Herstorie Poznania, odc. 3: Rozmowa z dr Anną Jankowiak o wierzeniach Słowianek

Taką konkretnie po prostu w grobie szkieletowym, bardzo bogato wyposażonym. I co się okazuje, że to wcale ani importy, a nie dość, że importy, to to są jeszcze tak bogate i piękne przedstawienia, które można interpretować jako mit o stworzeniu świata. I teraz na podstawie tych starych rzeczy, starych artefaktów, które zostały wyciągnięte z grobów i tych nowych interpretacji zrobiono też rekonstrukcję tej ostrogi. Okazuje się, że ona była całkowicie funkcjonalna. Tam jest dokładnie ta opowieść o ten mit, gdzie jest ten Z chrześcijańskiego punktu widzenia Bóg i diabeł i że oni są na tym praoceanie i że diabeł nurkuje po kawałek, po trochę ziemi, po ziarnko, Bóg je wyrzuca, z tego się tworzy ziemia i potem ostatecznie ten diabeł, czyli ten weles ląduje w wodzie, Bóg zostaje, czyli ten perun zostaje na górze.

Co więcej, jeszcze tak dorzucę, że nasz słowiański panteon tak naprawdę rekonstruowany jest przez to, że nie mamy źródeł pisanych przez analogię do germańskiego. Więc my coś tam wiemy, ale to są bardziej interpretacje. Problem z bóstwami słowiańskimi jest jeszcze taki, że mogło się zdarzyć tak, że Bóstwa poszczególne, które my wyróżniamy, mogły być opisem jednego Boga tak naprawdę albo jednej bogini, bo kronikarz, który podróżował przez kraj, źle zrozumiał, źle usłyszał słowo i zapisał to jako coś osobnego. Więc to są takie kwestie dyskusyjne. Ale rzeczywiście, jak spojrzymy na porównanie z innymi panteonami, to my mamy jakby to jest przełożenie pewnej wyższej idei, która się pojawia generalnie w umyśle człowieka, niezależnie od tego, czy my się kontaktujemy ze sobą czy nie.

To jest im bliskie, ale też zjawiska, no nie mamy nauki, nie możemy sprawdzić w internecie. Musimy sobie tłumaczyć jakoś zjawiska, które nas otaczają, a które są czasami przerażające. Nie wiemy, czy jak zima się rozpoczęła, to ona kiedykolwiek się skończy, czy może nie. W związku z tym mamy te marzanny, które topimy Marzymy o tym, żeby to był już koniec. Czyli żyjemy w świecie, w którym ci bogowie, boginie są bardzo użyteczne, bo załatwiają nam różne sprawy. Tak. A ja jeszcze bym dodała do tego, że my żyjemy w świecie, w którym mamy podobne lęki i Frejzer by to nazwał magią sympatyczną, że przez pewne działanie wierzymy w to, że mamy wpływ na strukturę świata.

I paląc Marzannę, palimy też to, co ona miała przynieść, czyli tą zimę, żeby narodziło się właśnie, żeby wiosna wróciła. Ale myślę też z drugiej strony, że Nie możemy mówić, że te ludy pierwsze były takie głupie. Oni mieli nadzieję i raczej wiedzieli, że przyjdzie. Ale myślę, że też zabezpieczali się w jakiś taki sposób, a na wszelki wypadek. I tak, żeby składać właśnie ofiary bóstwom, żeby one się na nas nie pogniewały. I że ci bogowie i te boginie od konkretnych rzeczy byli. Czyli ja wiedziałam wtedy, że jeżeli potrzebuję Anna Jankowiak o wierzeniach Słowianek

I trochę przymusu i organizacji i takiego poczucia, dania poczucia bezpieczeństwa i kontroli nad społeczeństwem. I jest bardzo blisko władców, prawda? Tak. I w starożytnym Rzymie wiemy na przykład, że była wykorzystywana, rytuały były wykorzystywane do kontroli społecznej. Na przykład zakładając nowe miasta, jak Rzymianie szli i znajdowali nowe miejsce, to w danym miejscu składano ofiarę. Na tą ofiarę się składało zwierzę, które było upolowane lokalnie, no i bogowie mieli przemówić. Oni tam te bebechy otwierali i mówili, że bogowie przemówili, że tak, to jest dobre miejsce. Z czego to wynika? Z takiej praktycznej rzeczy. Jak się otwiera bebechy zwierzęcia, które mieszka na danym terenie, to ja się mogę dowiedzieć, czy ono jest chore,

W związku z tym w tych czasach takiego wczesnego średniowiecza Nie było takich struktur państwowych, o to jest ta myśl, które by potrzebowały religii jako narzędzia władcy. Natomiast ludzie wierzyli, bo układali sobie te wierzenia właśnie trochę na swoje potrzeby, mam wrażenie. Ja mam wrażenie, że jedno i drugie, bo może nie mamy państwowości, ale mamy system plemienny. I religia zawsze będzie wspierała jakąś hierarchię. Religia ustawia hierarchię bardzo mocno i ona też jakby chociażby stawia kapłana ponad społeczność jako tego, który wie więcej, który ma dostęp do bogów. Jak spojrzymy na inne kultury, na szamanów na przykład, to też są osoby o pewnym statusie.

