#152 Po co nam estetyka?

W poszukiwaniu wewnętrznej równowagi, wyciszenia, harmonijnego spełnienia. Podcast ze stoickim spokojem, czyli głębiej o stoicyzmie. Zapraszam, Tomasz Mazur. Dzień dobry. Witam bardzo serdecznie w kolejnym 152 już odcinku podcastu Ze Stoickim Spokojem.

Dobieramy uczestników i uczestniczki w grupy czteroosobowej. Każda grupa dostaje szczegółową instrukcję przygotowania takiej scenki. Potem tę scenkę będziemy prezentować. Ja z Jolą też jedną z nich przygotujemy. I każdą z tych scenek omawiać pod kątem tego jak ze współczesnymi różnego rodzaju zakrzywieniami czy złudzeniami poznawczymi po stoicku można sobie radzić, więc bardzo serdecznie zapraszam. Dla patronów i patronek do dzisiejszego newslettera dołączyłem. Zaproszenie na to stoisko, więc jeszcze są miejsca oczywiście i serdecznie zapraszam do wzięcia udziału. Wszystkich innych słuchaczy tego podcastu zapraszam serdecznie do wejścia na naszą stronę na Facebooku.

To jest strona stoiska i tam jest zaproszenie na to spotkanie. Teraz chciałem przejść do wyjaśnienia mojego powodu Zainteresowania się tematem estetyki w dzisiejszym odcinku podcastu. Ja sobie co innego zaplanowałem na dzisiaj, ale jeszcze tamtą drugą rzecz chcę trochę podłubać. W ogóle to na marginesie w ramach dygresji podam, że zaobserwowałem u siebie, że ja do tych kolejnych nagrań przygotowuję się w trochę inny sposób niż kiedyś. Kiedyś dużo rzeczy planowałem tak tylko w ogólnym zarysie i dość spontanicznie prezentowałem moje treści.

Natomiast od jakiegoś czasu odczuwam potrzebę, żeby bardzo precyzyjnie przygotować to dokładnie, co chcę powiedzieć. I tak jeszcze jest dzisiaj w dzisiejszym odcinku i tak będzie w następnym odcinku. Materiał, nad którym pracuję do następnego odcinka, właściwie pracuję nad nim już od jakichś 3-4 miesięcy. Pierwotnie zaplanowałem sobie go jako Odcinek związany z postanowieniami noworocznymi. Chciałem Wam zaproponować trochę nowego typu wyzwanie stoickie. Zacząłem nad tym pracować, ale postanowiłem, że potrzebuję trochę więcej czasu, żeby to doprecyzować. Zwłaszcza chciałem to przetestować trochę na sobie.

Czy to raczej jest to coś o nas, że dzisiaj żyjemy w świecie, w którym temat estetyki, filozoficznego namysłu nad naturą piękna i istotą sztuki przestał być doniosły, ważny, znaczący? Te pytania jakoś we mnie zawisły i postanowiłem poświęcić osobny odcinek podcastu właśnie temu. Gdzie na koniec odpowiem, dlaczego warto wziąć udział w takich warsztatach poświęconych estetyce. Jeżeli ktoś ma w sierpniu jeszcze czas, to zapraszam. Natomiast najpierw chciałbym trochę się zająć czymś innym. Zanim przejdę do odpowiedzi na to pytanie, chciałbym trochę zatrzymać się na temat miejsca estetyki w filozofii stoickiej.

Więc to jest mój osobisty powód, żeby jednak poświęcić jeden odcinek podcastu o estetyce i zacznę od estetyki stoickiej, czy od pewnego tematu w obszarze estetyki stoickiej. Od tego zacznę, ale chciałbym do tego jakoś głębiej wrócić. To jest drugi powód. Trzeci powód jest taki, że ja Już teraz trochę bardziej zbliżam się do właściwej tematyki dzisiejszego odcinku podcastu. Ja od dłuższego czasu już przygotowując różne warsztaty przyzwyczaiłem się do tego, że zawsze wplatam jakiś motyw, jakąś sesję poświęconą sztuce. Na początku skromnie, to było po prostu oglądanie filmów wieczorami i później dobrych filmów wieczorami, później rozmowa o nich.

Od kilku spotkań zacząłem współpracować, pozdrawiam tutaj przy okazji serdecznie, jeżeli mnie słucha, z Joanną, która, jeżeli uczestniczy w warsztatach, to ja ją proszę, żeby jakiś moduł na temat sztuki, interpretacji na przykład obrazów poświęciła i to się wydarzyło już dwa razy. I to było bardzo cenne doświadczenie dla wszystkich uczestników. Więc widzę rolę sztuki w pogłębianiu wrażliwości i pogłębianiu naszego rozumienia niektórych problemów filozoficznych i także duchowych bardzo dużo. To jest bardzo cenne, tak sądzę. No i ja mam taką intuicję i już teraz jestem w samym sercu tematyki, którą dzisiaj poruszam, że Dla stoika estetyka, dla praktyki duchowej w stoicyźmie estetyka może mieć kluczowe i przełomowe znaczenie.

To jest czwarty powód, dla którego postanowiłem się tym tematem zająć. W ramach dygresji dodam, że niedawno byłem W Starachowicach. Pozdrawiam wszystkich uczestników tego spotkania, bo wiem, że niektórzy z nich po tym spotkaniu zaczęli słuchać mojego podcastu. Tam byłem na zaproszenie lokalnego stoika Filipa, który zaprosił mnie. Filip prowadzi hotel w Starachowicach. Prowadzi wiele różnych biznesów, ale między innymi hotel. I tam do hotelu Senator w Starochowicach zostałem zaproszony, żeby mieć odczyt dla lokalnych stoików i potencjalnych stoików. To było bardzo miłe spotkanie. Później poszliśmy do restauracji, rozmawialiśmy sobie jeszcze o różnych rzeczach.

Może to jest błąd w postrzeganiu tego w ogóle, fundamentalny. Może to, że ja tak bardzo się interesuję muzyką i że muzyka odgrywała w moim życiu zawsze tak dużą rolę, właśnie to nie powinienem postrzegać jako niezależne od mojej praktyki stoickiej. Może powinienem nauczyć się postrzegać to właśnie w kategoriach esencji tej praktyki. Więc to jest piąty powód, dla którego postanowiłem się dzisiaj przyjrzeć tematowi estetyki stoickiej. Zapraszam do słuchania dalszej części. No dobrze, więc zobaczcie to teraz z tej strony.

Wydaje mi się, w ogóle wydaje się, że szczególnie estetyka, jak już to powiedziałem wcześniej, dość często nie mieści się w polu zainteresowań wybitnych filozofów czy całych nurtów filozofii, nurtów filozoficznych, a jeśli już się nią ci filozofowie czy te nurty interesują, To jedynie raczej na marginesie swoich głównych dociekań. Wydaje się dalej, że dotyczy to w szczególności filozofii stoickiej. I to jest przekaz, który znajdziemy w wielu opracowaniach tej filozofii. Estetyka zajmuje się z jednej strony pojęciem i doświadczeniem piękna,

Jeżeli przejrzymy pisma antycznych stoików pod kątem tematyki wskazywanej przez te zagadnienia i pytania z nimi związanych, to okaże się, że są to w tej tradycji filozoficznej w historii szkoły stoickiej kwestie nadzwyczaj zmarginalizowane. Jeżeli już, to temat piękna i przeżycia estetycznego pojawia się w stoicyzmie co najwyżej od strony pragmatycznej. Sztuka może być na przykład sposobem na ukojenie silnych emocji. Już Platon o tym pisał, że muzyka, piękno jakiegoś dzieła sztuki może mieć efekt kojący.

Jest to fragment znamienny o tyle, że podstawową koncepcją szczęścia, o czym wiemy skądinąd według Aristotelesa, wedle tej podstawowej koncepcji, która bardzo odbiega od stoickiej, Jest tak, że do pełni szczęścia potrzebne są czynniki zewnętrzne, które są niezależne od człowieka. Arystoteles wymienia między innymi spośród tych czynników zewnętrznych potrzebnych do szczęścia bezpieczeństwo materialne, zdrowie czy udane życie rodzinne. A więc w ujęciu Arystotelesa, w tym ujęciu ortodoksyjnym, Człowiek może być w 4 różnych stanach.

Wydaje się, że ta dyskusja z Arystotelesem jest jednym z kluczowych czynników narodzin stoickiej ortodoksji. I potwierdza to znany ustęp z Diogenesa Laertiosa, który streszcza kilka wieków po naszej erze doktrynę stoicką. I ten ustęp teraz też przeczytam. Cytuję. Doskonałe dobro stoicy nazywają pięknem z tej przyczyny, że przysługuje mu największa symetria, Wymagana przez naturę, czy też doskonała harmonia.

W traktacie o pięknie twierdzą oni, że pięknym jest cnota oraz to, co w cnocie uczestniczy. To znaczy, że wszelkie dobro jest pięknym i to równoznaczne z pięknem, ponieważ jest równe temu drugiemu, bo skoro jest dobre, to jest też piękne. Jest piękne, a więc dobre. Koniec cytatu. Podobną tezę zamieniając jedynie termin piękno z terminem szlachetność prezentuje Cyteron w dziele pt. O najwyższym dobru i złu, który w tym dziele właśnie referuje przede wszystkim doktrynę stoicką. Przytaczam tylko końcówkę jego streszczenia poglądów stoików w tej materii.

Wszystko co dobre zasługuje na pochwałę. Wszystko zaś co zasługuje na pochwałę jest szlachetne, a więc jest dobre. Koniec cytatu. Współcześni badacze i zwolennicy stoicyzmu, kiedy czytają te cytaty, interpretują je zazwyczaj jako przejaw tego, co się określa mianem moralizowania piękna, to znaczy podporządkowania pojęcia piękna kategoriom etycznym, co dalej ma być właśnie, tak jak powiedziałem wcześniej, przesłanką na rzecz tezy o marginalizacji estetyki w filozofii stoickiej.

Odbiega od tego, jak my je dzisiaj pojmujemy. Ówcześnie, w tamtych czasach, piękny to ten termin zawierał dwa główne wymiary znaczeniowe. Po pierwsze, piękne to coś, co optymalnie, stosownie i harmonijnie ukształtowane. Po drugie, to coś zasługującego na pochwałę. Wydaje się, że to są jednocześnie Uwaga, zrobię dramatyczną pauzę. Wydaje się, że to są jednocześnie dwie główne właściwości celu i sensu praktyki stoickiej.

Czyż nie? Czy moglibyśmy zatem powiedzieć, stawiam pytanie, że celem praktyki stoickiej jest nie tyle dobro, co piękno? Czy nie wynikałoby z tego, Że stoicy nie moralizują piękna, co raczej estetyzują dobro. Gdyby te przypuszczenia były słuszne, to estetyka nie znajduje się na marginesie zainteresowań stoicyzmu. Nie, lecz w samym jego centrum. Praktykować stoicyzm To po prostu ćwiczyć się w pięknym życiu.

