Studio wschodnie - o znaczeniu baśni w kulturze wschodniosłowiańskiej

Tomasz Nieśpiał, przed mikrofonem w Radiu Lublin, czas na Studio wschodnie. A dziś naszym gościem jest pani Iwona Czapla, tłumaczka literatury rosyjskiej, ukraińskiej, autorka książki, o której dziś chciałbym porozmawiać, baśnie wschodniosłowiańskie. To jest tytuł tej książki i naszego gościa bardzo serdecznie witam w programie. Dzień dobry, witam również. Baśnie wschodniosłowiańskie to pani jest autorką wyboru i tłumaczenia oraz opracowania tego zbioru, tych baśni. Baśni, które jak pisze wydawca, którym jest wydawnictwo Replika,

Jaką rolę pełnią baśnie w kulturze Słowian wschodnich? Oczywiście każdy z nas na jakimś etapie swojego życia z baśniami, podaniami się spotkał. Prawie każdy być może. Czy możemy podać jakąś taką definicję, specyfiki roli baśni w kulturze wschodniosłowiańskiej? Myślę, że baśnie w każdej kulturze pełnią bardzo podobne role. Te opowieści ustne, właśnie baśnie, bajki i legendy towarzyszą człowiekowi tak naprawdę zawsze. I obojętnie, czy jest to Słowiańszczyzna, czy jakieś kultury plemion afrykańskich, czy amerykańskich, czy nordyckich, te baśnie zawsze są.

Tak, to prawda. Bardzo często bohaterowie odbywają jakąś podróż w konkretnym celu, czy jest to Zaklęte miasto, czy muszą odnaleźć zaginioną księżniczkę, czy na przykład brata, czy muszą znaleźć jakiś magiczny przedmiot. I ta droga w tych baśniach, czasami też w zaświaty, jak jest w kilku baśniach ze zbioru, To zawsze jest też jakąś drogą rozwoju bohatera, którą też na pewno przekładali sobie ludzie, tak jak i do tej pory to robimy, na świat rzeczywisty. My rozmawiamy w programie Studio wschodnie oczywiście i z tego też między innymi powodu ta nasza dzisiejsza rozmowa, ale skoro no właśnie w tytule tego zbioru pada jednak takie nawiązanie do pewnej geografii,

To myślę, że warto też wyjaśnić sobie, jeśli mówimy o baśniach wschodniosłowiańskich, czyli skąd te baśnie? Są to baśnie z kręgu Słowian Wschodnich, czyli Białorusi, Ukrainy i Rosji. To są te rejony. Ja nie chciałam tych baśni dzielić na poszczególne kraje, ponieważ te baśnie, które wybrałam do tego zbioru, są baśniami bardzo starymi. Prawdopodobnie pochodzą z czasów, kiedy tak naprawdę te podziały nie były jeszcze tak wyraźne. Zresztą widać to i teraz, bo jakby baśnie, wszystkie te baśnie pojawiają się w każdym z tych krajów, tylko czasami w trochę zmienionej wersji.

Nie mamy tam tak wielu tych postaci, jak na przykład tam są, bardzo często występują błotniaki, złydnie, przemieńce, zmory. Strzygi. Tego w baśniach polskich tyle nie ma, ale na pewno znajdziemy też wspólne elementy. Mamy wodniki, mamy rusałki, no i przede wszystkim Babę Jagę, która jest taką główną postacią wszystkich baśni słowiańskich, myślę, już niezależnie od tego, czy są to Słowianie wschodni, zachodni, czy południowi, czy jeszcze jacyś inni. Jak rozumiem, także dlatego tej Baby Jagi nie mogło zabraknąć w tej książce, chociaż To nie jest ta Baba Jaga, którą mówię tutaj o zaprezentowanej w kilku historiach postaci.

Taka postać, którą my znamy z naszych bajek, w których występuje Baba Jaga. Tak, ta wschodniosłowiańska Baba Jaga jest raczej taką wiedźmą, taką kobietą, która zna się na ziołach. Pomimo tego, że wydaje się postacią negatywną, czasami też pomaga bohaterom. Daje im magiczne przedmioty, może im pomóc w przejściu na drugą stronę. I pokonaniu różnych trudności. Zawsze jest to baba Jaga, która mieszka w chatce na Kurzejnóżce i lata w moździerzu. To jest bardzo charakterystyczne dla tych Słowian wschodnich właśnie. I ma jedną nogę kościaną.

