GDY MIŁOŚĆ TAŃCZY Z REWOLWEREM. KRAKÓW, 1919

W miarę jak śledztwo w sprawie zabójstwa Emilii Sądeckiej postępowało, policja zaczęła coraz uważniej przyglądać się powiązaniom osób związanych z kamienicą przy ulicy Siemirackiego. Z początku były to rutynowe czynności. Przesłuchanie lokatorów, rozmowy z rodziną, próba odtworzenia ostatnich dni i ostatnich kontaktów zamordowanej. To właśnie wtedy w dokumentach i zeznaniach zaczęło powtarzać się jedno nazwisko. Taszycka. Zofia Taszycka była córką Emilii Sądeckiej. Była to młoda kobieta, zamężna, choć od dawna nieszczęśliwa w małżeństwie. Mieszkała okresowo z matką, innym razem na letnisku, a jej życie prywatne mieszało się z codziennością domu, w którym doszło do zbrodni.

Zaczęto mówić o ściślejszym stosunku, choć jeszcze nie wprost o romansie. Ale kiedy policja dotarła do osób, które znały ich dłużej, nikt nie pozostawiał już wątpliwości. Roskiego i Taszycką łączył trwały, emocjonalny związek. I to już długoletni. Był to jeden z tych sekretów, które choć nigdy nie zostały oficjalnie potwierdzone, krążyły półgłosem wśród sąsiadów i znajomych. Nie chodziło tu o krótką fascynację czy banalne zauroczenie. Ich relacja miała trwać od kilku lat. Obserwatorzy mówili o niej z pewnym niepokojem. Tak jak mówi się o uczuciu, które może prowadzić do działań wykraczających poza rozsądek.

W czasie śledztwa zaczęło wychodzić na jaw coraz więcej szczegółów, które dla policji stawały się istotne. Mówiono, że Taszycka odwiedzała Groskiego w jego mieszkaniu, lub że wręcz z nim mieszkała. Że on bywał u niej częściej, niż byłoby to właściwe dla zwykłych znajomych. Groski miał ją nawet czasem określać mianem żony brata, kiedy gdzieś pojawiał się z Taszycką, ale chciał ukryć charakter ich relacji. Najbardziej jednak uderzającym elementem była postawa samej Zofii Taszyckiej. W jej życiu panował chaos małżeński, konflikty z mężem, oskarżenia o zdrady i publiczne upokorzenia. A jednocześnie to właśnie u boku Grodzkiego znajdowała oparcie, zrozumienie i emocjonalną bliskość.

To on był tym, który, jak mówiono, wiedział o jej problemach najwięcej. On słuchał, on bronił jej w sporach, on był przy niej, gdy wracała z kolejnej kłótni. Dla policji wnioski stały się nieuniknione. Związek Zofii Taszyckiej z Henrykiem Grodzkim nie był tylko tłem wydarzeń. Był osią całej sprawy. Bo im więcej śledczy dowiadywali się o matce Taszyckiej, o jej wpływie na życie córki, o ingerencjach w jej małżeństwo, o nadzorowaniu jej spraw finansowych, o surowości i konflikcie między matką a kochankiem córki, tym bardziej stawało się jasne, że między obiema kobietami od dawna istniało napięcie, które wciągało w siebie również Grodzkiego.

To odkrycie zmieniło kierunek śledztwa. Od tego momentu policja nie badała już tylko zabójstwa samotnej, majątnej wdowy. Badała zabójstwo kobiety, której córka pozostawała w emocjonalnej relacji z głównym podejrzanym. Relacji silnej na tyle, by mogła stać się powodem albo wręcz katalizatorem tragedii. Właśnie wtedy po raz pierwszy pojawiło się słowo, które w kolejnych dniach miało powracać coraz częściej. Motyw. Żeby dokładniej zrozumieć motywacje, jakie mogły stać zaczynem Henryka Grodzkiego, musimy opowiedzieć sobie o sprawie detalicznie. Bo tak naprawdę, choć to Grodzki był głównym podejrzanym, to właśnie Zofia Taszycka była centrum całej tej historii.

