Richard Flanagan - Pytanie numer siedem (2023)

I na przykład, co dla mnie zawsze prawie jest zaletą, jest taką powieścią hybrydową, to znaczy ona ma elementy powieściowe, ale ma też elementy autobiografii, eseju, ma jakieś elementy reportażu. Nie zdziwiłbym się nawet, gdyby Wydawnictwo Czarne nie zastanawiało się przynajmniej nad zgłoszeniem, powiedzmy, tej książki do Nagrody Kapuścińskiego, bo można by się uprzeć, że jest to też coś w rodzaju tekstu o charakterze dziennikarskim. Jest to w niezwykle wyrafinowany sposób, spleciome i choćby dlatego warto tę książkę przeczytać, a jeżeli kogoś interesują związki np. Perberta George'a Wellsa z dziejami budowy broni jądrowej, to znajdzie też tam dla siebie No wiele niezwykle ciekawych i mało znanych wydarzeń, które zachodziły za kulisami projektu Manhattan i tego, co się działo tuż przed i w czasie II wojny światowej, jeżeli chodzi o badania nad tym, co doprowadziło później do odbuchu w Hiroshima w sierpniu 1945 roku.

Z pewnością bardzo dobra, natomiast mam wrażenie, że nieklasyfikowalna, to znaczy można o tej książce myśleć w kategorii jej przynależności do co najmniej kilku gatunków literackich. O czym pytanie numer siedem jest? No to jest bardzo dobre pytanie, natomiast chyba nie potrafię na nie odpowiedzieć. Natomiast misterna konstrukcja, to misterne splecenie, o którym Maciej Świerkocki mówił, to jest splecenie kilku wątków. Ten wątek, który już się pojawił w tej minizajawce, czyli wątek Projektu Manhattan i wątek, no, wręcz wpływu George'a Herberta Wellsa na powstanie nie tylko bomby atomowej, ale na powstanie reakcji łańcuchowej jest rzeczywiście bardzo ciekawy, bo

Faktycznie, Richard Flanagan pokazuje, w jaki sposób Leo Szilard, węgierski fizyk, wymyślił, odkrył ideę reakcji łańcuchowej i pokazuje powiązanie, wprost odnosząc się do tego, o czym Szilard sam wielokrotnie mówił, że jest to bezpośrednia inspiracja twórczością George'a Helberta Wellsa. No i pierwszy wątek, który w tej książce się pojawia, to jest wątek programu atomowego, programu Manhattan, wrzucenia bomby atomowej na Hiroshima. Swoją drogą, nie wiem, czy wiedzą Państwo, ale pojęcie bomba atomowa to jest pojęcie, które do języka wprowadził właśnie George Herbert Wells.

No i wątek bomby atomowej będzie się przez tę książkę cały czas przewijał. Może w tym miejscu też powiem, że to przewijanie się tych różnych wątków jest wyraźnie zaakcentowane, to znaczy książka składa się z kilkunastu chyba, wydaje mi się, że około dziesięciu części. Każda część to jest zbiór rozdziałów na określony temat, czyli jest zestaw rozdziałów na temat chociażby Shillarda, zestaw rozdziałów na temat chociażby Wellsa i tak dalej, i tak dalej. One się przeplatają i jest to o tyle ciekawe, że w miarę lektury widać coraz więcej powiązań między tymi rzeczami, nawet jeżeli są one skrajnie odległe.

Ale może do tego za chwilę wrócę. Wątek numer jeden to była bomba atomowa, to była reakcja łańcuchowa, to była Hiroshima. Wątek numer dwa to jest George Herbert Wells, jego życie i twórczość. W szczególności jego związek z Rebeką West. Rebeką West, bardzo znaną, bardzo istotną pisarką angielską, która w Polsce jest chyba w ogóle nietłumaczona. Usiłowałem do czegoś dotrzeć, ale mam wrażenie, że to jest ten moment, kiedy odkrywa się kogoś, kto dla literatury jakiegoś języka jest bardzo istotny i ze smutkiem się stwierdza, że w naszym języku niczego Rebecki West nie ma.

No ale wątek George'a Herberta Wellsa to jest drugi wątek, który jest obecny. I to jest wątek zarówno opisujący Wellsa jako twórcę, jak i West jako autorkę. Do tego refleksja Wellsa, o której przyznam nie wiedziałem, jako że niespecjalnie się interesuję fantastyką, w szczególności fantastyką starszą, no więc nie wiedziałem ile rzeczy Wells, można byłoby powiedzieć, przewidział. Ile rzeczy opisał, które to rzeczy potem stały się naszą rzeczywistością. To naprawdę, muszę przyznać, robi wrażenie. I to były te dwa wątki, które były dla mnie wątkami wyjściowymi i na które się trochę zasadzałem, kiedy tę książkę brałem do ręki.

To to jest z kolei coś, o czym pisał Zbigniew Rokita w Kajś, opowieści o Górnym Śląsku. I moje pierwsze skojarzenie z pytaniem numer siedem to był właśnie Kajś. Tylko o ile Rokita pisał o Śląsku, ale pisał też o tej najgłębszej historii i o rodzaju sekretu rodzinnego, wielkiej tajemnicy, nie mówię jakiej, żeby nie psuć Państwu potencjalnej lektury Kajsia, no to Flanagan też w podobny sposób o historii australijskiej, o historii tasmańskiej, o historii aborygenckiej. To byłoby drugie skojarzenie. Nie mam niestety pomysłu na skojarzenie trzecie, czyli na pokazanie tej relacji między Szilardem a Wellsem.

Natomiast postać George'a Herberta Wellsa, jego wpływ to było dla mnie całkowicie świeże, całkowicie nowe pole, fantastyczna rzecz. No kusi mnie teraz, żeby coś Wellsa kiedyś sobie poczytać, no ale zobaczymy. Wątek tasmański z kolei też gdzieś mi się sklejał z taką książką, o której kiedyś państwu wspominałem, książką zatytułowaną Anglicy na pokładzie, Matthew Neela. Fantastyczna opowieść, z jednej strony bardzo dowcipna, bardzo ironiczna o wyprawie grupy ludzi w XIX wieku, no część płynęła do raju, ale tak naprawdę płynęli na Tasmanię, Natomiast ta momentami zabawna historia jest bardzo gorzka, bo pokazuje w jaki sposób ludność tamtejsza była eksterminowana, była niszczona, była wynaradowiana, można byłoby powiedzieć, przez władze brytyjskie.

Więc to gdzieś też jako pewnego rodzaju nawiązanie mi się tutaj pojawiło. No i kiedy wydawało mi się, że ta książka już mnie nie zaskoczy, to jednak mnie zaskoczyła. Kilkukrotnie w tekście pojawia się wątek mojej śmierci, to jest tak ujęte. Po mojej śmierci w wieku 21 lat coś tam, coś tam. Kilkukrotnie w tekście w różnych momentach to się pojawia, w szczególności w tym wątku rodzinnym, no bo oczywiście nie w tym o Bombie, nie w tym o Wellsie. No i wydawało mi się, że to jest jakiś cosiek, którego sobie Flanagan wprowadza. I że pewnie może się odkryje, może się nie odkryje, nie wiem. Natomiast ta książka kończy się opisem bardzo specyficznego doświadczenia, bo kończy się opisem doświadczenia umierania, kończy się opisem doświadczenia prawie śmierci, doświadczenia takiego stanu prawie odejścia.

I wątki bomby atomowej, i wątki Wellsa, i West są genialne. A potem pojawiają się te wątki bardzo mocno angażujące emocjonalnie. Te wątki rodzinne, wątki tasmańskie, wątki relacji australijsko-japońskich w kontekście II wojny światowej, w kontekście obozów i tak dalej, i tak dalej. Tu jest dużo. No i czyni to z tej książki bardzo rzeczywiście oryginalną prozę. Sądziłem, że będę potrafił tę książkę gdzieś zaklasyfikować, że będę potrafił ją jakoś zdefiniować, opisać, ale nie będę potrafił. No i to jest urok, to jest wspaniała rzecz, bo dostaje się coś, co nie wiadomo czym jest, bo tak jak w fizyce kwantowej chyba istnieje pojęcie spinu cząstki,