Odcinek 6. Front kulturowy

Szok, niedowierzanie, złość. Wyścig z czasem, żeby pomóc swoim bliskim w Ukrainie. Rosyjska inwazja dotknęła nie tylko społeczeństwo ukraińskie, ale także miliony osób ukraińskiego pochodzenia na świecie. I to właśnie oni, Ukraińcy i Ukraińki w diasporze, od pierwszych dni wojny rzucili się do działania. I nie przestają do dziś. Nawet kiedy świat patrzy gdzie indziej. Ukraina Globalnie. Podcast o wojnie, diasporze i polityce. Nazywam się Dominika Blachnicka-Ciacek i pracuję na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wraz z moimi współpracowniczkami rozmawiamy o działaniach diaspory ukraińskiej i ich znaczeniu dla polityki, tożsamości i kultury.

Na koniec przyglądamy się współczesnej kulturze społeczności ukraińskiej w Polsce, zaglądając na ukraińską scenę stand-upową w Krakowie. Zapraszamy do słuchania. Jestem na świątecznym spotkaniu Ukraińskiej Fundacji Liberty for Ukraine w podziemiach Cerkwi Grekokatolickiej Świętego Jerzego w East Village na Manhattanie. To spotkanie ukraińskiej społeczności w Nowym Jorku, ale też okazja, żeby wesprzeć walczącą Ukrainę. Za niewielką wpłatę można nauczyć się ceramiki, zrobić pieczątkę z trójzębem czy wyciąć ukraińską wycinankę. Pieniądze z tych aktywności trafiają na zbiórkę na drony dla Ukrainy. Przykazywanie ich na front to główny cel fundacji.

Chór powstał w 2012 roku z chęci poznania tradycji muzycznych ukraińskich wsi. Svita, jedna z jego założycielek, opowiada, że pierwotną ideą było odnowienie tradycji śpiewania polifonicznego, charakterystycznego dla Ukrainy wielogłosowego śpiewu. W 2018 roku Swicie i innym członkom chóru udało się zorganizować wyjazd do Ukrainy. Jeździli od wsi do wsi, słuchając i ucząc się pieśni, ale też wspólnie śpiewając i biesiadując. Pieśni te dotyczą ważnych wydarzeń związanych z rytmem wiejskiego życia, które przeplata się z rytmem natury, nadejściem wiosny, żniwami, ale też ważnymi momentami w życiu człowieka – zakochania, młodości, smutku czy zazdrości.

Od tej pory przez kilkanaście miesięcy występowali nawet kilka razy w tygodniu. Dla publiczności ukraińskiej, żeby budować morale i dla publiczności nieukraińskiej, żeby mówić i przypominać o trwającej wojnie. Zawsze po to, żeby wspierać sprawę Ukrainy. Wiesz, nagle okazało się, że jesteśmy takim frontem kulturowym. Wspólne śpiewanie pomagało im również radzić sobie z trudnymi emocjami związanymi z wojną. Tworzenie muzyki działało terapeutycznie, ale po kilku latach intensywnych występów pojawiło się też wypalenie. I jest jeszcze jedno pytanie, które ciągle do nich wraca. Czy oni, często przecież nie będący nawet Ukraińcami, mają prawo reprezentować ukraińską kulturę?

Alex, jeden ze starszych stażem członków chóru, mówi z przekorą, że przedstawiciele starej ukraińskiej diaspory, których nazywa Ukis, prawdopodobnie nawet nie uznaliby jego rodziny za część ukraińskiej społeczności. Aleks pochodzi z rosyjskojęzycznej żydowskiej rodziny z Kijowa, która wyemigrowała na Brooklyn. To trochę ironiczne, że jestem w tym chórze, mówi, bo sam dorastałem w krzywdzącym stereotypie, że wielu Ukraińców w ZSRR było antysemitami. A teraz sam zagłębiam się w kulturę i tradycje muzyczne Ukrainy. I co ciekawe, to właśnie Aleks bywa w chórze jednym ze strażników autentyczności. Czasem uważa, że występy Ukrainian Village Voices są zbyt teatralne, że za bardzo koncentrują się na elementach performatywnych i momentami przypominają estetykę radzieckich zespołów.

Ich głosy są zbyt wygładzone, czasem przyjemnie się ich słucha, ale przez to, jego zdaniem, czasem giną indywidualności i zróżnicowanie charakterystyczne dla wiejskich artystek i artystów z Ukrainy. Opowiada mi o występie podczas Smithsonian Folklife Festival w Waszyngtonie, gdzie występowali obok zespołu folklorystycznego z Ukrainy. I Alex zapamiętał szczególnie jeden obraz. Członkowie Ukrainian Village Voices byli ubrani od stóp do głów w wyszywanki i stylizowane stroje ludowe. Muzycy z Ukrainy, przeciwnie, występowali w zwykłych, współczesnych ubraniach. Ta dość przywrotna scena dobrze pokazuje, jak wraca pytanie o autentyczność. Kto i w jakiej formie może reprezentować ukraińską kulturę?