Już raz mówiliśmy 50 lat temu. Ileż można powtarzać? Dokładnie. Więc jakby chrześcijaństwo pod tym względem było bardzo sprytne i to jest też pewien mechanizm, który przeszedł z Rzymu. Tylko, że Rzym był bardziej taki jakby wciągamy wasze tradycje, wciągamy wasze bóstwa, będziemy je gdzieś tam kojarzyć z naszymi, czyli nasz Zeus czy Jupiter będzie miał przydomek waszego Boga i tak sobie połączymy ten panteon. W chrześcijaństwie problem jest taki, że nie będziesz miał bogów cudzych przede mną. Więc trzeba zamienić, ale taka ciekawostka świąteczna jeszcze. Nie wiem, czy nasze słuchaczki i nasi słuchacze wiedzą, że Święty Mikołaj został połączony z Welesem, Bogiem Podziemi i że Święty Mikołaj pierwotnie był w ogóle strężnikiem dusz i wejścia do zaświatów, przewodnikiem umarłych i listy do Świętego Mikołaja pisano z dobrymi uczynkami i wkładano zmarłym w ręce do trumny.

Nie było, ten Bóg nie był, te bóstwa nie były takie odległe, tylko one jakby chodziły gdzieś tam wśród nas trochę. Takie można było odnieść wrażenie. Zresztą jak się pójdzie do lasu, który jest mroczny powiedzmy, no to można poczuć taką atmosferę, można się z tą boskością gdzieś tam połączyć trochę, nie? Z tym, co my nazywamy boskością. A jeszcze odpowiadając na twoje pytanie wcześniejsze, bo ja muszę. Jan Długosz w swoich kronikach porównał Marzannę do Cerery, czyli do bogini Ceres, płodności, urodzaj, a Dziewannę na przykład do Diany, więc jak najbardziej możemy porównywać te bóstwa i one jak najbardziej, no Peron, Zeus, nie?

Też takie porównanie. Ale też fajne porównanie tego, że mamy i męski i żeński pierwiastek w obu dziedzinach, więc ta równowaga, ten balans energii żeńskiej i męskiej, że on jest zachowany, a jak patrzymy, im bardziej jest chrześcijaństwo i jak potem patrzymy, to nie ma. Ostatnio zobaczyłam takiego TikToka, najwyżej się to wytnie. Że mężczyźni stworzyli Boga w formie męskiej, ponieważ byli wkurzeni na to, że kobieta to życie i że kobieta przenosi życie. No tak. I tutaj mamy jakby dużo takich samych bogów najważniejszych, którzy zawsze są mężczyznami.

Ja ponieważ zaczęłam, napisałam książkę, bestie antyku, które się odnoszą do bestii w mitologii greckiej i rzymskiej, ale adekwatnie można by powiedzieć, że to co Leszek Gardeła robi dla Słowian, to on sprawdza te bestie i sprawdza te zwierzęta w mitologii słowiańskiej. Bardzo mnie ostatnio ciekawi takie podejście, żeby sprawdzać przez to co nieoczywiste, czyli żeby sprawdzać jaką rolę na przykład te bestie odgrywają, a to co zrobiono na tych ostrogach na przykład, o których mówiłam na początku, Jest niesamowite, bo te ostrogi mają właśnie ornamenty zwierzęce, tam jest bydło, tam są konie, tam są jakieś fale, jest wąż, który tę ostrogę zamyka i ta rekonstrukcja świata, tego węża, który wskakuje do tej wody jako ten diabeł i na przykład Weles, który był bogiem bydła, więc możemy to interpretować w ten sposób.

Tak, ale dowiemy się, że to drzewo było przejawem pewnej duchowości, a nie, że głupi Słowianin zobaczył drzewo i mówił o Bóg, bo dąb na przykład. Żeby się tak jednak challenge'ować i też żeby szukać osób, które na social mediach chociażby opowiadają, bo już w tej chwili jest. Ja też czasami opowiadam na social mediach o słowiańskich mitologiach i są osoby, które zajmują się tym naukowo, a potem przekładają to z naukowego na nasze. I trzeba szukać informacji. Trzeba wykazać się po prostu chęcią do tego, aby poszukać, a nieodkrytych bogiń, wierzeń i kobiet Słowianek jeszcze myślę, że trochę jest. Anna Jankowiak była moją gościnią, dr Anna Jankowiak na dodatek.