No właściwie też się nad tym nieraz zastanawiałam, z czego to wynika, bo jednak ta wschodnia granica jest nam bliska i te baśnie również, a jednak faktycznie jest tak, że Większość z nas tutaj w Polsce wychowała się na tych klasycznych baśniach braci Grimm i baśniach Andersena. Natomiast baśnie słowiańskie, takie typowo słowiańskie, raczej nie są tak wcale bardzo dobrze znane. To się na szczęście zmienia teraz, bo te elementy słowiańskości pojawiają się w coraz większej ilości książek. I powstaje ta literatura, która z tego folkloru czerpie. Też pojawił się taki bestiariusz słowiański Pawła Zycha i Witolda Wargasa, gdzie te wszystkie istoty są opisane i one myślę, że teraz już

No jeszcze takiego filmu stricte nawiązującego do naszej kultury i tradycji słowiańskich, który byłby taką baśnią, no w Polsce jeszcze taki nie powstał. Natomiast wiem, że są takie pomysły, no tylko trzeba znaleźć na nie fundusze. I pewnie odwagi w działaniu, także myśleniu właśnie takim kulturotwórczym, no ale to też na pewno ogromne wyzwanie. My dzisiaj w Studio wschodnim rozmawiamy o baśniach wschodniosłowiańskich, Książce, która jest zbiorem kilkudziesięciu tekstów, wyborem tekstów, no właśnie, baśni wschodniosłowiańskich.

Dziś rozmawiamy o książce tej z panią Iwoną Czaplą, tłumaczką literatury rosyjskiej i ukraińskiej, autorką książki, baśnie wschodniosłowiańskie. Do naszej rozmowy w Studio wschodnim wracamy za kilka chwil. Studio wschodnie. W Studio wschodnim wracamy do rozmowy. Dziś przypomnę, naszym gościem jest pani Iwona Czapla, tłumaczka literatury rosyjskiej, ukraińskiej, autorka książki Baśnie wschodniosłowiańskie. Rozmawiamy o zbiorze baśni wschodniosłowiańskich. Część z tych tekstów, które się pojawia w tym zbiorze, znajduje się 55 tekstów, część z nich w druku pojawiła się po raz pierwszy.

Niektóre są ciekawsze, niektóre mniej, niektóre są bardzo podobne do znanych nam baśni, bo te wątki gdzieś się tam wszystkie przewijają. Natomiast do tego zbioru chciałam wybrać takie baśnie, które są najbardziej charakterystyczne dla kultury słowiańskiej, które są bardzo stare i pochodzą naprawdę z takich bardzo starych przekazów, nie są jakoś konkretnie przypisane do jakiegoś kraju, tylko bardziej właśnie do tej wschodniej Słowiańszczyzny i w których występują elementy ...wiarę, mitologii, obyczajów słowiańskich, tego właśnie jak ludzie żyli i te wszystkie stwory z mitologii słowiańskiej. Baśni miałam bardzo dużo. Musiałam zdecydować się na jakieś, ponieważ nie dało się ich wszystkich wydać w jednym tomie.

Na wschodzie Ukrainy w 2014, czy teraz tutaj pełnoskalowej wojny, Ukraina oczywiście podzielona także językowo, no ale dziś mówi się, że ten język rosyjski w Ukrainie przestaje być tym językiem elit i to język ukraiński można powiedzieć wraca do łask, czy staje się tym pełnoprawnym Tak, zgadza się. Wojna paradoksalnie umocniła poczucie tożsamości Ukraińców, choć właśnie celem jej było zniszczenie tej kultury ukraińskiej. I stała się takim bolstem do rozwoju i ochrony ich własnego języka i tego bogactwa kulturowego, do popularyzacji na całym świecie tej kultury ukraińskiej, którą świat w siłą rzeczy zaczął się interesować.

Bardzo dziękuję za rozmowę. Dziękuję ślicznie. To już prawie wszystko w naszym programie. Dla zainteresowanych mamy książkę, o której dziś rozmawialiśmy. Książkę Iwony Czapli. Baśnie wschodniosłowiańskie. Proszę pisać na tomasz.niespialmaupa.radiolublin.pl. Kto pierwszy, ten lepszy. Czekamy na Państwa listy i Państwa obecność za tydzień. Studio wschodnie wraca na antenę Radia Lublin w następną niedzielę po godzinie 14.