syndrom Czarnobyla,

Część ewakuowanych wróciła do pracy przy elektrowni, która mimo katastrofy nadal funkcjonowała przez wiele lat, a ostatni reaktor w Czarnobylu wyłączono dopiero w 2000 roku.

W ciągu jednego popołudnia zniknęło całe miasto, pełne młodych rodzin, szkół i parków, a jego mieszkańcy zostali rozproszeni po różnych regionach, próbując odbudować codzienność w świecie, który po katastrofie w Czarnobylu nie był już taki sam.

A Ananenko i Bespałow dożyli sędziwego wieku, stając się żywymi dowodami na to, że w samym sercu czarnobylskiego piekła zdarzały się cuda podyktowane niezwykłym profesjonalizmem i zimną krwią.

W kolejnych dniach do Czarnobyla kierowane są tysiące żołnierzy, strażaków, pilotów oraz inżynierów, którzy tworzą improwizowaną armię ratunkową, później nazwaną likwidatorami.

Dlatego Czarnobyl stał się jedną z największych operacji ratunkowych w historii świata, prowadzoną w warunkach, których wcześniej nikt nie potrafił sobie nawet wyobrazić.

Jednak fizyka nie zna granic państwowych i to właśnie w poniedziałkowy poranek 28 kwietnia prawda zaczęła wychodzić na jaw w szwedzkiej elektrowni atomowej Forsmark, oddalonej o ponad 1000 km od Czarnobyla.

Dopiero o godzinie 18.00 specjaliści dowiedzieli się z radia BBC, że chodzi o Czarnobyl.

Radziecka propaganda, osaczona przez fakty płynące z Zachodu, zareagowała w sposób typowy dla tamtego systemu, emitując w wieczornym wydaniu programu informacyjnego WRIEMIA piętnastosekundowy, suchy komunikat o awarii w elektrowni atomowej w Czarnobylu.

Na atomowej elektrostancji w Czarnobylu wydarzyła się awaria.

A Czarnobyl z miejsca pracy tysięcy ludzi zmienia się w symbol technologicznej tragedii i jedną z najbardziej skażonych stref na świecie.

Choć budowa sarkofagu symbolicznie zamknęła najtragiczniejszy rozdział katastrofy, życie wokół elektrowni nie zatrzymało się całkowicie, ponieważ państwo, które zmagało się z kryzysem energetycznym, zdecydowało się utrzymać działanie pozostałych bloków reaktora, sprawiając, że Czarnobyl przez kolejne lata pozostawał jednocześnie miejscem katastrofy i pracującą elektrownią.

Wraz z zatrzymaniem trzeciego reaktora zakończyła się historia produkcji energii elektrycznej w Czarnobylu, lecz sama elektrownia nie przestała istnieć, ponieważ rozpoczął się długotrwały proces likwidacji instalacji, zabezpieczania paliwa jądrowego i utrzymania infrastruktury wokół zniszczonego reaktora, który trwa do dziś i sprawia, że Czarnobyl pozostaje miejscem pracy inżynierów, techników i naukowców jeszcze wiele dekad po katastrofie.

Składa się ona głównie z krzemianu cyrkonu z domieszką uranu i została nazwana czarnobylitem.

A dzisiejszy Czarnobyl paradoksalnie stał się jednym z największych i najbogatszych rezerwatów przyrody w Europie.

Nie możemy także zapomnieć o legendarnym już czarnym ptaku z Czarnobyla, czyli rzekomej skrzydlatej istocie o czerwonych oczach, którą wielu świadków miało widzieć krążącą nad elektrownią w dniach poprzedzających wybuch, co miało być złowieszczym znakiem nadchodzącej zagłady.

Proces sądowy, który odbył się w lipcu 1987 roku, a który miał być ostatecznym rozliczeniem z winnymi największej technogennej katastrofy w dziejach ludzkości, nie odbył się w majestatycznych salach Moskiewskiego Sądu, lecz w prowizorycznie przygotowanej Sali Domu Kultury w samym sercu wciąż skażonego Czarnobyla.

Poświęcił każdą wolną chwilę na pisanie listów i artykułów, w których oskarżał państwo o zbrodnicze zaniechanie, stając się paradoksalnie jedną z niewielu osób, które miały odwagę głośno mówić o tym, że Czarnobyl nie był błędem człowieka, lecz błędem całego ustroju.

Dwa lata po katastrofie, w kwietniu 1988 roku, historia Czarnobyla znalazła swój cichy, tragiczny epilog w moskiewskim mieszkaniu człowieka, który odegrał kluczową rolę w ujawnianiu prawdy o tym, co wydarzyło się w czwartym bloku elektrowni.

Dodatkowym ciosem było pominięcie jego nazwiska przy państwowych odznaczeniach przyznawanych uczestnikom akcji w Czarnobylu, co odebrał jako sygnał, że jego rola i ostrzeżenia są niewygodne dla władz.