Życie Zofii Taszyckiej od początku układało się inaczej niż mogłoby się wydawać, gdy patrzyło się na to wszystko z zewnątrz. Wyszła za mąż bardzo młodo, miała zaledwie 18 lat. I to podobno jeszcze wbrew woli matki, która miała jej mówić, że narzeczony jest dla niej za stary i był zbyt mało odpowiedni, by stanowić dla niej oparcia. Zofia jednak nie słuchała przestruch i wyszła za doktora Taszyckiego, starszego od niej o prawie 20 lat. Wierzyła, że małżeństwo zapewni jej stabilność i spokój. Zamiast tego bardzo szybko znalazła się w związku, który przynosił jej coraz więcej upokorzeń. Z jej własnych słów wynikało, że mąż od początku traktował ją chłodno.

Był opryskliwy, podejrzliwy, a jego podejrzenia, szczególnie te orzekome zdrady żony, z czasem miały przerodzić się w, jak to nazwała, podejrzliwość chorobliwą. Jej małżeństwo było dalekie od harmonii. Opowiadała, że mąż ją lekceważył, że potrafił ją ignorować w sposób, który dla niej samej był coraz trudniejszy do zniesienia. Mówiła o faworyzowaniu służącej, o tym, że kiedy służąca ją uderzyła, a ona za to założyła jej sprawę sądową, to mąż opłacił służącej adwokata. Wspominała też o sytuacji, gdy do ich mieszkania przyszła inna kobieta i oświadczyła jej, że ma do Taszyckiego większe prawa.

Te słowa nie pozostawiały wątpliwości, kim ta kobieta była w życiu dr. Taszyckiego. W takich warunkach Zofia żyła przez kilka lat. Aż do momentu, gdy w jej otoczeniu pojawił się Henryk Grodzki. Poznali się w roku 1915 u krewnych. Początkowo była to zwykła znajomość, taka jakich wiele zdarza się między ludźmi mieszkającymi w tym samym kręgu społecznym. Ale w roku 1916, i to już na samym początku tego roku, zaczęło się między nimi coś więcej. W relacjach świadków pada określenie ściślejszy stosunek, a nawet stwierdzenie, że Taszycka szalała za Grodzkim.

Pieniądze trafiały w ręce służącej. Kiedy przyjeżdżał w odwiedziny, chodził na spacery z dziećmi, ale też nie ze swoją żoną. A kiedy Taszycka wreszcie zdecydowała się odejść, była to decyzja podjęta w atmosferze narastającej desperacji. Wtedy wróciła do matki. Zofia i jej matka Emilia Sądecka miały relację niejednoznaczną. Z jednej strony Zofia mówiła, że matka była dla niej zimna, szczególnie na początku, w latach dziecięcych, gdy w rodzinie wszyscy czekali na narodziny syna, a narodziła się ona, córka. Wspominała o chłodzie, o skąpstwie i o podejrzliwości matki. Tej samej podejrzliwości, którą Emilia miewała wobec wielu osób, także wobec rodziny Grodzkiego.

Zdarzało się, że najpierw coś jej podarowała, najczęściej był to jakiś element biżuterii, a potem, jak opowiadała Zofia, posyłała do niej służącą, by ten prezent natychmiast jej odebrać. W tym czasie Zofia Taszycka prowadziła już ze swoim mężem sprawę separacyjną. I właśnie tutaj rola Groskiego stała się istotna. bo zaznawał w procesie separacyjnym jako świadek. Składał zeznania, które, jak później stwierdzono, były fałszywe. Ale co najważniejsze, skłamał. Zataił charakter swojej relacji z Taszycką. Mówił pod przysięgą, że nie łączyło ich nic niewłaściwego, choć fakty wskazywały inaczej.