Cześć, dzień dobry. Dzięki za to wspomnienie z Nowego Jorku na temat Ukrainian Village Voices. Było tam bardzo dużo ciekawych wątków, na których chciałabym się skupić, ale rozpoczęłabym od wątku odkrywania kultury i sztuki ukraińskiej albo powrotu niejako do zapomnianych korzeni. Często one są związane z różnymi historycznymi przełomami, z których pierwszym, który przychodzi mi do głowy w kontekście naszych badań jest niepodległość Ukrainy. I właśnie dlatego chciałabym, żebyśmy naszą rozmowę w studiu zaczęły od przywołania fragmentu twojego wywiadu z Iwanką Berczak, kuratorką Zdobu Ukraińskiego w Warszawie, na temat kultury właśnie w tamtych czasach. No i jeżeli rozmawiamy o kulturze ukraińskiej, no to początek lat dziewięćdziesiątych, początek niepodległej Ukrainy.

Nie mogę aż tak na sto procent pamiętać wszystkiego, byłam bardzo mała, ale potem już od Od tych czasów, kiedy już tam jakieś dzieciństwo i już byłam nastolatką, to był bardzo duży taki wzrost właśnie ukraińskiej kultury. Wydaje mi się, że też takie nastroje społeczne były że wszyscy bardzo się cieszyły z tego, że Ukraina jest niepodległa, ale ta obecność takiej rosyjskiej kultury, która by jakby miała może taką postać takiej nadkultury, nadukraińską, czyli takiej jakby bardziej wielka, Jeżeli artysta chciałby mieć duży sukces, to na 100% musiał być związany z Rosją, jeździć do Moskwy, robić tam projekty, czyli bez tego związku z Rosją nie było to możliwe.

Ona zupełnie została się nieznana. Dlatego mi się wydaje, że na takim poziomie tej ludowej ona jest też łatwo do zrozumienia. Oczywiście ukraińska ludowa kultura jest bogata, wspaniała, ale moim zdaniem to nie przedstawia całej Ukrainy. Czyli to jest tylko częścią, jak każde państwo ma swoją historię kultury. Ten fragment pokazuje mi takie ciekawe napięcie, które się wyłania. Z jednej strony ta kultura ukraińska, jak mówi Iwanka, była właśnie sprowadzana do takiej prostej kultury ludowej i że to był mechanizm zaprogramowany jeszcze przez Związek Radziecki.

Dziś, pod wpływem właśnie wojny i tego powrotu Do kultury ukraińskiej i tego takiego turbopatriotyzmu zyskują status takiego no po prostu stroju ukraińskiego, w którym bardzo często na co dzień chodzą aktywiści i aktywistki diaspory. Rzeczywiście, ten powrót kultury ludowej nie daje się nie zauważyć i przychodzi mi w tym kontekście do głowy to, o czym mówiłaś w felietonie, czyli kwestia autentyczności. Bo wydaje mi się, że rzeczywiście tutaj pojawiają się pewne napięcia między diasporą a Ukraińcami w Ukrainie, co świetnie pokazałaś w tym przykładzie ubioru Ukrainian Village Voices i Ukraińców z Ukrainy, ale też w samej diasporze są różne poglądy na ten temat, co jest tą autentyczną kulturą ukraińską i kto ma do niej prawo.

Tak, dokładnie. I to napięcie rzeczywiście towarzyszyło temu chórowi właściwie cały czas, że z jednej strony była taka chęć odtwarzania tej bardzo zróżnicowanej muzyki ukraińskiej tak, jak ona jest śpiewana na tych wsiach, No a z drugiej strony był taki imperatyw związanych z tym, że przecież występujemy i że warto ubrać ten bardzo elegancki strój ludowy, być może niekoniecznie z tego regionu Ukrainy, z którego pieśń właśnie śpiewamy. Ale też te pytania o autentyczność mają taki, w diasporze, tak jak już sugerowałaś, mają taki szerszy wymiar. Bo rzeczywiście pojawia się zawsze pytanie, na ile my mamy prawo, na ile to, co robimy ma związek z tym, co jest w Ukrainie.