Nagrania Legasowa zaczęły krążyć w środowisku naukowym i stopniowo docierały do opinii publicznej w okresie pierestrojki, stając się jednym z symboli przełomu w sposobie mówienia o Czarnobylu i o odpowiedzialności państwa za katastrofę.

Z czasem uznano je za jeden z najważniejszych dokumentów pokazujących, że tragedia w Czarnobylu była nie tylko awarią technologiczną, lecz również konsekwencją systemu,

Jego nagrania do dzisiaj brzmią jak spokojne, naukowe świadectwo człowieka, który zrozumiał skalę katastrofy wcześniej niż inni i który wiedział, że prawdziwe skutki Czarnobyla będą mierzone nie tylko w siwertach i kilometrach skażonego terenu, lecz także w cenie, jaką płacą ludzie próbujący powiedzieć prawdę.

Katastrofa w Czarnobylu bardzo szybko przestała być jedynie problemem technicznym i humanitarnym, a stała się również potężnym wstrząsem gospodarczym i politycznym dla całego Związku Radzieckiego.

Czarnobyl miał także ogromny wpływ na sektor energetyczny Związku Radzieckiego, ponieważ konieczność modernizacji reaktorów RBMK, zaostrzenia procedur bezpieczeństwa oraz wprowadzenia nowych regulacji oznaczała kolejne wydatki oraz spowolnienie rozwoju energetyki jądrowej.

Katastrofa w Czarnobylu stała się więc nie tylko tragedią lokalną, lecz także jednym z wydarzeń, które zmieniły globalną debatę o bezpieczeństwie energetycznym i ryzyku technologicznym.

Właśnie w tym kontekście katastrofa w Czarnobylu stała się jednym z symboli epoki pierestrojki i polityki głosności, czyli większej otwartości informacyjnej, którą Michaił Grubaczow próbował wprowadzić w drugiej połowie lat 80.

Sam Gorbaczow po latach przyznał, że Czarnobyl był jednym z wydarzeń, które przyspieszyły proces rozpadu Związku Radzieckiego, ponieważ ujawnił słabość państwa w obliczu kryzysu i pogłębił społeczne poczucie nieufności wobec władzy.

Czarnobyl stał się więc nie tylko symbolem technologicznej porażki, lecz także momentem, w którym pękła wiara w nieomylność systemu i w obietnicę, że państwo jest w stanie kontrolować skutki własnej decyzji.

Czarnobyl stał się jednym z tych wydarzeń historycznych, których skutki nie ograniczają się do miejsca i czasu samej katastrofy, lecz rozciągają się na dekady wpływając zarówno na gospodarki państw,

Jednym z najtrudniejszych i najbardziej kontrowersyjnych pytań związanych z katastrofą w Czarnobylu pozostaje liczba jej ofiar, ponieważ w przeciwieństwie do wielu innych tragedii nie była to katastrofa, której skutki można policzyć wyłącznie w dniach lub tygodniach po wybuchu.

Ocena całkowitej liczby zgonów związanych z Czarnobylem pozostaje przedmiotem sporów naukowych i politycznych.

Czarnobyl pozostaje więc przykładem katastrofy, w której liczba bezpośrednich ofiar była stosunkowo niewielka w porównaniu z ogromem długotrwałych konsekwencji zdrowotnych, społecznych i psychologicznych.

Dzisiaj Prypeć i Czarnobyl są miejscami, w których czas zatrzymał się w sposób niemal materialny.

Sam Czarnobyl, czyli starsze miasteczko położone kilkanaście kilometrów od elektrowni wygląda zupełnie inaczej, ponieważ nigdy nie zostało całkowicie opuszczone i dzisiaj funkcjonuje jako administracyjne centrum strefy wykluczenia.

W przypadku Czarnobyla sytuacja jest bardziej złożona, ponieważ miasto już dziś pełni funkcje techniczne i administracyjne, lecz nie jest planowane jako miejsce stałego zamieszkania dla większej populacji.

Filmy te, często łączące elementy reportażu historycznego z eksploracją opuszczonych miejsc, sprawiły, że Czarnobyl stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli katastrofy technologicznej na świecie, a jednocześnie miejscem przyciągającym ludzi zainteresowanych historią, architekturą postapokaliptyczną i konsekwencjami energii atomowej.

Turystyka ta została gwałtownie ograniczona po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku, gdy strefa wykluczenia znalazła się na krótko pod okupacją wojskową, a później została zamknięta ze względów bezpieczeństwa, co przypomniało światu, że Czarnobyl nie jest tylko historycznym pomnikiem katastrofy z XX wieku, lecz także miejscem nadal funkcjonującym w zmieniającej się rzeczywistości politycznej i technologicznej.

Dzisiaj Prypeć i Czarnobyl pozostają więc jednocześnie ruiną miasta, laboratorium naukowym, symbolem epoki atomowej oraz przestrogą przed skutkami błędów, które mogą na zawsze zmienić krajobraz i ludzkie życie.