Uważał, że musi jej pomóc, bo bał się, że gdyby powiedział prawdę, dzieci mogłyby zostać odebrane matce. Był więc gotów przysięgać nieprawdę i to przed sądem. Tak więc pomiędzy trzema osobami, Zofią Taszycką, jej matką i Henrykiem Grodzkim, istniał układ pełen emocji, zależności, pretensji i napięć. Dla Zofii Groski był nie tylko powiernikiem, lecz także kimś, z kim wiązała nadzieję na przyszłość, której nie mogła odnaleźć w swoim małżeństwie. Do chwili zabójstwa Emilii Sądeckiej ich romans trwał już kilka lat. Był tajemnicą Poliszynela w najbliższym otoczeniu. A jednocześnie był czymś, co w opinii śledczych, gdy zaczęli odkrywać kolejne fakty, stanowiło ważne tło dla całej tragedii, która rozegrała się w mieszkaniu przy ulicy Siemirowskiego.

Grodzki widział wszystko z bliska. Widząc, jak Taszycki traktuje swoją małżonkę, czuł narastające oburzenie. Było to wręcz coś, czego nie potrafił znieść. I to właśnie wtedy obudził się w nim instynkt opiekuńczy. Chęć ochrony kobiety, która stawała się kimś wyjątkowym w jego życiu. Bycia kimś, na kim mogłaby się oprzeć. Zanim zdążył w pełni zrozumieć, co się dzieje, był zakochany po uszy. Choć mężczyzna zazwyczaj uchodził za rozsądnego i opanowanego, przy Zofii jego życie nabrało innego kierunku. Jak później zwierzał się swoim bliskim, jego plany względem niej były naprawdę poważne.

Myślał o wspólnej przyszłości, o domu, który potrafiliby razem stworzyć. Wiedział, że Taszycka jest matką dwójki dzieci, co wiązało się z wzięciem na siebie większej odpowiedzialności. On był jednak gotów to zrobić i rzeczywiście to robił, o czym zaraz się dowiecie w dalszej części materiału. Bo niezależnie od tego, jak skomplikowana była jej sytuacja, to Taszycka była dla niego kobietą, którą naprawdę kochał. W pewnym momencie, gdy relacja między Zofią Taszycką a Henrykiem Grodzkim stała się już bliska i trwała, oboje podjęli decyzję, która dodatkowo związała ich ze sobą. Otworzyli wspólny biznes, a precyzując to prowadzili sklep.

Dla Zofii miało to być wyjście z zależności finansowej od męża i matki. Dla Grodzkiego sposób, by pomóc kobiecie, którą kochał, a jednocześnie tym samym miał stworzyć dla siebie bardziej stabilne źródło utrzymania. Mówiło się, że tworzyli w pracy zgrany duet. Bardziej jak para, która wspólnie buduje swoje życie, niż jak luźno powiązani współpracownicy. Jednak właśnie wtedy wkroczyła Emilia Sądecka. Zofia wciąż była finansowo związana z matką, a matka czuła się w obowiązku czy też w prawie, by kontrolować każdą decyzję córki. Gdy dowiedziała się, że Taszycka prowadzi interes z Groskim i to mężczyzną, który od lat był obecny w jej życiu w sposób zbyt intensywny, by go ignorować, natychmiast zaczęła przyglądać się wszystkiemu z podejrzliwością.

I tak pewnego dnia Zofia zaczęła szeptać, że w kasie chyba brakuje pieniędzy. Nie mówiła tego wprost Grodzkiemu. Mówiła matce, a ta przekazywała bratu. Jej podejrzenia nie były tak ostre i gwałtowne jak podejrzenia sądeckiej. Taszycka miała wątpliwości, ale przypominały one bardziej lęki niż oskarżenia. Zofia jakby bała się, że podejrzewa niesłusznie, ale jednocześnie nie potrafiła pozbyć się myśli, że jej matka może mieć rację. Adam Sądecki, brat Zofii, widział to jeszcze inaczej. Z jego relacji wynikało, że matka nieustannie podsycała w siostrze przekonanie, że Grodzki bierze z kasy i że się nie rozlicza.

I choć nikt wtedy nie przewidywał tragedii, to każdy, matka, córka, brat i kochanek, dokładał swoją cegłę do muru nieufności, który rósł niepostrzeżenie, dzień po dniu, aż stał się murem nie do przeskoczenia. Grodzki miał więc idealny motyw, by pozbyć się niewygodnej, nieformalnej teściowej. Pod naporem pytań w końcu przyznał, że śledczy mają rację. Szybko wytłumaczył, co skłoniło go do morderstwa. Ale to nie problemy ze sklepem i podejrzliwość Emilii była woźniem do trumny. Taszycka przebywała w Jeleśni, gdzie wyjechała z chorym synkiem. Chłopiec zachorował na szkarlatynę, a Zofia, będąc w trudnym położeniu, wysłała do matki telegram z prośbą o 300 koron na lekarza.

Ale matka Taszyckiej nie chciała go przyjąć. Drzwi pozostały zamknięte. Zrozumiawszy, że nikt nie zajmie się sprawą, Groski kupił leki na własną rękę i pierwszym możliwym pociągiem wyjechał do Jeleśni. Zofia czekała na niego na stacji i była ogromnie zdziwiona, że matka nie przyjechała razem z nim. Groski opowiedział jej wówczas o całej scenie w sklepie, o oskarżeniach i odmowie pomocy sądeckiej. Zofia była tym przybita. Była już zmęczona konfliktami, zależnością od matki i ciągłymi awanturami. Bała się, że matka za chwilę jednak przyjedzie i wywoła kolejną burzę. Poprosiła więc Grodzkiego, by ten usunął się na czas jej pobytu, tak żeby nie prowokować kolejnego wybuchu.

Opowiadał o rzekomych bandytach, podczas gdy ciało kobiety, którą zabił przed chwilą, wciąż leżało w przedpokoju. Z chwilą, gdy Grodzki przyznał się do zabicia Emilii Sądeckiej, zaczęto analizować każde jego słowo, każde zdanie i każdy szczegół, jakim opisywał wydarzenia poprzedzające tragedię. Im dokładniej się przyglądano tym jego relacjom, tym więcej pojawiło się wątpliwości. Istniały fragmenty spójne, ale były też takie, które brzmiały jak wyjaśnienia dopasowane pod okoliczności. A na ich tle pojawiło się pytanie dręczące wszystkich. Czy Zofia Taszycka wiedziała o planowanym napadzie?

Ale zarazem im bardziej zapewniał policję o niewiedzy taszyckiej, tym wyraźniej widoczne stawały się pęknięcia w tej narracji. Nie dlatego, że istniały dowody jej współudziału, bo takich w dostępnych relacjach nie ma. Lecz dlatego, że pewne fakty wydarzyły się zbyt blisko siebie. Zbyt niefortunnie, by ludzie otaczający tę sprawę nie zadawali sobie pytania. Czy naprawdę możliwe jest, że Taszycka wiedziała o wszystkim tak niewiele? Zaledwie dwa dni przed tragedią doszło do wydarzenia, które nie tylko wstrząsnęło rodziną, ale i stworzyło atmosferę strachu, podejrzeń i przygotowania na najgorsze. W godzinach popołudniowych ktoś dobijał się do drzwi mieszkania Sądeckich.

W oczach opinii publicznej jej związek z Groskim od początku był podejrzany. Ona starsza, nieszczęśliwa, zależna od matki i męża. I on, młody, wrażliwy student prawa, którego rodzina Sądeckich znała od lat. To połączenie już samo w sobie budziło komentarze. A kiedy wyszło na jaw, że Grodzki przyznał się do zabicia matki Daszyckiej, policja nie mogła nie zapytać, jaka była w tym rola Zofii. Zatrzymano ją już niedługo po dokonaniu zbrodni. Pojawiły się również doniesienia, że w trakcie pierwszych przesłuchań Grocki przyznał, że działał w porozumieniu z Taszycką. Jednak później się z tych zeznań wycofał. Niestety nie mogę Wam dać takiej 100% pewności, ponieważ ten wątek został jedynie wspomniany delikatnie w prasie na późniejszym etapie i była to informacja mówiąca o tym, że Grocki zmienił swoje zeznania.