I ciekawy jest wątek, który wprowadza Alex w felietonie, kiedy mówi o tych ukis, czyli o starej ukraińskiej diasporze, która na co dzień posługuje się językiem ukraińskim, Ale jest to ukraiński, który, jak sami mówią, ma taką dosyć archaiczną formę i nie zawsze jest w stu procentach rozumiany przez Ukraińców z Ukrainy. Z perspektywy tych osób, z którymi rozmawiałam w diasporze, to czasem oni uważają, że ten ich język, język diaspory, jest właśnie tym przykładem autentycznego języka ukraińskiego, wolnego od tych wpływów języka rosyjskiego. No tak, a Ukraińcy w Ukrainie mają na ten temat odmienne zdanie. Chciałabym teraz przejść do innego wątku z wypowiedzi Iwanki, a mianowicie tego, że niezależnie od tego, że obserwujemy ten powrót czy boom wręcz na ukraińską kulturę ludową, to że w żadnym razie ona nie wyczerpuje w ogóle bogactwa kultury ukraińskiej.

I wiele innych osób uczestniczących w naszym badaniu też o tym mówiło, że ta kultura jest bardzo zróżnicowana. Mówiło o sztuce tworzonej przez ukraińskich artystów i artystki, sztuce nazwalibyśmy ją wysoką. Która jednakowoż nie była dostatecznie rozpoznana, bo ona mogła być mniej bądź bardziej celowo zawłaszczana jako sztuka rosyjska, zwłaszcza jeśli ci twórcy żyli za granicą. Bo ja myślę tu o twórcach, o których słyszałam od naszych rozmówców tworzących w XIX na początku XX wieku, kiedy Ukraina jako państwo nie istniała. No i oni byli traktowani jako twórcy rosyjscy. Rozmawiałyśmy z badaczami, naukowcami, pisarzami czy muzykami, którzy mocno podkreślają, że kultura ukraińska to nie tylko, jak to ujęła Iwanka w innym fragmencie tego wywiadu, kozacy i barszcz, ale też muzyka klasyczna, awangardowe malarstwo czy literatura.

Teraz już jakby wtedy młodych bardziej, teraz już jakby to jest takie średnie pokolenie tych ukraińskich artystów, którzy już są znani też bardzo. Też może przez to, że tam się urodziła taka sztuka polityczna, konceptualna, taka sztuka protestu, właśnie niezgadzania się z systemem i właśnie niezgadzania się z tym, że musimy być z Rosją związani. Wyrażanie takiej bardzo dużej chęci odłączenia się i mieć taki głos o tym, że Ukraina jest młode państwo, ale bardzo interesujące, bardzo progresywne. I właśnie ta sztuka była taką odpowiedzią na te wszystkie też wydarzenia.

Niestety Odcinek 7. Wojna na Wschodzie. Bardzo dużo w skale i rozmawiając, pracując z artystami z Ukrainy. Teraz po 22 roku jeszcze mamy inne pokolenie, właśnie też takich młodych artystów i artystek, którzy jakby taką refleksję na tą wojnę na dużą skalę już swoją mają, pokazują w swoich pracach. Ale to się zwracają do tej historii, do tych tematów z przyszłości.

Po prostu był zbyt zajęty organizowaniem pomocy dla uchodźców, organizowaniem pomocy dla armii ukraińskiej i po prostu nie miał już przestrzeni na stand-upy. No ale bardzo wyraźnie też mówił o tych dylematach. On sam powrócił po pół roku mniej więcej do występowania i naturalnie zmienił język stand-upu z rosyjskiego na ukraiński. Ale uznał też, że te stand-upy to może być przecież okazja właśnie do tego, żeby coś zrobić dla Ukrainy. To znaczy za każdym razem, kiedy byłyśmy na tych stand-upach, rzeczywiście były organizowane zrzutki na drony, na pomoc żołnierzom, na środki sanitarne. No a z drugiej strony była to, tak jak mówisz, przestrzeń spotkania Ukraińców, aczkolwiek trzeba zaznaczyć, że spotykałyśmy tam nie tylko Ukraińców, byli też Białorusini na przykład.

Myślę, że powoli Dominika zbliżamy się do końca naszej audycji. Tak, zdecydowanie. Dzięki wielkie za rozmowę, Agnieszko. Na koniec chciałabym zaprosić naszych słuchaczy i słuchaczki do spojrzenia na naszą listę i opis odcinka, gdzie Iwanka Berczak przygotowała dla nas specjalną listę swoich rekomendacji kulturalnych dotyczących wydarzeń związanych z kulturą ukraińską w Polsce. Serdecznie zapraszamy. Dziękujemy i zapraszamy. To był kolejny odcinek podcastu Ukraina Globalnie. Czekamy na Wasze pytania i komentarze. Kontakt do nas znajdziecie w opisie tego odcinka. A ta audycja jest możliwa dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki.