#152 Po co nam estetyka?

153 odcinek podcastu. Do tego tematu zabrałem się, bo i powodów jest wiele i podaję je niechronologicznie. Po pierwsze, jak wiecie, bo to zapowiadałem już ostatnio, planuję warsztaty na temat estetyki Kanta i Schellinga. Te warsztaty wynikły trochę z tego, że zrobiłem warsztaty o Kancie. Nie zmieścił się nam temat estetyki Kanta. Uznałem, że jednak warto tę estetykę uwzględnić z tego powodu, że współcześnie w różnych recepcjach Kanta kwestia estetyki Kanta cieszy się coraz większym zainteresowaniem ze względu na rozróżnienia, definicje, propozycje filozoficzne, które on w dziele poświęconym estetyce pt.

Krytyka władzy sądzenia przedstawił. Więc nie chciałem tego tematu porzucić. Chcąc zestawić Kantę z jakimś innym estetykiem pomyślałem, że dodam tam też jednego z jego bezpośrednich następców, w filozofii którego estetyka odgrywa dość znaczącą rolę i tym filozofem jest Friedrich Schelling. Zacząłem się przygotowywać do tego, nabyłem różne książki, czytam sobie. Jednocześnie od osób zainteresowanych tym warsztatem dostaję zapytania. Jedno z nich było osobliwe.

Stoicka obojętność nie jest z tej perspektywy jakimś zobojętnieniem, jakąś apatią. Niewrażliwością. Jest formą uwrażliwienia na spektakl, którego jesteśmy częścią. Ona toruje drogę zachwytowi. Jest to więc, ściśle rzecz biorąc, trening estetyczny. I sądzę, że już teraz podsumowując i przechodząc do Kanta i Schellinga, To jest ten moment. Sądzę, że tropy tych stoickich intuicji możemy znaleźć u wielu późniejszych filozofów.

Dlatego też warto, będąc stoikiem, podkreślam to z całą mocą, warto studiować estetykę. Spójrzmy pod tym względem na Immanuela Kanta i Friedricha Schellinga. W ostatniej ze swoich trzech wielkich krytyk, mam na myśli krytykę władzy sądzenia, Kant bierze na warsztat zagadnienie smaku. Jako władzy wydawania sądów estetycznych, stawiając przy okazji szereg doniosłych i wciąż aktualnych pytań. Przede wszystkim Kant stwierdza, że piękno nie jest właściwością przedmiotu ani prostą reakcją zmysłową, lecz wynikiem pewnej swobodnej gry wyobraźni i intelektu.

Po pierwsze, jak i dlaczego ludzie w akcie sztuki tworzą piękno? A po drugie, dlaczego nie wystarcza im piękno przyrody? Dlaczego w ogóle potrzebujemy tworzyć piękne, skoro tyle pięknych rzeczy jest jednocześnie przecież w przyrodzie dookoła nas? Skąd ta potrzeba tworzenia nowych, pięknych rzeczy? Teraz Schelling, przechodząc do niego, ten filozof prezentuje, wywodząc się przy tym od Kanta, specyficzny niemiecki idealizm obiektywny. Ciekawostką jest, dodam to na marginesie, że najważniejsze jego dzieła powstały, kiedy to był jeszcze bardzo młody człowiek.

W wieku 25 i 28 lat zdaje się powstały dwa najważniejsze jego dzieła z zakresu filozofii estetyki. Głównym pojęciem czy problemem filozofii Schellinga jest kategoria jedności świata, którą nazywa też duchem świata czy absolutem. Ja tak to postrzegam. Twierdzi Schelling, że tej jedności nie można ani doświadczyć zmysłowo, Jedynym sposobem uchwycenia jej jest unikalne przeżycie estetyczne, w którym łączy się wymiar skończony i nieskończony ludzkiej egzystencji. Tak jest, że jesteśmy jednocześnie tym skończonym ciałem i życiem,

Dzieje się to i teraz, a z drugiej strony uczestniczymy w czymś nieskończonym, jesteśmy jakoś wyrazem tej nieskończoności, której jesteśmy częścią. I tylko w przeżyciu estetycznym doświadczamy jedności tych dwóch wymiarów. To jest teza główna Schellinga. W ten sposób estetyka i przeżycie piękna sytuują się w samym centrum jego filozofii. I od tej intuicji, którą on wyraża w tym zdaniu, nie jest bardzo daleka droga do filozofii stoickiej. To jest też coś do stoickiego zeksplorowania. W każdym razie za pomocą przeżycia estetycznego i tylko za jego pomocą człowiek uchwytuje istotę rzeczywistości.

Podobnie jak u Kanta, akt twórczy to swobodna gra czynników świadomych, intelektualnych i nieświadomych, wyobraźni i uczuć. Pytania, jakie na marginesie najważniejszych dzieł Schellinga możemy sobie postawić dzisiaj i cały czas poważnie o nich rozmawiać? Oto niektóre z nich. Jaka jest rola mitu i symbolu w życiu i doświadczeniu człowieka? Nie wspomniałem o tym wcześniej, ale tych dwóch kategorii pojęciowych w wyjaśnianiu estetyki bardzo często używał Schelling. Czym właściwie są symbol i mit w naszym życiu? Jakie jest miejsce przeżycia estetycznego w życiu człowieka?

Czy to jest coś marginalnego, co jest tylko dodatkiem i ozdobą tego życia? Czy może właśnie tak jak chce Schelling, to jest jakaś esencja tego życia? To jest jedyny sposób, żeby to życie z godnością i sensem przetrwać. I kolejne pytanie. W jaki sposób w dziele sztuki przejawia się jedność świata? W czym to się wyraża właściwie? I ostatnie pytanie, jakie przyszło mi do głowy z tych, które wydaje mi się, że warto postawić. Jak powstaje dzieło sztuki? Jakie czynniki są tu kluczowe, żeby powstało? To są pytania, które na gruncie dzieł Schellinga można dzisiaj stawiać i czytając je poważnie o tych pytaniach myśleć.