Można więc przypuszczać, że początkowo obciążył Zofię, ale w jakim stopniu i na ile zrzucił na nią odpowiedzialność, to tutaj nie wiadomo. Jeżeli tak było, to mogło mieć też znaczący wpływ na decyzję o aresztowaniu kobiety. Taszycka czekała w areszcie na rozprawę, a jej korespondencja z Groskim, wysyłana wówczas potajemnie, dodatkowo podsycała emocje. Podobno w tych listach miała instruować go, jak ma zeznawać, co mówić, czego unikać, jak przedstawiać ich relacje, by chronić przede wszystkim jego, ale też być może siebie. Na pierwszej rozprawie atmosfera była ciężka. Publiczność wypełniła salę do granic możliwości, bo tą sprawą żyło całe miasto.

Ludzie chcieli usłyszeć, co mówi Zofia, jak wygląda, czy okazuje skrucha, czy też zaprzecza. Ale Taszycka, jak wynikało z relacji, nie była ani załamana, ani pokorna. Raczej zmęczona, jak kobieta, której życie w ostatnich latach było pasmem konfliktów, nieszczęść i emocjonalnych upadków. Sąd próbował ustalić trzy rzeczy. Czy Zofia namawiała Grodzkiego do morderstwa, czy wiedziała, że planuje je wykonać oraz czy w jakikolwiek sposób pomagała w przygotowaniach. Kiedy Henryk Grodzki stanął przed sądem po raz pierwszy od dnia tragedii, zobaczyło się go nie jako cichego, bladego studenta z jasnymi oczami, ale jako człowieka zmuszonego do opowiedzenia całego swojego życia i życia rodziny, z którą związał się zbyt mocno.

Miał opowiedzieć, jak doszło do morderstwa, ale zanim przeszedł do samego czynu, cofnął się o kilka lat. Sąd chciał wiedzieć dokładnie, jakie były jego relacje z Emilią Sądecką. A Groski jakby tylko czekał na to pytanie. Opisywał Sądecką jako kobietę o podwójnej naturze. Raz dobrą, ofiarną, niemalże czułą. Potrafiła poderować taszyckie mieszkanie, potrafiła obsypać ją prezentami, jakby rekompensowała jej lata chłodu. Ale zaraz potem wstępował w nią diabeł. Grodzki wspominał, że sądecka podejrzewała go o kradzieże ze sklepu. Że przeszukiwała ich rzeczy, przeliczała pieniądze, wysnuwała oskarżenia, które padały zawsze wtedy, gdy sytuacja między nim a Taszycką stawała się choć trochę spokojniejsza.

Twierdził, że każdy jej kaprys mógł zamienić się w awanturę, a każda awantura w słowne upokorzenie. Oczywiście większość obelg spływała na Taszycką. Najmocniejsze były jednak momenty, gdy mówił o mężu i córce Sądeckiej. To, co wtedy wyszło z jego ust, prawiło całą salę w osłupienie. Według Grodzkiego, Emilia Sądecka miała charakter tak zmienny i gwałtowny, że niszczyła spokój wszystkich wokół siebie. A najbardziej oczywiście spokój swoich najbliższych. Mówił, że jej mąż odebrał sobie życie, a jej córka zmarła w stanie rozstroju nerwowego po przebytej Hiszpance. I oczywiście odpowiedzialna za to miała być właśnie sądecka.

To było bardzo mocne oskarżenie. Na tyle mocne, że prokurator natychmiast zaprotestował. Powiedział, to niemożliwe, że sądecka była odpowiedzialna za śmierć córki. Nie zaraziła jej przecież Hiszpanką. a wtedy Grodzkiej bez wahania wypalił. Ale obłędu od Hiszpanki nie dostała. Grodzki sugerował, że to nie choroba zabiła dziewczynę, ale atmosfera w domu. Ciągłe napięcie i ciągłe krzyki. Nieustanne awantury wywoływane przez matkę. Gdy przeszedł do opisu własnych stosunków z Zofią Taszycką, mówił o niej inaczej, cieplej. Opisywał jej małżeństwo ze szczerością kogoś, kto widział je od środka i czuł, jak bardzo ją niszczyło.