To tworzyć piękno. A stoicką sztukę życia należy rozumieć w kategoriach estetycznych w pierwszym rzędzie. Jako sztukę po prostu. Pójdźmy dalej tym tropem wracając do tego długiego cytatu z Diogenesa Lartiosa. Gdzie zaczyna się ten cytat, przypomnę od sformułowania następującego, cytuję, doskonałe dobro stoicy nazywają pięknem z tej przyczyny, że przysługuje mu największa symetria wymagana przez naturę, czy też doskonała harmonia. Koniec cytatu tego pierwszego zdania. Otóż,

Przypominam, że w samym centrum praktyki stoickiej znajduje się ćwiczenie perspektywy kosmicznej, którego istotą jest spojrzenie na sprawy ludzkie z pewnego oddalenia, żeby przywrócić im właściwe proporcje. Te właściwe proporcje to jednak nie tyle lekceważenie tego, co ludzkie i doczesne, tak czasami się może w komuś wydawać, ale zobaczenie tego z perspektywy odwiecznych kosmicznych prawidłowości jako części tej całości, jaką jest kosmos. Stoick czuje się, podkreślam to określenie, czuje się częścią kosmosu. To nie jest tylko i wyłącznie intelektualna spekulacja.

Stoicka obojętność nie jest z tej perspektywy jakimś zobojętnieniem, jakąś apatią. Niewrażliwością. Jest formą uwrażliwienia na spektakl, którego jesteśmy częścią. Ona toruje drogę zachwytowi. Jest to więc, ściśle rzecz biorąc, trening estetyczny. I sądzę, że już teraz podsumowując i przechodząc do Kanta i Schellinga, To jest ten moment. Sądzę, że tropy tych stoickich intuicji możemy znaleźć u wielu późniejszych filozofów.

Ta harmonijna gra władz poznawczych wywołuje specyficzne uczucie, które jest podstawą sądu estetycznego. Według Kanta Sąd Smaku ma charakter, i to jest ciekawe, bezinteresowny. Nie wiąże się z żadnym pożądaniem ani praktycznym interesem wobec tego przedmiotu, który jest w tym sądzie uchwytywany. Tym, co zwraca tu uwagę, to to, że kategoria wyobraźni i wyobrażania sobie czegoś odgrywa kluczową rolę także w filozofii stoickiej. Kondycja człowieka lokuje się u stoików właśnie w tym obszarze, obszarze pracy z wyobrażeniami. O tym bardzo często mówię w różnych odcinkach podcastu. A więc lepsze zrozumienie kategorii smaku u Kanta może być kluczowe w pogłębieniu praktyki stoickiej.

Dzieje się to i teraz, a z drugiej strony uczestniczymy w czymś nieskończonym, jesteśmy jakoś wyrazem tej nieskończoności, której jesteśmy częścią. I tylko w przeżyciu estetycznym doświadczamy jedności tych dwóch wymiarów. To jest teza główna Schellinga. W ten sposób estetyka i przeżycie piękna sytuują się w samym centrum jego filozofii. I od tej intuicji, którą on wyraża w tym zdaniu, nie jest bardzo daleka droga do filozofii stoickiej. To jest też coś do stoickiego zeksplorowania. W każdym razie za pomocą przeżycia estetycznego i tylko za jego pomocą człowiek uchwytuje istotę rzeczywistości.

Więc jeżeli wy podzielacie ten pogląd, że są to pytania istotne, to odsyłam was do tekstów obu filozofów, do opracowań obu filozofów. Sądzę, że w ten sposób możecie pogłębić swoje rozumienie też własnej praktyki filozoficznej stoickiej. Co bardziej zdeterminowanych z Was zapraszam na sierpniowe warsztaty poświęcone właśnie Kantowi i Schellingowi, gdzie w większych szczegółach z bliska zajmiemy się stawianymi przez nich tezami.

Joanna Pantak, Katarzyna Śpiewak, Szymon Połowczyk, Maciej Dąbrowski, Michał Lemurski, Andrzej Jaworski, Małgorzata Warowna, Jacek Fijołkowski, Artur Mucha. Na Arturze muszę kończę to wyliczenie. Bardzo dziękuję jeszcze raz za słuchanie. Zapraszam zarówno na warsztaty, jak i kolonie stoickie na stoisko. I do słuchania następnych odcinków podcastu. Do usłyszenia.